• Anasayfa
  • https://www.facebook.com/tarihtarihyayinevi/
  • https://twitter.com/tarihyayinevi
Özgür Tarih Dergisi
Atatürk Dönemi Türk Dış Politikası (1919-1938) / Doç. Dr. Mustafa Yılmaz

A. Millî Mücadele'ninDış Politikası

Uluslararası ilişkileri şekillendiren dış politika, insanlık tarihi kadar eski bir alandır. Dış politikanın temel hareket noktasını milli menfaatler oluşturur. Temel hedef barışın korunması, yabancı devletlerle iyi ilişki ve işbirliğini geliştirmektir. Bu ilişkiler iki taraflı veya çok taraflı olarak yürütülür. Hemen her ülkenin dış politikasını oluşturan, yönlendiren farklı etkenler vardır. Bu etkenlerden zaman içinde değişebilir olanlar yanında kalıcı olanlar da vardır. Örneğin değişmeyen etken ülkenin dünya siyasi coğrafyasındaki yeri ve konumudur. Ekonomik çıkar, askeri güç ve kamuoyu diğer etkenler arasında sayılabilir. Şüphesiz bunların dışında diplomasiyi yürüten kişi ya da kurumların durumu ve konumu da dış politikaya ilişkin kararların alınmasında ve yürütülmesinde önemlidir.

Dış politika ile ilgili bu teorik giriş sonrası milli mücadelenin dış politikasını iyi anlayabilmek için sanırız Birinci Dünya Savaşı sonrası, dünyanın durumu ve Osmanlı İmparatorluğu'nu yönetenlerin yani İstanbul'un savaş sonrası duruma ilişkin tavrı ve Anadolu'da Mustafa Kemal Paşa önderliğinde yürütülen hareketin benimsediği ve uyguladığı dış politikanın temelleri ile ilgili açıklamalara gerek vardır.

Birinci Dünya Savaşı sonrası statükoları belirleyen ülke olarak İngiltere göze çarpmaktadır. Uzunca süren savaş batıda büyük problemleri beraberinde getirmiş ve savaşa karşı bir kamuoyu oluşturmuştur.
Savaşın kaderini tayin eden Amerika Birleşik Devletleri'nin savaş sonrası düzenlemelerde yer almayarak "isolation" politikasını benimsemesi "yalnızcılık" politikalarına dönmesi Avrupa'nın yeni dönemde uluslararası ilişkilerde önemini artırmıştır.

Fransa'nın Almanya'ya çok ağır şartlar içeren bir antlaşmayı kabul ettirebilmesi ve tekrar savaşmayacak bir biçimde bunu takip etmesi İngiltere'nin kendisine vereceği desteğe bağlı idi.

Böylece savaş sonrası dünya düzeninin sağlanmasında önde gelen ülke olarak İngiltere görünmektedir.Osmanlı İmparatorluğu açısından savaş sonrasına baktığımızda 30 Ekim 1918 tarihli Mondros Mütarekesi, İstanbul Hükümeti tarafından büyük bir başarı olarak algılanmıştır. Oysa mütareke sonrası galip devletlerin savaş sırasında yapmış oldukları gizli antlaşmalar doğrultusunda, mütarekede yer alan esnek tabir ve kavramlara dayanarak işgalleri başlatmaları, ülkede bir infial yaratacaktır.1

İstanbul Hükümeti yaşanan bütün olumsuzluklara karşı politika olarak son dönemlerde sürdürdüğü ezik ve silik dış politikayı sürdürerek sadece sessiz kalmayı, karşı konulmamasını tavsiye edecektir. İstanbul Hükümeti zaten savaş sonrasının galip devletlerine karşı konulamayacağını ancak onlarla iyi geçinerek ve kendilerinden istenilenleri yerine getirerek durumun düzeleceği inancındadır. Bu anlayış imparatorluk anlayışına, padişahçı anlayışa uygundur. Çünkü burada vatan, toprak bütünlüğü, bağımsızlık, mücadele gibi kavramlara yer yoktur. Aslolan sadece saltanatı korumaktır. Ne pahasına olursa olsun imparatorluğun sembolik de olsa devamı esastır.

Oysa Mustafa Kemal Paşa önderliğinde başlatılan Milli Mücadele'nin dış politikasında içinde yaşanılan dünyanın gerçeklerini gören bir anlayış vardır. Savaş sonrasında Batı kamuoyunun tekrar uzunca sürecek bir savaşa izin vermeyeceği gerçeği biliniyor ve dile getiriliyordu. Yine galip devletlerin savaş sonrasında statükoları belirlemede hemfikir olmadıkları gerçeği yani İtilaf Devletleri'nin aralarındaki ayrılıklar biliniyor ve değerlendiriliyordu.2 Özellikle bu bağlamda Amerika Birleşik Devletleri ve Fransa ile diyaloga girilmişti. Böylece zaman zaman İngilizler tarafından dile getirilen bir gücü diğerine karşı kullanma ve ayrı ayrı görüşmelerle İngiltere'yi yalnız bırakma politikası başarı ile yürütülüyordu.

Hepsinden önemlisi Anadolu'daki hareket siyasi ve askeri olarak örgütlenmesini tamamladıktan sonra bir anlamda Milli Mücadele'nin temeli olan Misak-ı Milli'yi gerçekleştirme azim ve kararlılığını yani bağımsızlık için sonuna kadar mücadele edileceğini söylüyordu. Bağımsızlık ve toprak bütünlüğü için mücadele yanında Mustafa Kemal Paşa'nın belirlediği Milli Mücadele'nin dış politikasında her ülke ile barış ve görüşme yolunu açık tutarak milli hedeflere ulaşmayı sonuna dek sabırla yürütmüştür.3 Özellikle bu anlamda Sovyetler Birliği'ndeki yeni rejim ile kurulan ilişki çok anlamlıdır. Böylece Sovyetler Birliği ile ilişkiler geliştirilerek Batı'ya bir mesaj verilmeye çalışılmış ve Batı'ya karşı gerekirse Sovyetler ile birlikte hareket edilebileceği gösterilmiştir. Batı'da bunu farketmiş ve Türkiye'nin Bolşevik olabileceği endişesini dile getirmiştir.4

Sonuçta Milli Mücadele'nin dış politikasının hedefleri; Misak-ı Milli'yi uygulamak, Türkiye'nin dış ülkeler nezdinde tanınmasını sağlamak, çeşitli savunma, saldırmazlık, dostluk ve ittifak antlaşmalarının çerçevesi içinde maddi ve manevi yardım elde etmeye çalışmak ve bu amaçlara ulaşabilmek için her türlü propaganda amaçlarına başvurmak olarak özetlenebilir.5

Şimdi Milli Mücadele Dönemi'nde yürütülen dış politikada önemli bir yer tutan Türk Sovyet ilişkilerine geçebiliriz. I. Dünya Savaşı sonrası ülkenin içinde bulunduğu güç şartlar, yeni Türk Devletinin kurulabilmesi için, başta İngiltere olmak üzere İtilaf Devletlerine karşı verilecek mücadelede dışardan yardım alınmasını zorunlu kılıyordu. Bu gerçeği fark eden Mustafa Kemal Paşa, yardım sağlanabilecek ülke olarak, 1917 Bolşevik İhtilali sonrası kurulan Sovyet Rejimini görüyordu. Çünkü Batılı Devletler (özellikle İngiltere) Türkiye'yi düşman gördükleri kadar, Rusya'daki yeni rejimi de kabul etmeyip ona karşı tavır almışlardı.6 Bu durumda ortak düşmana karşı Türkiye ve Rusya'nın karşı koymaları tabii şartlardan doğan bir dostluğu, yani Türk-Sovyet dostluğunu başlatmıştı.7

Türk-Rus yakınlaşması ve işbirliği, tabii bir olay gibi görünüyorsa da; Rusların Türkiye'ye karşı olumlu bir tavır izlemeleri onların dış politikalarının bir gerçeği idi.8 Bolşevikler iktidara geldikten sonra 1917 Aralığının ilk günlerinde yayınladıkları bir bildiri ile Rusya'da yaşayan bütün milletlerin bağımsızlıklarını tanıdıklarını ilan etmişlerdi.9 Bunu takiben, 1 Mayıs 1919 günü Komintern İcra Komitesi "Dünya İşçilerine" yayınladığı bir bildiride, Türkiye'ye de yer ayırmış ve Anadolu'daki hareketin başarıya ulaşarak, kendi "kızıl ordu"sunu ve "köylü sovyetlerini" kurmasını istemişti.10 İşte, 1919 yazı sonlarına doğru, uzaktan uzağa karşılıklı iyi niyetleri belirtmeyle başlayan bu ilişki; Mustafa Kemal Paşa'nın 23 Temmuz'da Erzurum Kongresi'ndeki konuşmasında Sovyetleri öven sözler söylemesi ve bunu takiben Sivas Kongresi'nden iki gün sonra 13 Eylül 1919'da Sovyetlerin "Türkiye İşçi ve Köylülerine" hitaben ikinci bir demeç yayınlayarak Milli Mücadele'yi desteklemeye hazır olduklarını belirtmeleri ile gelişiyordu.11

Yalnız, kurulacak olan ilişkide iki tarafın beklediği şeyler farklıydı.
Şöyle ki, Anadolu'daki direniş hareketini başlatanlar ve özellikle Mustafa Kemal Paşa açısından bu ilişkiden beklenilen, Rusya'daki yeni rejimle iyi komşuluk ve işbirliği sonucu onlardan silah yardımı sağlayarak, ortak düşman olan "emperyalistler"e karşı mücadele vermekti. Mustafa Kemal Paşa'nın bu beklentilerinin Milli Mücadele'nin genel dış politikası üzerinde de etkili olduğu ilke olarak ileri sürülebilir.

Bu sayede Rusya'da yeni kurulan rejimi benimsemeyen ve ona savaş açan batılı devletlere ve özellikle İngiltere'ye karşı, Ruslarla iyi ilişkiler içinde bulunarak bir güç birliği elde edilmiş olacak; bu güç birliği aynı zamanda Türkiye açısından da Batı'ya karşı sürekli olarak kullanılabilecek bir tehdit vasıtası olabilecekti. Ruslar ise, Anadolu'daki hareketi, Batılı emperyalistlere karşı savaş veren ve ona karşı duran bir hareket olarak değerlendirmekle birlikte, bu hareketin Müslüman halkların uyanışında bir örnek teşkil edeceğini ve bu sayede onların da ayaklanabileceğini bundan ise, Batılı devletlerin zarar göreceğini hesaplayarak "Burjuva Milliyetçi" ihtilalini bir "proleter" ve "köyü" ihtilaline döndürmeyi, yani, Türkiye'de Sovyet sistemine benzer bir sistem kurmayı amaçlıyorlardı. Ayrıca, Türkiye ile kurulan ilişkileri Batılı devletlerle yürüttükleri müzakerelerde bir koz olarak kullanmayı düşünüyorlardı.12 İki tarafın beklentileri yaklaşık olarak yukarıda söylediğimiz şekilde olmasına rağmen; Anadolu, İngilizlerin desteğini almış bulunan Yunan Ordusu tarafından işgal edilme tehlikesini yaşarken, Rusya'daki yeni rejim de henüz oturmamıştı. İngilizlerin desteklediği Çarlık taraftarı generaller yeni rejime karşı silahlı mücadele halinde olduğu gibi, Kafkasların denetimi İngilizlere geçmiş ve buralarda İngilizlerin teşvikiyle Sovyetlere karşı bir tavır almış devletçikler kurdurulmuştu. İngiltere, Boğazlar ve Karadeniz yoluyla Batum üzerinden bu Sovyet aleyhtarı generallerin savaşını sürekli olarak takviye ediyordu.13

İki ülke açısından da şartların güçlüğü ortadaydı. Mustafa Kemal ve Milli Mücadele'nin komutanları arasında Sovyetlerden yardım temin etme konusunda birtakım yazışmalar olmuştur.14

Sonuçta Türk-Sovyet ilişkileri, Ankara'da 23 Nisan 1920'de Büyük Millet Meclisi'nin açılmasından sonra resmi bir nitelik kazanmıştır. 26 Nisan'da Büyük Millet Meclisi Başkanı sıfatıyla Mustafa Kemal Paşa'nın imzasını taşıyan ve Lenin'e gönderilen mektup "Türkiye Büyük Millet Meclisinin Moskova Sovyet Hükümetine Birinci Teklifidir."15 Emperyalistlere karşı mücadelede Rusya Bolşevikleri ile askeri harekatı birleştirmek, Kafkas Seddi'nin yıkılmasında, Sovyet kuvvetlerinin Gürcistan'a, Türk birliklerinin de Ermenistan'a karşı harekatını, Azerbaycan'ın da Sovyet Rusya'ya katılmasının kabulünü, silah, cephane, para yardımı sağlanmasını isteyen bu teklifin Lenin'e 1 Haziran'da ulaşması üzerine Dışişleri Komiseri Çiçerin 2 Haziran'da karşılık vermişse de, bu Türkiye'nin beklediği cevap sayılmazdı.16 Çiçerin'in cevabından önce, Meclisin açılmasını müteakip kurulan hükümette Hariciye Vekilliğini üstlenen Bekir Sami (Kunduh) Bey başkanlığındaki bir heyet Moskova'da görüşmeler yapmak üzere 11 Mayıs'ta Ankara'dan hareket etmişti. Türk delegelerince bu karmaşık ortamda Moskova'da sürdürülen görüşmeler sonunda, 24 Ağustos 1920'de bir dostluk anlaşması taslağı hazırlanmış; fakat, bu anlaşmanın ve bunda taahhüt edilen yardımın geçerli olabilmesi için de Ermenilere Van, Muş ve Bitlis vilayetlerinden yer verilmesi şartı getirilmiştir.17

Görüşmelerin çıkmaza girmesi üzerine Yusuf Kemal Bey Anadolu'ya geri dönmüş ve 18 Eylül 1920 tarihinde Trabzon'dan çektiği telle, "dostluk anlaşması projesi"ni ve Bekir Sami Bey'in raporunu Ankara'ya bildirmişti.18 Bundan sonra ise Ermenilerin tutumlarının giderek olumsuzlaşması üzerine, Doğu cephesinde 28 Eylül 1920 günü başlayan ve süratle gelişen ileri harekat neticesinde 30 Eylülde Sarıkamış ve Merdenek ele geçirilmiş19 bunu müteakip bir aylık bir beklemeden sonra 28 Ekim 1920'de başlayan ikinci bir harekât ile 30 Ekim'de Kars geri alınmış20 ve 2/3 Aralık 1920'de Ermenilerle yapılan Gümrü Antlaşması neticesinde Sovyetlerle aramızda anlaşmazlık teşkil eden bir konu ortadan kaldırılmıştır.21

Türk birliklerinin doğudaki harekâtı gerçekleştirmesinden evvel, Mayıs'ın son haftasında Sovyetler Birliği'nden resmi olmayan ilk temsilci Ankara'ya gelmişti. Bunu başkatip derecesinde Umpal Angarski başkanlığında kalabalık bir heyetin Türkiye'ye gelmesi takip eder. Bundan sonra da 21 Kasım 1920'de Moskova Büyükelçiliği'ne tayin edilen Ali Fuat (Cebesoy) Paşa ile birlikte İktisat Vekili Yusuf Kemal ve Maarif Vekili Rıza Nuri Beylerden oluşan kalabalık bir heyet 1920 yılı Aralık ayı başında Ankara'dan ayrılır.22 İlk Rus elçisi de aynı tarihlerde Türkiye'ye gelmek üzere hareket etmişti. Moskova'ya varan heyet 16 Mart 1921'de Türk-Rus dostluk anlaşmasını imzalar.23 Böylece Sovyetlerle olan ilişki şekillenmiş ve Doğu Cephesinin kuvvetlenmesi üzerine Batıdaki birliklere de yardım edilebilmiştir.

Yukarıda özetlemeye çalıştığımız Türk-Sovyet yakınlaşması beraberinde bazı yeni durumları da getirir. Şöyle ki, bu ilişkiler sonucu doğan ortamda Ankara'da, komünizmin çok iyi karşılandığı bir hava esmeye ve her ne pahasına olursa olsun Sovyetlerle anlaşmanın ve uyuşmanın tek çıkar yol olduğu savunulmaya başlanmıştı. Gerek Meclis'te gerekse Hakimiyet-i Milliye gazetesinde çıkan yazılarda bu hava görülmekteydi.24 Başlangıçta Türk Sovyet ilişkilerini tereddütle karşılayan Kazım Karabekir Paşa; "...şimdiye kadar Bolşeviklerle temas etmek veya etmemek, yani dostluk ve düşmanlık cereyanlarına şimdi bir de Türkiye'de Bolşevik tarz-ı idaresi lüzumu daha mühim ve muhlik surette karışmış oluyordu."25 demekteydi.

Bu yakınlaşma Türkiye açısından "Sovyet yardımını temin etme" fikrinden kaynaklanırken, Sovyetler açısından da Müttefiklere karşı savaşı dolaylı yollardan yürütmek düşüncesinden kaynaklanıyordu. Bu yakınlaşmanın iedolojik mahiyetteki ikinci yönü ise, pek belirgin olmamakla birlikte, aşağıdaki konular ilke olarak ileri sürülebilir. Sovyetler Türkiye'ye yardım ederken, Anadolu'nun Bolşevikleştirilmesi yolunda ısrarlı davranmamışlar; ancak, Asya'daki ülkelerin "Milli Demokratik Devrimlerini" destekleyerek onların sosyalist aşamaya kendiliğinden yaklaşmasını düşünmüşlerdir. Milli Mücadele'yi yürüten komutanlar ise, meseleye sadece yardım temin etmek fikriyle yaklaşmışlar; bunun temin edilmesinin Bolşevikleşmek şartına bağlanması halinde, iktidarın kendi ellerinde kalması şartıyla buna razı olur gibi görünmüşler, bu arada pek çoğu "Sovyetlere hoş görünmek" düşüncesiyle hareket eden Anadolu'daki solcu gruplara yeşil ışık yakmışlardır. İşte, Yeşil Ordu'da bu sol gruplardan birisi olarak değerlendirilebilir. Sovyet yardımının Bolşevikleşmek şartına bağlı olmadığının anlaşılması ve Yunan ileri harekatının kademeli olarak durdurulması üzerine Milli Mücadele'nin komutanları sol gruplara karşı müsamahakar davranışlarına yavaş yavaş son vermişler ve bir süre sonra da Batı ile yakınlaşma politikası içine girdiklerinden bu tür hareketleri bastırma yoluna gitmişlerdir.

Yukarıda söylediğimiz gibi Batılı büyük devletlerce Birinci Dünya Savaşı sonrası her taraftan işgale uğrayan Osmanlı İmparatorluğu'ndan Avrupa modeline uygun bağımsız bir Türk Milli Devleti kurmak amacında olan Mustafa Kemal Paşa bu amacının ifadesi olan Misak-ı Milli'yi dış politikasının temel dayanağı yapmış ve bunu gerçekleştirme yolunda Sovyetler ile imzalanan antlaşma ile önemli bir adım atmıştı.

Böylece Mondros Mütarekesi sonrası Paris Barış Konferansı'nda gizli antlaşmalar çerçevesinde amellerini gerçekleştirmeyi deneyen Batılı devletler, bunun mümkün olmadığını, Anadolu'daki hareketin Doğu'da Ermenilere ve Batı'da Yunanlılara karşı kazandığı zaferler sonrasında Milli hareket ile diplomatik temas yolunu açmışlar ve Londra Konferansı'na uzun tartışmalardan sonra Ankara'nın çağrılması gerçekleşmiştir. Türkiye Büyük Millet Meclisi'nin kararı ile Dışişleri Bakanı Bekir Sami Bey'in başkanlığında bir heyet ile Londra Konferansı'na katılınmıştır. Bu konferanstan Batılı devletlerin beklediği Sevres Antlaşması'nda bazı değişiklikler yapmaktır.26 Şüphesiz Ankara Batılı devletlerin niyetini biliyordu. Ama bu konferans Ankara'nın Misak-ı Milli'yi ve isteklerini dünya kamuoyuna duyurması için iyi bir fırsattı ve bu kullanılmalıydı. Oysa 21 Şubat'tan 12 Mart 1921 tarihine kadar devam eden görüşmelerde Ankara'nın Misak-ı Milli'yi gerçekleştirmedeki kararlılığı görülecektir. Nitekim Ankara temsilcisi olan Bekir Sami Bey'e bu konuda kesin talimat vermiştir.

Ankara'nın bu talimatına yani Misak-ı Milli ilkelerinden kesinlikle taviz verilmemesi yolundaki uyarısına rağmen Bekir Sıtkı Bey ile İngiliz, Fransız ve İtalyan temsilcileri arasında görüşmeler yapılmış ve antlaşmalar imzalanmıştır.

Ankara'nın istediği; Trakya'da 1913 sınırlarına dönülmesi, Batı Trakya'nın Türkiye'ye bırakılması, İzmir'in işgaline son verilmesi, İstanbul'dan Batılı devletlerin çekilmesi, Boğazların Türk egemenliğine bırakılması idi. Oysa Bekir Sami Bey'in Ankara ile görüşmeleri ve Türkiye Büyük Millet Meclisi'nin onayını almadan imzaladığı antlaşmalar ile Anadolu'daki Milli Mücadele'nin üzerine oturduğu bağımsızlık ve milli devlet ilkelerini gözetmeyen, sömürgeci anlayışın devamını ve Anadolu'nun paylaşılmasını öngören bir anlayış yatıyordu.27 Şüphesiz Bekir Sami Bey'in imzaladığı bu antlaşmalar Ankara tarafından onaylanmamış ve kendisi Türkiye Büyük Millet Meclisi tarafından şiddetle eleştirilmiştir.

Londra Konferansı'nda isteklerini gerçekleştiremeyen Batılı devletler Yunanlıları ileri harekâta geçirerek amaçlarını gerçekleştirmek istemişlerdir. Ama bilindiği gibi İkinci İnönü, Sakarya Meydan Muharebesi ve son darbeyi Başkomutanlık Meydan Muharebesi ile yiyen Yunan birlikleri Anadolu'dan çıkartılmıştır.

Bütün bu gelişmeler boyunca diplomasiyi ve görüşmeler yolu ile amaçlarını gerçekleştirmek isteyen Milli hareket ve onun önderi Mustafa Kemal Paşa her seferinde Sevr'den ufak ufak taviz verme ile karşılaşmıştır. Oysa Anadolu'daki hareketin istediği içinde yaşanılan dünyada diğer milletlere gösterilen saygı ve anlayışın Türk Milleti'ne de gösterilmesi ve onun haklı isteklerinin karşılanmasıdır.

Ama bu süreç boyunca İtalyanlar Antalya bölgesinden öncelikli olarak çekilmeye başlamışlar ve daha sonra Fransızlar ile uzun süren görüşmeler neticesinde 20 Ekim 1921'de Ankara'da bir antlaşma imzalanmıştır.28 Ankara İtilafnamesi ile Fransa ile savaşa son veren Ankara böylece Sovyetler Birliği ile yapılan antlaşmadan sonra Doğu sınırlarının güvenliği yanında Güney sınırlarını da güvenlik altına alıyor ve böylece buradaki birliklerini Batı cephesine kaydırma imkanı elde ediyordu.29

Şüphesiz bu antlaşmanın siyasi anlamı daha da önemliydi. Böylece Ankara, Fransa ve İtalya ile anlaşarak İngiltere'yi yalnız bırakmış oluyordu. Batılı bir devlet tarafından tanınan Ankara'nın bu diplomatik başarısı savaş sonrası uygulanan politikaların ve Paris Barış Konferansı'nda İngiltere'nin yürüttüğü politikaların ve Anadolu'ya yönelik Yunanlıları destekleyerek yürüttüğü stratejilerin de iflası demekti. Şüphesiz diplomasi alanındaki bu başarının siyasi alandaki getirileri yanında İtalya ve Fransa'dan sağlanan askeri malzemelerin temini gibi başka yönleri de vardı.

Böylece Batılı ülkelere karşı Mustafa Kemal Paşa'nın yürüttüğü dış politika Sovyetlere dayandırılırken bir yandan da Batılı güçler arasındaki fikir ayrılıkları ve çıkar çatışmalarından da çok iyi yararlanılmış ve bu fark edilerek Batılı güçler arasındaki farklılıklar yürütülen diplomaside çok iyi kullanılmış ve bundan olumlu sonuçlar alınmıştır.30

Ayrıca Anadolu'daki Milli hareket Batı'nın baskı veya boyunduruğu altında bulunan İslam ülkelerinin desteğini kazanmak için İslam faktörünü, yani dini temayı da kullanmıştır. Özellikle Hindistan Müslümanlarının yarattıkları hilafet akımı belli bir ölçüde etkili olmuştur. Bu akım Türk tezini ve haklılığını dünya kamuoyuna duyurmak yanında, Türk Milletine en zor anlarında maddi ve manevi yardımda bulunmuştur. Yine Ankara Hükümeti'nin Afganistan ile antlaşma imzalaması, Suriye ve Irak'taki direniş yanlısı kişi ve gruplarla işbirliğine girmesi İngiltere ve Fransa'yı tedirgin etmiştir.

Gerçekten de bu sırada İslam ülkelerinde Türk Milli Mücadelesi, Müslüman milletlerin Batı egemenliğine karşı başkaldırışının öncüsü olarak görülmeye başlanmıştır. Gelişmelerden özellikle İngiltere ve Fransa etkilenmiştir. Doğu'da genel bir İslam İhtilali'nin korkusuna kapılmışlardır.

Sonuçta Milli Mücadele Dönemi'nde bizzat Mustafa Kemal Paşa tarafından yönlendirilen Türk dış politikası yeni ve milli bir devlet kurma çabasıdır ve bir anlamda Türkiye Cumhuriyeti'nin kuruluş diplomasisini oluşturmuştur. Milli Mücadele'nin askeri ve diplomatik safhasını başarıyla sonuçlandıran Türkiye, Lozan Barış Antlaşması ile savaş sonrası statükoyu değiştiren ilk ülke olarak uluslararası alanda resmen tanınmıştır.

B. Atatürk Dönemi Türk Dış Politikası (1923-1938)

Milli Mücadele Dönemi'nin dış politikadaki temel hedefi olan yeni ve milli Türk Devletini milletlerarası alanda tanıtma uğraşı, bir anlamda Türkiye Cumhuriyeti'nin kuruluş diplomasisini oluşturmuştur. Milli Mücadele sonrasını Cumhuriyet'in dış politikası olarak değerlendirmek mümkündür.

Dönemin dış politikasının temel ilkesi bağımsızlıktan hiçbir şekilde taviz vermemek üzerine kurulmuştur. Şüphesiz Mustafa Kemal Paşa liderliğinde başlayan Milli Mücadele'nin temel amacı savaş sonrası dağılan yer yer işgale uğrayan imparatorluktur.

Avrupa modeline uygun bağımsız bir Türk Milli Devleti kurmaktı. Bunun formüle edilmesi Misak-ı Milli ile sağlanmış ve hareket kendisine sınırlı ve gerçekçi bir hedef koymuştu. Milli Mücadele sırasında yürütülen dış politikada temel özellik olarak bu gerçekçiliği ve hedeflerin tutturulmasındaki ustalık ile kendini göstermişti.31

Türkiye'nin modern anlamda bir milli devlet olarak uluslararası platformda hukuki statü kazanması Lozan Konferansı ile gerçekleşecektir. Atatürk döneminde dış politikada Lozan sonrası yeni devletin uluslararası platformda onaylanması doğrultusunda uluslararası toplantılara katılma, devlet başkanları seviyesinde ziyaret gibi süreçler ile iki savaş arası dönemde hakim olan bağlantısızlık politikası yürütülmüştür. Diğer yandan Türkiye'ye yönelik tehditlere karşın uluslararası güç dengesi sisteminin kuralları çerçevesinde ittifaklara girişilmiştir. Yine 1923-30 yılları arasında daha çok Lozan'da halledilemeyen sorunların çözümü için harcanan çabalar ağırlıklı olarak Türk Dış Politikasını meşgul etmiştir. Bunlar, İngiltere ile Musul Sorunu, Fransa ile Kapitülasyonlar ve diğer sorunlar, Yunanistan ile Ahali Mübadelesidir.

Birinci Dünya Savaşı sonrası uluslararası politikada savaşı kazananlar ve kaybedenler arasında bir kutuplaşma yaşanmıştır. Galip devletler savaş sonrası oluşturulan uluslararası düzenin devamını isterken; mağluplar kendilerine dikte ettirilen ağır şartlar taşıyan anlaşmalara tepki göstererek statükoyu değiştirmek üzere revizyonist bir tutum benimsemişlerdir. İki savaş arası dönemde revizyonist ve anti-revizyonist olarak belirlenen bu kutuplaşmada Türkiye, savaştan yenik çıkanlar arasında bulunmasına rağmen revizyonist bir politika izlememiştir. Türkiye'nin böyle bir tutum benimsemesinde şüphesiz verdiği milli kurtuluş mücadelesinin zaferle sonuçlanması ve Lozan'da yapılan anlaşma ile Sevres Antlaşması'nı geçersiz kılacak bir sonuca ulaşmasının etkisi vardır.

Bunun yanı sıra yeni kurulan Türkiye Cumhuriyeti'nin ekonomik, sosyal ve diğer alanlarda gerçekleştirdiği köklü değişiklikler ve Atatürk'ün uygulamaya koyduğu inkılaplar ile Türkiye hep çağdaş Batı medeniyeti seviyesine ulaşmayı ideal olarak benimsemiştir. Bu sürekli politika tarihleri arasında Batının yer almasını beraberinde getirmiştir. Bu temel yöneliş güvenlik ve toprak bütünlüğüne yönelik bir tehdidi karşılamak ile sınırlı geçici bir tarih değil, sürekli bir politika tarihidir. Bu tavrın doğal sonucu olarak Batı ile bütünleşmenin gerçekleşmesi hedeflenmiştir. Şüphesiz Türkiye'nin Batı'ya yönelik dış politika tarihinin temelinde tarihi sürecin etkisi vardır. Yenileşme ile başlayan sürecin aslında kaçınılmaz sonucudur. Böylece Osmanlı İmparatorluğu yerine bir milli devlet kuran yeni yönetim 28 Ocak 1920 tarihli Misak-ı Milli'de belirtildiği gibi artık bir İmparatorluk değildir. Onun yerine Milli bir devlet kurulmuştur. Atatürk Dönemi Türk Dış Politikasına bağlı olarak ülkelerle yürütülen ilişkilerle Lozan'da halledilemeyen problemlerin çözümüne geçmeden dönemin aşağıdaki başlıklar altında toplanabilecek olan dış politika ilkelerine kısaca değinmekte sanırız yarar vardır.

C. Atatürk'ün Dış Politikadaki Temel İlkeleri

1. Gerçekçilik

Atatürk'ün dış politikası gerçekçidir. Boş hayaller peşinde koşmaz. Maceracılıktan uzak durmayı hedefler. Bunun yanında milli çıkarları gerçekleştirmede kararlı olmayı amaçlar. Atatürk'ün kendi deyişiyle "Büyük hayali işler yapmadan yapmış gibi görünmek yüzünden dünyanın düşmanlığını, kötü niyetini, kinini bu milletin ve memleketin üzerine çektik. Biz böyle yapmadığımız ve yapamadığımız kavramlar üzerinde koşarak düşmanlarımızın sayısını ve üzerimize olan baskılarını arttırmaktan ise, tabii duruma meşru duruma dönelim. Haddimizi bilelim..." diye özetlediği bir anlayıştır.32

Sonuçta Türk milletinin gücünü ve imkanlarını bilmek kadar karşısındaki devletlerin ne yapacaklarını veya ne yapamayacaklarını gerçek ve doğru şekilde değerlendirmiş olan bir uygulama görülür. Şüphesiz bu gerçekçilik beraberinde şartlar ne olursa olsun sonuna kadar direnmeyi öngören cesur ve onurlu bir gerçekçiliktir. Burada teslimiyetçilik ve yılgınlık yoktur.

Nitekim Atatürk 8 Temmuz 1920 tarihinde Türkiye Büyük Millet Meclisi'nde yaptığı konuşmada "memleketimizin ellide biri değil, her tarafı tahrip edilse her tarafı ateşler içinde bırakılsa biz bu toprakların üzerinde bir tepeye çıkacağız ve oradan savunma ile meşgul olacağız" diyerek bu konudaki kararlılığını göstermiştir.33

2. Bağımsızlık

Bağımsızlık ilkesi diğer ülkelerle olan ilişkilerde genç Cumhuriyetin bağımsızlığının korunmasına özen gösterilmesini hedeflemiştir. Osmanlı Döneminin iktisadi, siyasi, mali kısacası her yönden dışa bağımlı yönetimlerini görmüş olan yeni Türkiye'nin lideri Mustafa Kemal Paşa için kurulan devletin gerçek bağımsızlığı en önde gelen amaçtı. Bu bağımsızlık siyasi, iktisadi, mali, askeri ve kültürel açıdan bağımsızlıktı ve bunlardan ödün verilemezdi. Nitekim Atatürk bağımsızlıktan ne anladığını şöyle ifade ediyordu: "Tam bağımsızlık denildiği zaman, elbette siyasi, mali, iktisadi, adli, askeri, kültürel ve benzeri her hususta tam bağımsızlık ve tam serbestlik demektir. Bu saydıklarımın herhangi birinde bağımsızlıktan mahrumiyet, millet ve memleketin gerçek manasında bütün bağımsızlığından mahrumiyet demektir."34 Bu ilkeden hareketle gerek Milli Mücadele süresince Batılı devletlerle yapılan görüşmelerde gerekse Lozan Barış görüşmeleri sonrasında bağımsızlık ilkesine gölge düşürülebilecek her konuda kararlı davranılmıştır. Ülkenin şartları gereği daha sonra yapılan anlaşmalarda ise yeni Türkiye Devleti genç cumhuriyet kendisine yapılan dayatmalara mahkum olmadığını, ama onun yerine özgür iradesi ile ve kendi rızası ile kabullendiği ittifaklara ve yükümlülüklere girmiştir. Kabul edilebileceği gibi bu tür bir işbirliği ülkenin bağımsızlığına engel değildir.

3. Barışçılık

Atatürk dönemi dış politikasının bir başka özelliği ise onun barışı esas almasıdır. Bunun yine en güzel örneği Milli Mücadele yıllarında verilmiştir. Savaş ortamı içerisinde bile görüşmeler yoluyla barışı temin için çabalar sürdürülmüştür. Bir asker olarak savaşın ne demek olduğunu en iyi bilen kişi olarak Mustafa Kemal Paşa "Ben harpçi olamam. Çünkü harbin acıklı hallerini herkesten iyi bilirim." demiştir. Yine Mustafa Kemal Paşa "Harp zaruri ve hayati olmalı... Öldüreceğiz diyenlere karşı, ölmeyeceğiz diye harbe girebiliriz. Lâkin millet hayatı tehlikeye uğramadıkça harp bir cinayettir."35 demiştir. Atatürk'ün barışçılığı yine onun söylediği "Yurtta Sulh Cihanda Sulh" sözü ile Türk Dış Politikasının bir ilkesi haline gelmiştir. Bölgesinde barışı korumada üzerine düşeni gerçekleştiren genç cumhuriyet diğer yandan teslimiyetçi ve pasifist bir politika da izlememiştir. Yani barış içinde yaşamak için gerekli hazırlıkları yapmak, gerekirse barış için savaşa hazır olmak doğrultusunda hareket edilmiştir. Sonuçta Atatürk dönemi dış politikası barışçılık gereği saldırgan olmayan ve diğer ülke ve toplumlarla uyum içinde dünya barışının korunması doğrultusunda politikaların uygulandığı bir dönem olmuştur.36

4. Güvenlik Politikası veİttifaklar Sistemi

Başarılı bir asker ve iyi bir devlet adamı olan Mustafa Kemal Paşa genç cumhuriyetin kuruluşu sonrası onun iktisadi, sosyal ve kültürel yapılanması işinin önemini sürekli vurgulamıştır. Diğer yandan genç cumhuriyetin kendini koruyabilmesi yani savunması için gerekli güvenlik önlemlerini almasının gereğine inanan Atatürk, Türk milletinin kendi gücüne dayalı askeri ve ekonomik açıdan yeniden yapılanması için çalışmalarda bulunmuştur. Bu anlamda askeri harcamalar ve ordunun modernleşmesi ülkenin ekonomik yapılanması ile eş zamanlı olarak yürütülmüştür.

Ülkenin kendini savunacak güce ve iradeye sahip olması gerektiğini Atatürk şöyle vurgulamıştır: "Bugün vardığımız barışın ebedi barış olacağına inanmak safdillik olur. Bu o kadar önemli bir gerçektir ki, ondan bir an bile gaflet, milletin hayatını tehlikeye sokar. Şüphesiz hukukumuza, şeref ve haysiyetimize saygı gösterildikçe mukabil saygıda asla kusur etmeyeceğiz. Fakat, ne çare ki, zayıf olanların hukukuna saygının noksan olduğunu veya hiç saygı gösterilmediğini çok acı tecrübelerle öğrendik. Onun için her türlü ihtimallerin gerektireceği hazırlıkları yapmakta asla gecikmeyeceğiz".37

Atatürk'ün bu sözünde de görüleceği gibi barışın korunmasında gösterilen kararlılığın güvenlik ile ilgili hazırlıkların yapılması ile tamamlanacağına olan inanç vurgulanmaktadır. Barışın korunması için Türkiye'nin gücünün yetmeyeceği alanlarda ülkenin güvenliğini sağlamak için uluslararası politika gereği denge politikaları yine bölgesel barış için ittifaklar yaparak ülkenin güvenliğini sağlamak ilke olarak benimsenmiştir. Yukarıda değindiğimiz gibi savaş sonrası mevcut statükodan memnun olan ve onun devamını isteyen ülkelerden yana bir tavır benimseyen Türkiye, Atatürk döneminde bu doğrultuda hareket etmiş ve ülkenin güvenliği için ileride değineceğimiz gerekli gördüğü ittifakları yapmaktan kaçınmamıştır.38

5. Batıcılık

Batılı güçlere karşı savaşılmasına rağmen yeni kurulan cumhuriyet her fırsatta Batı ile yakınlaşmayı sağlayacak bir yol izlemiştir. Şüphesiz bunda Atatürk'ün Türkiye'yi çağdaşlaştırma yolunda takip ettiği ve uygulamaya koyduğu politikaların da rolü olmuştur. Yeni Türkiye kendisine hedef olarak en gelişmiş ülkeler düzeyine çıkma ve onun ötesine gitmeyi belirleyince, bu doğrul tuda Batı ülkeleriyle ilişkileri geliştirme bir paralellik arz etmiştir. Bu politikaların kaçınılmaz sonucu olarak Batı ülkeleri ile iyi ilişki ve çağdaş medeniyetin bir parçası olma yolunda bir Türkiye görülmüştür.39 Böyle bir yakınlaşmanın Osmanlı Devleti dönemine uzanan gerek Batılılaşma gibi kültürel gerekçe ülkenin jeopolitik konumu nedeniyle güvenlik endişelerinden kaynaklanan denge politikası gibi siyasi bir yönünün olduğunu söylemek mümkündür.

6. Akılcılık

Akılcılık ilkesi doğrultusunda yeni devlet uluslararası hukuka bağlı kalmıştır. Atatürk'ün Türkiye'sinin dış politika anlayışı ideolojik doğmalara, önyargılı saplantılara değil, aklı ve bilimi esas alan bir çizgi üzerine oturtulmuştur. Bu bağlamda uluslararası ilişkilerde, tarihi dostluk ve tarihi düşmanlık yerine değişen şartlar ve karşılıklı yarar ilişkileri esas alınmıştır. Bu bağlamda Türk Dış Politikası Batılı ülkelere karşı Sovyetler Birliği'ne karşı dayandırılmıştır. Mustafa Kemal Paşa'nın amaçlarının farklı olduğunu dile getirdiği iki ülkenin çıkarları gereği ortak hareket etmesi anlayışına dayanan ilişki ile Misak-ı Milli Sovyetler Birliği tarafından tanınmıştır.40 Yine gerçekçiliğin bir ifadesi olarak Milli Mücadele döneminde Batılı devletlerin sömürgeleri durumundaki İslam ülkelerinin desteğini kazanmak için İslam faktöründen, yani dini temadan da yararlanılmıştır. Özellikle Hindistan Müslümanlarının yarattıkları hilâfet akımı belli bir ölçüde etkili olmuştur.41 Nitekim Atatürk siyasi, sosyal ve ekonomik düzeni çok farklı olan ülkelerle dostluk kurabilmiş ve barış içinde bir arada yaşayabilmenin örneklerini vermiştir. Yine Atatürk akılcı yaklaşımı ile iki savaş arası dünyada değişen şartlar ve değişen dünya konjonktürünü iyi takip ederek bu doğrultuda yeni politikalar üretmiş ve milli amaçları gerçekleştirmiştir.

Yukarıda sayılan ilkelere şüphesiz uluslararası adil bir düzen kurma, sömürgeciliğe karşı oluş ve hukuka bağlılık gibi ilkeler de eklenebilir. Bunların dışında bağımsızlığını ve toprak bütünlüğünü korumak anlamında Türkiye'nin güvenliğinden duyduğu endişe onun dış politikasına etki etmiştir. 1923-30 yılları arası Batı ile olan problemleri nedeniyle (Bu dönemin problemleri olarak Lozan'da halledilemeyen Irak Sınırı yani Musul Sorunu, Osmanlı Borçları ve Yunanistan ile yapılacak Ahali değişimi, patrikhane ve patriklik, yabancı şirketlerin millileştirilmesi, yabancı okullarda okutulacak Türkçe derslerine ilişkin problemler sayılabilir.) Batılı ülkelere çekince ile yaklaşan Türkiye, özellikle 1925 yılında Sovyetlerle imzaladığı saldırmazlık paktı ile Sovyetlere yaklaşmıştır. 1930 sonrası ise İtalya'dan duyduğu endişeden ve İtalya'nın yayılmacı politikalarına karşı Batı ile iyi ilişkiler içine girmiştir.42

Türk dış politikasına yön veren etkenlerden bir diğeri ise Türkiye'nin coğrafi konumuna bağlı olarak yani Türkiye'nin Sovyetlerle komşu oluşu, boğazların Türkiye'nin kontrolünde oluşu ve Türkiye'nin ekonomik ve stratejik açıdan önemli bir Ortadoğu ülkesi oluşu gibi nedenlerle dış politika belirlenmesinde bu konuma bağlı politikalar üretilmiştir.

Türkiye'nin dış politikasının belirleyicisi olan bir başka etmen ise yönetim felsefesidir denilebilir. Mustafa Kemal Paşa'nın önderliğinde başlatılan ulusal kurtuluş savaşı Batılı devletlere karşı verilmiş olmasına karşın Batılı devlet anlayışını ve Batılı modele karşı bir hareket olmamıştır. Tam tersine Türk bağımsızlık hareketi Batının fikirleri ile Batı'ya karşı mücadeleye girişen ilerici, liberal ve milliyetçi öğeleri içeren bir anlayışı benimsemiştir. İşte bu anlayış doğrultusunda ülkeleri çeşitli ama uygarlığı gören Mustafa Kemal Paşa, bu bağlamda 1930'lu yıllardan başlayarak Batılı devletler ile iyi ilişkiler kurmuştur. Hatta iyi ilişkilerden öte Avrupa topluluğu içinde yer almak amaçlanmış denilebilir.43

Son olarak Türk dış politikasına etki eden bir diğer unsur olarak, Türkiye'nin incelediğimiz dönemde yaşadığı ekonomik zorluklar verilebilir. Türkiye'yi Batıya yönelten nedenler sadece yukarıda değindiğimiz İtalya'nın yayılmacı emelleri ve yeni Türkiye'nin önderinin yeni yönetim felsefesi değildir. Özellikle 1929 yılında dünyada yaşanan ekonomik bunalım ve bunun Türkiye'ye yansıması da bu yönelişe etki etmiştir. Türkiye 1923-30 yılları arasında özel girişim ile kalkınmayı esas alan politikaları uygulamaya koymuş ama 1930 sonrası devletçiliğe yönelmiştir. Ama bu yöneliş, Türkiye'yi Sovyet modeline değil tam tersine o günlerde Batı'da yaygınlaşan devlet müdahaleciliğine ve dolayısıyla Batılı sermayeye ve yardıma yöneltmiştir.

İlkelerini ve dış politikasına belirleyici olarak etki eden etmenlerini açıkladığımız Atatürk dönemi Türkiye'sinin, Lozan Antlaşması sonrasında halletmeye çalıştığı problemleri ve bu doğrultudaki gelişmeleri gözden geçirebiliriz.44

D. Dış İlişkiler

1. Türk-Yunan "Etabli"Anlaşmazlığı

Lozan Konferansı'nda, Türkiye'de kalan Rumlarla, Yunanistan'da kalan Müslümanların değişimi meselesi ele alınmış ve bu konuda 30 Ocak 1923'te bir sözleşme ve protokol hazırlanmıştı. Buna göre, Türkiye'de kalan Rumlarla, Yunanistan'da kalan Müslüman-Türklerin değişimi yapılacak, ancak; 30 Ekim 1918'den önce İstanbul Belediye sınırları içinde yerleşmiş (etabli) bulunan Rumlarla, Batı Trakya Türkleri bu değişimin dışında tutulacak, yani bunlar yerlerinde kalacaklardı. Bu sözleşmeyi uygulamak üzere de Türk ve Yunan temsilcilerinden oluşan bir komisyon kurulacaktı. Ancak komisyonun faaliyete geçmesinden sonra "Yerleşmiş" (etabli) deyiminin kapsamı konusunda Türk ve Yunan temsilcileri arasında anlaşmazlık çıktı. Türkiye'ye göre deyimin manası Türk kanunlarına göre tayin edilecekti. Yunanistan ise buna karşı çıkarak İstanbul'da olabildiğince fazla Rum bırakabilmek için 30 Ekim 1918'den önce herhangi bir şekilde İstanbul'da bulunan her Rum'un yerleşmiş sayılacağını ileri sürdü.45

Milletlerarası Adalet Divanı'nın yaptığı yorum da anlaşmayı sağlayamayınca Türk-Yunan ilişkileri gerginleşti. Yunanistan Batı Trakya Türklerinin mallarına el koyarak buralara, Türkiye'den gelen Rumları yerleştirmeye başladı. Buna karşılık Türkiye'de İstanbul Rumlarının mallarına el koydu. Gerginliğin tırmanması üzerine işin görüşmeler yoluyla çözümlenmesi, iki taraf için de uygun olduğundan 1 Aralık 1926'da bir antlaşma imzalandı. Fakat bu antlaşmanın uygulanması da kolay olmadı. Birçok gerginlikler ortaya çıktı. Savaş havası esmeye başladı. Fakat, Venizelos bir savaşın Yunanistan'a getireceği sıkıntıları düşünerek tutumunu yumuşattı ve Ankara'nın da buna karşılık vermesi üzerine 10 Haziran 1930'da Ahali anlaşmazlığını çözümleyen yeni bir antlaşma imzalandı. Bu antlaşma ile doğum yerleri ve tarihleri ne olursa olsun İstanbul Rumları ile Batı Trakya Türklerinin hepsi "etabli" deyiminin kapsamı içine alındı. Bu suretle Lozan'dan beri devam etmekte olan anlaşmazlık da sona ermiş oldu.

Yunanistan ile Türkiye arasında yine "etabli" sorunu ile bağlantılı olarak ortaya çıkan bir başka problem Patriklik konusudur. Lozan'da Türk temsilcilerinin Patrikliği, Türkiye dışına çıkarılması yolundaki ısrarlı istekleri Batılı ülkelerce kabul görmemiş ve Lozan Antlaşması'nda bu konuda bir hüküm yer almamıştır. Yalnız Patrik'in siyasetle uğraşmaması konusunda sözlü bir antlaşmaya varılmıştı. 1924 yılında boşalan Patriklik için yapılan seçimi kazanan kişinin mübadele kapsamında yer alması üzerine Türkiye itiraz etmiş ve 1925 yılında yapılan seçim ile mübadele kapsamına girmeyen bir Patrik seçilmiştir.

Lozan Antlaşması'nın uygulanışındaki bu problem dışında Yunanistan'ın özellikle "Anadolu macerasındaki uğradığı yenilgiyi hazmedememesi ve Türkiye'ye yönelik olarak İtalya-Yunanistan işbirliği ve Yunanistan'ın Türkiye'ye karşı iyi niyetli olmadığını gösterir tavırları ile artan gerginlik, 1930'lu yıllarda özellikle Bulgaristan'ın bölgesinde izlemeye başladığı Revizyonist tutum sonrası Türkiye ile Yunanistan Başbakanlarının karşılıklı ziyaretleri ile başlayan sıcak ilişkilere zemin hazırladı ki bu 1954 yılına kadar devam edecektir.46

Musul sahip olduğu zengin petrol kaynakları nedeniyle Batılı devletlerin ilgisini çekmeye 19. yüzyıl sonlarından itibaren başlamıştır. Özellikle İngiltere, Birinci Dünya Savaşı sırasında İtilaf devletlerinin diğer üyelerini Musul'un kendisine verilmesi konusunda ikna etmiştir. Osmanlı'nın paylaşılmasını esas alan ve Birinci Dünya Savaşı sırasında İtilaf devletleri arasında yapılan gizli antlaşmalar doğrultusunda İngiltere bölgeye ilgisini sürdürerek Musul ve çevresinde çeşitli bölücü çabalara girişmiştir. Sonuçta İngiltere Osmanlı İmparatorluğu açısından savaşa son veren 30 Ekim 1918 tarihli Mondros Mütarekesi'nin imzalandığı tarihte, Türk birliklerinin kontrolünde olan bölgeyi Mondros Mütarekesi'nin ruhuna aykırı biçimde 11 Kasım 1918'de işgal etmiştir. Bundan sonra ise bölgeyi elinde tutabilmek için her türlü çabayı göstermiştir.

Nitekim Osmanlı Devleti ile imzaladığı Sevres Antlaşması'nda İngiltere konuyu lehine halletmiştir. Ama Anadolu'da Mustafa Kemal Paşa önderliğinde başlatılan Kurtuluş hareketi yayınladığı Misak-i Milli'de Musul'u vatanın bir parçası saymış ve Anadolu'da kurulan hükümet ise her platformda Sevres Antlaşması'nı tanımadığını açıklamıştır.

Kazanılan zafer sonrası başlatılan Lozan barış görüşmelerinde İngiltere'nin Musul'u bırakmamak konusundaki ısrarı sürmüş ve antlaşmanın tehlikeye girmemesi için Musul Sorununun daha sonra taraflar arasında görüşmeler ile halledilmesi uygun görülmüştü.47

Lozan Antlaşması'nın üçüncü maddesinde "Türkiye ile Irak arasındaki sınır sorununun dokuz ay içinde Türkiye ile İngiltere arasında barışçı yollardan çözüleceği" hükmü yer alıyordu. Bu hüküm gereği Türk-İngiliz görüşmeleri 1924 yılı Mayıs ayında başlamıştır. Bu konferansta Türkiye nüfus açısından, siyasi, tarihi, coğrafi, askeri ve stratejik nedenlere dayalı haklı gerekçelerini öne sürerken İngiltere Musul'un kendi mandaterliği altındaki Irak'a bırakılması konusunda ısrarını sürdürmüş ve bunun yanında Türkiye'den Hakkari'ye kadar uzanan toprak talebinde bulunmuştur.48

Bu durumda konferans 5 Haziran 1924 yılında bir sonuca varmadan dağıldı. Lozan Antlaşması'nın ilgili hükmü, bu görüşmelerin başarısızlığı durumunda sorunun milletler cemiyetine götürülmesini öngörüyordu Başlangıçta üyesi olmadığı üstelik tamamen İngiliz kontrolünde olan bir organizasyondan Türkiye lehine bir karar çıkmayacağına olan inancından dolayı tereddüt geçiren Türkiye sonunda sorunun Milletler Cemiyeti'nde görüşülmesine razı oldu.

Musul sorunu Milletler Cemiyeti Konseyi tarafından 30 Eylül 1924'te görüşülmeye başlandı. Bu görüşmeler sürerken Türk-İngiliz ilişkileri iyice gerginleşti ve Milletler Cemiyeti Türkiye ile İngiltere arasındaki sınır çekişmesine 29 Ekim 1924 Türkiye-Irak geçici sınırını tespit ederek çözüm buldu. Daha sonra sorunu çözmek ilgili devletler ile görüşmeler yapmak üzere bir uluslararası komisyon oluşturuldu.

Milletler Cemiyeti Konseyi tarafından kurulan komisyon Konsey'e "Musul'un İngiltere mandası altındaki Irak'ın bir parçası sayılması gerektiğini ve Türkiye ile Irak arasındaki sınırın da Brüksel'de belirlenmiş bulunan çizgiden geçeceğini" bildiren bir karar aldı. Türkiye Komisyon'un kararını tanımadığını ve konseyin bu biçimde kesin bir karar alma yetkisinin bulunmadığını belirterek, bağlayıcı bir karar için ilgili tarafların olumlu oylarının alınması gerektiğini bildirdi.

Ama konsey 16 Aralık 1925 tarihinde üçlü komisyonun raporunu benimsedi. Bu sırada Türkiye'de iç siyasi hayatta birtakım olumsuzluklar yanında ülkenin doğusunda Şubat 1925'te çıkan Şeyh Sait İsyanının bastırma uğraşı veriliyordu.

Türkiye her şeye rağmen bu kararı hemen tanımadı. Ancak, Musul Sorunu ile Türkiye ilk kez daha Milli Mücadele Dönemi'nde olduğu gibi uluslararası platformda yalnız kaldığını ve Batılı devletlerin savaş yolu ile elde edemediklerini baskı yolu ile elde etmeye çalıştıklarını gördü ve bu yalnızlıktan kurtulmak için 17 Aralık 1925'te Sovyetler ile bir tarafsızlık ve saldırmazlık anlaşması imzaladı.

Misak-ı Milli sınırları içerisinde yer almasına rağmen Musul'u geri almak için güce başvurmaktan başka çare kalmamıştı. Oysa ülke içerisinde yaşanan yeni yapılanma ve yukarıda değindiğimiz Şeyh Sait İsyanı gibi iç nedenler ile Misak-ı Milli'den taviz sayılabilecek geri adımı atmak zorunda kalan Türkiye, 5 Haziran 1926'da yaptığı anlaşma ile (Türkiye, İngiltere ve Irak Hükümeti) Musul İngiltere'nin mandası altındaki Irak'a bırakıldı. Buna karşılık Türkiye'ye Musul petrollerinden 25 yıl süre ile %10 pay alınacaktı. Ancak daha sonra yapılan bir düzenleme ile Türkiye bu paydan 500.000 İngiliz Lirası karşılığında vazgeçmiştir.49

3. Balkan Antantı

Balkanlar'da, Türk-Yunan anlaşmazlığının çözümlenmesinden sonra meydana gelen yakınlaşma bir işbirliği havası doğurdu.

1929'dan itibaren ortaya atılan Balkan Birliği fikri çeşitli organizasyonlarla uygulamaya konulmuştu. Ancak bunun siyasi alana intikal etmesi pek kolay olmadı. Arnavutluk ve Bulgaristan'ın mevcut statüko'yu değiştirmekten yana (revizyonist) olmaları, buna karşılık; Türkiye, Yugoslavya ve Yunanistan'ın statüko taraftarı bulunmaları anlaşmayı geciktirmiştir.

I. Dünya Savaşı'ndan hemen sonra ekonomik buhranlarla karşılaşan ve geniş topraklar kaybederek Balkan ülkeleri içinde savaştan en zararlı çıkan Bulgaristan'ın Makedonya meselesini çözümlemek amacıyla Romanya ve Yugoslavya ile yaptığı temaslar bir netice vermemişti. Bulgaristan'da 1923 darbesiyle Başbakan Stambulski'nin iktidardan uzaklaşmasından sonra yeni yöneticiler, onun uzlaşma politikasını terk ettiler. 1927'den sonra Bulgaristan'ın revizyonist bir politika takip etmeye başlaması, Balkanlarda işbirliğini zorlaştıran sebeplerden biridir.

İşbirliğinin gecikmesindeki diğer önemli sebep de Türkiye ile Yunanistan arasındaki kötü ilişkilerdi. Ancak 1930'da Ahali mübadelesi ile ilgili anlaşmadan sonra ilişkiler düzelmeye başlayınca Balkan Devletleri arasında yakınlaşma mümkün olabilmiştir. Türkiye, bundan sonra Balkan Antantı'na varan görüşmelerde son derece aktif bir tutum takındı.

Türk-Yunan ilişkilerinin iyileşmesinden sonra, 1930-1933 yılları arasında Bulgaristan'ın da katıldığı Balkan Konferanslarında yeni fikirlerin ortaya atılması ve karşılıklı anlayışın yaratılması konularında bazı gelişmeler sağlanmışsa da, İtalya'nın baskıları sonunda Arnavutluk ve Bulgaristan delegeleri konferanstan çekilmişlerdir. Bulgaristan'ın Balkan Birliğine katılmasını engelleyen iki mesele vardı: Azınlıkların haklarının korunması (Makedonya'da önemli bir Bulgar azınlık vardı), diğeri ise Ege Denizi'ne çıkabilmek için Bulgaristan'a bir mahreç (çıkış) verilmesi. Ancak 1933'te Türkiye ile Yunanistan arasında imzalanan ve tarafların Trakya sınırını garanti eden "Samimi Anlaşma Misakı" bu imkanı ortadan kaldırmıştı.

Türkiye'nin davetine rağmen paktı kendilerine karşı bir oluşum gibi değerlendiren Bulgarlar, Balkanlar'da statükonun korunmasını amaçlayan bir işbirliğine yanaşmayacaklardır. Öte yandan Türk-Yunan Antlaşması Romanya'yı harekete geçirecek ve Başbakan Titulescu'nun Ankara'yı ziyareti sırasında 17 Ekim 1933'te Türkiye ile Romanya arasında Dostluk, Saldırmazlık, Hakem ve Uzlaşma Antlaşması imzalanacaktır. Romanya, Bulgaristan'ın revizyonist isteklerinden endişe duyduğu ve kendi deniz ticareti de Boğazlardaki serbest geçişe bağlı bulunduğu için bu Antlaşmayı menfaatlerine uygun bulmuştur.

Türkiye'nin yaptığı bu ikili Antlaşmalar, Bulgaristan'da tepkiyle karşılandı ve Bulgar basını Türkiye aleyhinde bir kampanya başlattı. Bulgaristan'ın Balkanlarda statükonun korunmasına bu kadar sinirlenmesi Yugoslavya'yı endişeye sevk etti. Türk Dışişleri Bakanı'nın Belgrad'ı ziyareti sırasında 27 Kasım 1933'te bir Dostluk ve Saldırmazlık Antlaşması imzalandı.

1933 yılında bu gelişmelerin ortaya çıkması tesadüf eseri olmamıştır. Zira, aynı yıl Almanya'da Nazi Partisi'nin iktidara gelmesi, Avrupa'da revizyonist gelişmelere zemin hazırlamıştı. Balkanlardaki Alman ve İtalyan baskısı giderek artıyordu. Arnavutluk İtalya'nın kontrolü altına girmişti. Bu durumda Balkanlar'da Türkiye'nin önderliğini yaptığı statükocu devletler aralarında yaptıkları ikili Antlaşmaları birleştirerek dörtlü bir Pakt imzaladılar (9 Şubat 1934).

Bu Antlaşma ile devletler (Türkiye-Yunanistan, Yugoslavya ve Romanya) sınırlarını karşılıklı olarak garanti ediyorlar, birbirlerine danışmadan herhangi bir Balkan devletiyle birlikte bir siyasi harekette bulunmamayı ve herhangi bir siyasi Antlaşma yapmamayı taahhüt ediyorlardı.

Antant ile birlikte imzalanan bir gizli Antlaşmayla da taraflardan biri bir Balkanlı olmayan devletin saldırısına uğrarsa ve Balkanlı bir devlet de saldırgana yardım ederse diğer taraflar bu Balkanlı devlete karşı birlikte savaşa gireceklerdi. Fakat bu protokole Türkiye, eğer bir Rus-Romen çatışması çıkarsa Türkiye'nin Romanya'ya yardım etmeyeceğini Sovyet Rusya'ya bildirmiş, Yunanistan ise protokolün kendisini İtalya ile bir çatışmaya götürmeyeceği konusunda rezerv koymuştur.

Fakat çeşitli sebeplerle zayıf doğan bu Antlaşma etkili bir işbirliğinin doğmasını sağlayamamıştır. Türkiye'nin dış politikasında bölgede barış ve güvenliğe ne kadar önem verdiğini göstermesi bakımından dikkat çekici bir Antlaşmadır.50

Lozan Konferansı'nda tespit edilen Boğazlar Statüsünün yabancı gemilerin geçişi ile ilgili hükümleri Misak-ı Milli esaslarına uygun olmakla birlikte, Boğazların silahtan arındırılması, yani silahsızlandırılması Türkiye'nin güvenliği açısından sakıncalar doğuruyordu. Bu bölgenin güvenliği Milletler Cemiyeti'nin güvencesi altındaydı. Ancak zamanla Cemiyetin güvencesinin pek etkili olmadığı görülmüştü. İtalya, Habeşistan'ı işgal etmiş, Almanya Ren Bölgesini silahlandırmış, Avusturya ise zorunlu askerliği yeniden başlatmıştı. Cemiyet ise bu gelişmeler karşısında bir şey yapamamıştı. Bu durumda Türkiye, Boğazların durumunun, değişen dünya şartları ışığında yeniden görüşülmesini istedi ki, bu davranış 1923-1939 arasındaki devrede, kuvvete başvurmaksızın hakkını milletlerarası hukuk kurallarına dayanarak aramada tek örnek olmuştur. Nitekim Batı kamuoyunda Türkiye'nin gerek bölgesinde komşuları ile barışı sağlamak üzere kurduğu ittifaklar ve güvenlik Antlaşmaları yapması, gerekse uluslararası platformda yapıcı ve aktif rol üstlenerek dünya barışına katkı yapar tavrı ile Almanya ve İtalya örneğini takip etmemesi, problemlerini Avrupalı devletler ile görüşmeler yoluyla ve onları şartların değiştiğine ikna ederek sonuç alma tavrı takdir ediliyordu.51

Türkiye bu isteğini ilk defa 1933'te Londra'daki silahsızlanma Konferansı'nda dile getirdi. 1934 yılında Balkanlarda Yugoslavya-Bulgaristan yakınlaşması ve aynı yıl İtalya'nın Asya ve Afrika'daki emellerini Faşist lider Mussolini'nin dile getirmesi üzerine Türkiye bu isteğini çeşitli vesilelerle dile getirmeye devam etti. Ancak bu istek 1936'ya kadar büyük devletlerce olumlu karşılanmadı.

Atatürk'ün 1936'da, Dışişleri Bakanı Tevfik Rüştü Aras'a, Boğazlar Meselesini çözümlemek için durumu uygun gördüğünü söylemesi üzerine, Türkiye harekete geçerek 11 Nisan 1936 tarihinde Lozan Antlaşması'na taraf olan devletlere birer nota göndererek sözleşmenin değiştirilmesini istedi. Sovyetler Birliği başından beri Türk tezini desteklemişti, İngiltere'de nota'ya uygun cevap verince, Fransa'da uymak zorunda kaldı.

Boğazlar rejimini değiştirecek olan konferans, 22 Haziran 1936'da İsviçre'nin Montrö şehrinde toplandı. Türk tasarısına göre Türkiye, Boğazlar bölgesini silahlandırmak ve buralarda askeri kuvvet bulundurmak istiyordu. Bundan başka, Boğazlar Komisyonu'nun da kaldırılması isteniyordu.

Bu esaslar dahilinde Türkiye, ticaret ve savaş gemilerinin Boğazlardan geçiş serbestliğini bazı şartlar altında kabul ediyordu. Savaş zamanında Türkiye tarafsız olduğu takdirde bu kayıtlar altında savaş gemileri Boğazlardan geçebilecekti. Türkiye savaşta olduğu takdirde savaş gemilerinin geçişi Türkiye'nin müsaadesine tabi tutulacaktı.

20 Temmuz 1936 tarihinde Montrö Boğazlar Sözleşmesi imzalandı. Sözleşme 20 yıl süreli idi. Ancak, taraflardan hiçbiri sözleşmenin feshedilmesi için talepte bulunmadığından hala yürürlüktedir.
Bu sözleşme, iki dünya savaşı arasında Türkiye'nin başta Atatürk olmak üzere Türk yöneticilerinin önemli bir başarısıdır. Türk yöneticileri bu başarıyı sorunu zamanında gündeme getirme, kararlılıkla savunma ve sabırla takip etme sayesinde elde etmişlerdir.52

İtalya'nın bir yandan Habeşistan'ı işgali ile Doğu Akdeniz'de İtalyan tehdidini ortaya çıkarırken, Asya'da bazı hedeflere yöneldiğini belirtmesi, de Türkiye'yi İngiltere'ye bağlanmaya götürmüş, Ortadoğu devletleriyle işbirliği yapmak ve bazı savunma tedbirleri almak zorunda bırakmıştır.

Daha İtalyan-Habeş Antlaşmazlığının başında, İtalya'nın bölgedeki yayılmacı emellerine karşı tedbirler almak ihtiyacını duyan Ortadoğu devletlerinden İran'ın teşebbüsü üzerine Cenevre'de 2 Ekim 1935'te Türkiye, İran ve Irak arasında üçlü bir Antlaşma parafe edilmişti. Türkiye tarafından hararetle desteklenen bu Antlaşmayı uygulama alanına sokabilmek hemen mümkün olmadı. Ancak, İran ile Irak arasındaki sınır Antlaşmazlığı ve Türkiye ile İran arasındaki hudut meseleleri halledildikten sonra bu mümkün olabildi. Zorlama tedbirleri konusunda İtalya'nın aldığı sert tutum ve Habeşistan'ın istilasının gerçekleşmesi bu devletleri birbirine yaklaştıran önemli bir unsur olmuştur. 1937 yılında İran ile Türkiye arasında çeşitli konularda işbirliğini amaçlayan Antlaşmaların imzalanmasından sonra Ortadoğu'da Türkiye'nin faaliyetleri arttı. 7 Nisan 1937'de Mısır ile bir Dostluk Antlaşması imzalandı. Nihayet İran ile Irak arasında sınır Antlaşmazlıkları Türkiye'nin gayretiyle ortadan kalktı. Bu arada Afganistan da Antlaşmaya katılacağını bildirince, 8 Temmuz 1937'de Tahran'da Sadabad Sarayında Türkiye-İran-Irak ve Afganistan arasında Sadabad Paktı adını alan antlaşma imzalandı.

5 yıl süreyle imzalanan bu antlaşmayla taraflar; Milletler Cemiyeti ve Briand-Kellog Paktına bağlı kalmayı, birbirlerinin içişlerine karışmamayı, ortak sınırlara saygı göstermeyi, birbirlerine karşı herhangi bir saldırıya girişmemeyi taahhüt ediyorlardı. Böylece Türkiye Batıda ve Doğuda bir güvenlik sistemi kurmuş ve kendisi için önemli olan bu iki bölgede barış politikasını kuvvetlendirmiştir.53

6. Hatay Sorunu

Sancak bölgesinde Türkler nüfusun çoğunluğunu teşkil ettikleri için bu bölge Misak-ı Milli hudutları içinde idi. Ancak 20 Ekim 1921'de Fransa ile yapılan Ankara İtilâfnamesi ile Hatay ve İskenderun Türklerine muhtariyet ve kültürel bakımdan ayrıcalık kazandırılmıştı. Suriye'nin Fransız madat'sı altına girmesinden sonra da Sancağın bu statüsü sürdü.54

Suriye üzerinden Fransız mandat'sının kaldırılması için Fransa ile Suriye arasında 9 Eylül 1936'da bir antlaşma yapıldı. Bu Antlaşmada Sancağın kaderi de Suriye hükümetine bırakılıyordu ve Suriye Sancak'la ilgili tüm sorumlulukları da Fransa'da alıyordu. Şüphesiz bu yeni durum hem Sancak'ta yaşayan Türkleri hem de Türkiye Cumhuriyeti'ni rahatsız etmişti. Halbuki Sancak'ta Türkler çoğunluktaydı ve Türkiye'nin Sancağı Suriye'ye terk etmemek hususundaki kararlılığı bizzat Atatürk tarafından dile getirilmişti. Türk hükümeti 9 Ekim 1936'da Fransa'ya verdiği bir nota ile durumu protesto etti. Türkiye Fransa'dan Suriye ve Lübnan'a tanınan bağımsızlığın ayrı bir bölge olan İskenderun Sancağı'na da tanınmasını istedi. Fransız hükümetinin 10 Kasım'da verdiği cevabi notada Türk görüşünün kabul edilemeyeceği bildiriliyordu. Türkiye'nin bu meselenin halledilmesi konusundaki ısrarı üzerine, Sancak meselesinin Milletler Cemiyeti'ne götürülmesi kararlaştırıldı. Konu 14-16 Aralık 1936 tarihleri arasında görüşüldü ve İsveç Temsilcisi Sandler raportör olarak tayin edildi.55

Sandler hazırladığı raporda Sancak Meselesinin çözümü için bir Komisyon kurulmasını teklif etti ve bu teklif kabul edildi.56 İngiltere'nin aracılık etmesi üzerine 26 Ocak 1937'de iki hükümet arasında bir prensip Antlaşmasına varıldı. İngiltere'nin arabuluculuk nedenlerinin başında ise Akdeniz dengesi açısından önemli iki ülkenin arasının açılmasını istemeyişi, Türkiye ile ilişkilerin düzelmesi ve Türkiye'nin sorunu barış yolu ile halletmesini onaylaması gelmektedir.

Bu prensip Antlaşmasıyla İskenderun ve Antakya içişlerinde bağımsız, fakat Suriye ile gümrük birliği halinde olan bir statüye kavuşturuluyor ve bir Anayasa ile idare edilen "ayrı bir varlık" teşkil ediyordu. Sancak'ın dışişleri bazı şartlar altında Suriye Hükümeti tarafından idare edilecekti. Türkçe resmi dil olacaktı. 29 Mayıs 1937'de Sancak'ın milli bütünlüğünü teminat altına alan ve Türkiye-Suriye sınırını tespit eden bir Antlaşma yapıldı.

Ancak Sancak'ın bu yeni statüsü uygulanırken bazı sorunlar çıktı. Sancak'ta seçimlerin yapılması sırasında bazı haksızlıkların ortaya çıkması üzerine Türkiye duruma müdahale ederek, seçim sisteminin düzeltilmesini istedi. Ocak 1938'de seçim sistemi değiştirildi.

Bu sıralarda Avrupa'da savaş tehlikesi gittikçe daha belirgin bir hale geliyordu. Fransa, Orta Doğu'da güçlü bir devlet olan Türkiye'ye yanaşmak zorunda kalmıştı. 3 Temmuz 1938'de Sancak'ta sükunet ve asayişi sağlamak üzere 6.000 kişilik bir kuvvet kurulması ve bunun 1000'inin Sancak'tan, geri kalanın Türkiye ve Fransa tarafından sağlanması kararlaştırıldı.

Antlaşmadan iki gün sonra Türk kuvvetleri Hatay'a girdi. Ağustos'ta yapılan seçimler sonucunda 40 Mebusluktan 22'sini Türkler kazandı. Bütün mebuslar Meclis'te Türkçe yemin ederek göreve başladılar. Meclis Sancağa Türkçe adıyla Hatay Devleti adını verdi.57

Eylül 1938'de kurulan Hatay Devleti bir yıl kadar bağımsız kaldıktan sonra 29 Haziran 1939'da son toplantısını yapan Hatay Meclisi, oybirliğiyle Anavatan'a katılma kararı aldı.58

E. Atatürk Döneminde Türkiye'nin Diğer Ülkelerle Olan İkili İlişkileri 1. Türk-Sovyet İlişkileri

Osmanlı Devleti'nin zayıflamaya başlaması ve Çar I. Petro'nun Rusya'da yaptığı reformların başarıya ulaşmasıyla bu devletin sıcak denizlere inme politikasını uygulamaya koyması hemen hemen aynı zamanlara rastlamaktadır. Nitekim, Rusya'nın Karadeniz'de donanma bulundurmaya başladığı 18. yüzyılın sonlarından itibaren Türkiye'nin bir Rusya meselesi vardır ve Türk diplomasisi bu faktörü daima göz önünde bulundurmak zorunluluğunu hissetmiştir.

Tarihi, birbiriyle mücadele etmekle geçen bu iki devletin ve toplumun jeopolitik konumlara karşı karşıya gelmelerini adeta kaçınılmış kılmıştır. Karşılıklı oluşan bu durum, zayıflayan Osmanlı Devleti'nin takip ettiği "Denge Politikasını", Türk diplomasisinin temel unsuru haline getirmiştir. Osmanlı Devleti, çoğunlukla, varlığına yönelen Rus tehdidine karşı Batılı büyük devletlerle büyük tavizler vererek bir denge oluşturmaya gayret etmiş, fakat; durum gerektirdiğinde Batılı Devletlere karşı Rusya'ya yönelme kozunu da elden bırakmamıştır.59

Genel hatlarıyla "düşmanca" denilebilecek bu politik çizgide, "Milli Mücadele" Dönemi ilk bakışta sıcak ilişkilerin kurulduğu ayrı bir devre olarak görünmekle beraber, tarihi şartlar incelendiğinde; 1919­1930 devresi olaylarının bu iki devletin birbirine yaklaşmasını zaruri hale getirdiği kolayca anlaşılmaktadır.

Daha Ankara'da Milli Hükümetin kurulmasından önce Sovyetler Türkiye ile de ilgilenmişler ve gerçekleştirmek istedikleri "Dünya Proleter İhtilalinde" Türkiye'nin yer alabileceğini düşünmüşlerdi. Bu ihtilalin gerçekleşmesi için iki ayrı politika tespit edilmişti. Endüstrileşmiş toplumlarda ihtilali sanayi işçileri (proleterler), Komünist Partilerinin önderliğinde yapacaklar; Ortadoğu ve Asya'da ise bu olgu gelişmediğinden ihtilalin öncülüğünü "Emperyalizme karşı kurtuluş savaşı veren Milliyetçi Burjuvazi" aynı işi yapacak, çekirdek halindeki Komünist Partileri de bu milli kurtuluş mücadelesini bir proleter ihtilali haline çevirecekti.

Sovyet Rusya 1919 Martı'ndan itibaren Türkiye'ye bu açıdan bakmış ve bu konudaki ümitlerini Türk milli mücadelesi boyunca da devam ettirmiştir. Hatta Sovyetler Birliği Komünist Partisi'nin yayın organı "İzvestiya" gazetesinde Türk milli mücadelesinin "Asya'daki ilk Sovyet ihtilali" olduğunu ilan etmişlerdi.60

Anadolu'da, Büyük Mustafa Kemal'in önderliğinde başlayan mücadeleyi yürüten lider kadro ise tamamen farklı düşünüyordu. Sovyetlerden yardım alabilmek gayesiyle, kontrol altında tutulmak şartıyla komünist propagandalara bir süre göz yumulmuş, durum tehlikeli bir hal alınca da "Resmi Türkiye Komünist Partisi" kapatılmış ve takibata geçilmiştir.

Milli Mücadele sırasında Türk-Sovyet münasebetlerinin ilgi çekici bir yönü de, Sovyetlerin Mustafa Kemal'in Batılılarla uyuşma ve uzlaşması ihtimalinden duydukları endişedir. Çünkü, Türkiye Batılılarla uzlaştığı takdirde Sovyetlere daha fazla dayanma mecburiyetinden kurtulacak ve belgelerinde bu durum açıkça görülmektedir. Ayrıca mesela Bekir Sami Bey'in (Türk Dışişleri Bakanı) Paris ve Londra'ya yaptığı ziyaretler, buralarda verdiği demeçler ve nihayet İtalya, İngiltere ve Fransa ile yaptığı Antlaşmalar Sovyetleri sinirlendirmiş ve hatta Ankara'yı bu yüzden protesto etmişlerdir. Fransızlarla 1921'de Ankara İtilafnamesi imzalandığında aynı durum ortaya çıkmıştır.

Türkiye'de Komünist faaliyetlere karşı sert tepkinin başlaması üzerine, Stalin ve Orjonikidze yardımın kesilmesini istemişlerse de Lenin ve Troçki yardımın sürdürülmesini kararlaştırmışlardır.

Boğazlar Meselesi dolayısıyla Sovyetler Lozan Konferansı'na özellikle ilgi göstermişlerdir. Lakin konferansa ancak Boğazlar Meselesi tartışılırken davet edilmişlerdir. Türkiye, Batılılar karşısında yalnız kalmamak için Sovyetlerin Konferansa katılmasını özellikle istemiştir.

Lozan'dan sonra Avrupa'daki savaş buhranlarının başladığı devreye gelinceye kadar, Türk-Sovyet münasebetleri üç unsurun tesiri altında gelişmiştir. Ticari münasebetler, komünizm meselesi ve Türkiye'nin Batı ile münasebetlerini düzeltmesi ve geliştirmesi.

Sovyetler Birliği, ticari ve ekonomik münasebetler yoluyla Türkiye'yi nüfuzu altında tutmaya çalışmıştır. Buna karşılık Türkiye, dış ticaretini Sovyetlerin tekeli altına sokmaktan kaçınarak, Batı ile ticari münasebetlerini geliştirmeye özen göstermiştir.

Komünizm meselesine gelince; Lozan'dan sonra Türkiye milli varlığına kavuşunca, komünizme karşı daha hassas davranmış ve bu işi daha sıkı tutmuştur. Komünizm meselesi ile Sovyet-Türk münasebetlerini birbirinden ayrı tutmaya dikkat eden Türk hükümetinin bu tutumu Sovyetleri hoşnut bırakmamıştır. Sovyetler ise ikili ilişkileri, Türkiye'deki komünizm propagandası ile birlikte değerlendirmişlerdir. Nitekim bu husus 1929'da Pravda'da bu husus açıkça dile getirildiği için, Türk hükümetinin organı durumunda bulunan Milliyet Gazetesi 6 Temmuz 1929'da buna "... dünyanın hiçbir davası, Türkiye nasyonalizminin daha az mukaddes sayılmasına sebep olamaz..." biçiminde ilginç bir cevap vermiştir.

Ticaret alanında olduğu gibi siyasi alanda da Türkiye'nin Batılı devletlerle uzlaşma yoluna girmesi ve dış politikasını yavaş yavaş Sovyet tekelinden kurtarmaya başlaması, bu devlet tarafından hoşnutsuzlukla karşılanmıştır.

Türkiye'nin dış münasebetlerinden duydukları endişelere rağmen, Sovyetler Birliği milletlerarası durumu kendileri için henüz güvenli görmediklerinden Türkiye'ye önem vermeye devam etmişlerdir. Musul Antlaşmazlığı sırasında, Türk-İngiliz münasebetlerinin gerginliği, buna karşılık Locarno Antlaşmalarıyla Almanya'nın Batılıların yanında yer alması ihtimali, 17 Aralık 1925'te Türkiye ile Sovyetler Birliği arasında Dostluk ve Saldırmazlık Antlaşmasının imzalanması sonucunu vermiştir. Üç yıl için imzalanmış olan bu Antlaşmaya göre taraflardan birine, bir veya birkaç devlet tarafından yöneltilen bir askeri hareket halinde diğeri tarafsız kalacak ve taraflardan hiçbiri birbirlerine saldırmayacakları gibi, birbiri aleyhine yönelen ittifak veya siyasi Antlaşmalara katılmayacaklardı. Türkiye için olduğu kadar, Türkiye'nin Batılılara katılmasından duyduğu endişe bakımından Sovyet Rusya için de tatmin edici bir Antlaşma olan bu Antlaşma, 1929'da yeni bir hüküm eklenerek yenilenmiştir. Bu Antlaşma hükmüne göre de taraflar karadan ve denizden komşu bulundukları devletlerle birbirlerine danışmaksızın herhangi bir siyasi Antlaşma yapmama esasını kabul etmişler ve söz konusu Antlaşma 1945 Martı'nda Sovyetler Birliği tarafından feshedilinceye kadar yürürlükte kalmıştır.61

2. Türk-İngiliz İlişkileri

Musul meselesinin halledilmesinden sonra Türkiye dış ilişkilerinde Sovyetler Birliği'ne karşı bir denge oluşturarak Batılılarla ilişkilerini yoğunlaştırmaya çaba harcamıştır. Fakat bu sadece Türkiye'den kaynaklanmamış, İtalya ve Almanya'nın Avrupa'da giderek artan bir bunalımı başlatmaları üzerine Orta Doğu'da Batılılar için güvenilebilecek yegâne devletin Türkiye olduğunu göz önüne alan büyük devletler de bu ilişkilerin kurulmasını kolaylaştırmışlardır.

Türkiye'nin savaşı kanun dışı ilan eden Briand-Kellog Paktı'na katılması (1929 Ocak), 1932'de Milletler Cemiyeti'ne üye olması gibi önemli gelişmeler Türkiye ile İngiltere arasındaki buzların erimesinde tesirli olmuştur.

1936'da İtalya'nın Balkanlar ve Orta Doğu'da tehditlerini artırması üzerine, önce Fransa'yla anlaşan İngiltere, bir İtalyan saldırısı karşısında İspanya, Yugoslavya, Yunanistan ve Türkiye'ye garanti verdi. İspanya bunu reddetti, ancak diğer devletlerle birlikte Türkiye bu garantiyi kabul ettiler. Ayrıca bu üç devlet de İngiltere'ye garanti verdi. Bu karşılıklı garantiler sistemine Akdeniz Paktı adı verilmiştir.

Akdeniz Paktı ile Türkiye İtalyan tehlikesine karşı İngiltere'ye bağlanmış oluyordu ki, bu yeni Türkiye'nin İngiltere ile olan münasebetlerinde bir dönüm noktası teşkil etmiştir. Türkiye ile İngiltere arasındaki bu yakınlaşma 1939'da bir ittifaka varacaktır.

Fakat İngiltere, kendi garantisini mahfuz (saklı) tutarak Yugoslavya, Yunanistan ve Türkiye'yi kendisine vermiş oldukları garantilerden affetti. Bunun anlamı şuydu; İngiltere bir saldırıya uğrarsa bu devletlerin yardım mecburiyeti olmayacak, fakat İngiltere bu devletlere yardım edecekti. Buna karşılık bu devletler de, kendi garantilerini mahfuz tutarak İngiltere'yi verdiği garantilerden affettiklerini bildirdiler. Karşılıklı tek taraflı garanti durumu kısa sürdü. İtalya Türkiye ile ilişkilerini de düzeltmek için teşebbüse geçince Türkiye bu tek taraflı garanti durumuna son verdi. Fakat artık Türk-İngiliz münasebetleri iyileşme yoluna girmiş bulunuyordu. 1939'da Türk-İngiliz-Fransız ittifakına kadar vardı.62

3. Türk-İtalyan İlişkileri

Lozan'dan sonra ve Türkiye Cumhuriyeti'nin kuruluşuyla birlikte, milli mücadele sırasındaki dostça tutumları da göz önüne alınarak İtalyanlarla iyi münasebetler tesis edilme yoluna gidildi. Ekonomik alanda gelişen iyi münasebetler siyasi alanda aynı görüntüyü vermedi. Mussolini'nin İtalya'da ilk andan itibaren "Roma İmparatorluğu"nu canlandırmak için sömürgecilik ve yayılmacılık politikasına yönelmesi, Doğu Akdeniz'i kontrol altına almaya çalışması Türkiye'yi endişelendirdi.

1926-27 yılları bu ilişkilerde dönüm noktası oluşturmaktadır. Musul meselesinin halledilmesinden sonra Türkiye'nin Fransa ve İtalya ile de ilişkilerinde bir dostluk ve tarafsızlık Antlaşması imzalanmıştır. Buna göre taraflar birbirine yönelmiş herhangi bir ittifaka katılmayacaklar, taraflardan birine bir veya birkaç devletin saldırması halinde tarafsız kalacaklardı.

Ancak 1930'dan itibaren İtalya'nın tekrar yayılmacı bir politika takip etmeye başlaması, Türkiye'yi endişelendirdi ve Türk-İngiliz yakınlaşmasında İtalya'nın bu tavrı etkili oldu.

İtalya'nın Habeşistan'a saldırması (1935) ikili ilişkilerde güvensizliğin yeniden doğmasına sebep oldu. Bu saldırı üzerine Milletler Cemiyeti İtalya'ya karşı zorlama tedbirleri aldı ve barışın korunmasından yana Türkiye'de bu tedbirlere katıldı. İtalya bunun üzerine bu tedbirleri almayan devletlerle gerekirse siyasi münasebetlerini keseceğini ilan etti. (11 Kasım 1935)

İtalyan tehditlerine karşılık İngiltere'nin garanti vermesi ve "Akdeniz Paktı"nın ortaya çıkması siyasi havanın yeniden yumuşamasını sağladı. Öte yandan statükoyu değiştirmemeyi karşılıklı olarak garanti etmeleri Türkiye'yi büyük ölçüde rahatlattı.

Fakat, 10-11 Eylül 1937'de İspanyol iç savaşı dolayısıyla artan denizaltı korsanlığına karşı çıkan İtalya'nın isteğine rağmen Türkiye İngiltere ile birlikte hareket etti ve bu yönünü Batı'ya dönerek Batı ile uzlaşma doğrultusunda politikalar geliştirmeye başladı.63

4. Türk-Fransız İlişkileri

Fransa ile, Lozan'dan arta kalan esas mesele Osmanlı borçları meselesi idi. Fakat, ilişkilerin bozulmasını etkileyen sebepler biraz daha farklıdır.

20 Ekim 1921'de Fransa ile Türkiye arasında Türkiye-Suriye sınırının tespitini de ilgilendiren Ankara İtilafnâmesi imzalanmıştı. Sınır tespit komisyonunun bir ay sonra kurulması gerekirken bu ancak 1925 Eylülü'nde mümkün olabildi ve sınırın çizilmesinde de anlaşmazlıklar ortaya çıktı. Bir kısım topraklar üzerinde taraflar karşılıklı iddialar ortaya attılar. Bunun üzerine Türk ve Fransız Hükümetleri doğrudan doğruya diplomatik münasebetlere girişerek, 18 Şubat 1926 Antlaşması ile bu meseleyi sona erdirdiler. Antlaşma bu tarihte parafe edilmekle beraber Fransa, Musul Antlaşmazlığının çözümlenmesine kadar imzadan kaçındı. 30 Mayıs 1926'da yani Musul Antlaşması'nın imzalanmasından 6 gün önce "Dostluk ve İyi Komşuluk" sözleşmesi imzalandı. Buna göre taraflar aralarındaki Antlaşmazlıkları barışçı yollarla çözümleyecekler ve birine yöneltilen silahlı saldırıda diğeri tarafsız kalacaktı.

Diğer bir mesele de Türkiye'deki Fransız misyoner okulları meselesi oldu. Türk hükümeti bir yönetmelik hazırlayarak, yabancı okullarda Tarih ve Coğrafya gibi derslerin Türkçe olarak ve Türk öğretmenleri tarafından okutulması esasını kabul etti. Bu okullar buna yanaşmak istemediler. Bunun üzerine Fransa ve Papalık işe müdahale etmek istediler. Türk hükümeti ise, sadece bu okulları kendisine muhatap olarak aldığını belirtti. Fransa daha ileri gidemedi fakat bu olay Türk-Fransız ilişkilerini zayıflattı.

Borçlar Meselesi ise daha şiddetli çekişmeye sebep olmuştur. Bilindiği gibi Fransa, Osmanlı Devleti'nden en çok alacaklı olan devletti. Lozan'da bu mesele ele alınmış, devlet tahvilleri ile ilgili olan borçların ödenmesinde borç tahvillerinin sahipleri ile Türkiye'nin görüşmesi kararlaştırılmıştı.

Çoğunluğunu Fransızların teşkil ettikleri bu alacaklılarla yapılan müzakereler ancak 13 Haziran 1928'de sonuçlandı. Ödenecek borcun miktarı ve ödeme şekli bir formüle bağlandı. Ancak, 1929 dünya ekonomik buhranı Türkiye'yi de güç duruma soktu ve ödeme güçlükleri ortaya çıktı. Türkiye Hoover moratoryumuna dayanarak borç ödemeyi geciktirmek istedi. Alacaklıların itirazı üzerine yapılan görüşmeler sonunda, 22 Nisan 1933'te Paris'te yeni bir Antlaşma imzalandı ve borçlar meselesi de böylece hal yoluna girdi.

Düyun-u Umumiye'nin tarihe karışmasından sonra (1928) Fransa ile bir başka mesele daha patlak verdi. Bu da Adana-Mersin demiryolunun satın alınması meselesi idi. Türkiye Cumhuriyeti Osmanlı döneminden kalan kapitülasyonların tamamını kaldırmaya kararlıydı. Türkiye'deki Fransız işletmelerinin millileştirilmesine başlangıçta karşı çıkan Fransız hükümeti, işletmelerinin millileştirilmesine başlangıçta karşı çıkan Fransız hükümeti Türkiye'nin ısrarı karşısında direnemedi ve 1929'da yapılan bir Antlaşma ile durumu kabullenmek zorunda kaldı. Bu Antlaşmaların ortaya çıkmasında, Fransa'nın düzelen Türk-İngiliz münasebetlerini göz önüne aldığını söyleyebiliriz. Nitekim Hatay meselesinde de böyle olmuştur.64

F. Batı Kamuoyunun Türk Dış Politikasına Bakışı

Yukarıda Atatürk dönemi Türk dış politikasının temel ilkelerini ve uygulamalarını aktardığımız dönemin Batı kamuoyunda nasıl değerlendirildiğine bakacak olursak şunları söylemek mümkündür.

Lozan öncesi Türkiye'nin barış istemediği ve savaştan yana olduğunu düşünen Batı kamuoyu özellikle İngiliz basını bu tavrını Lozan görüşmeleri sırasında da sürdürmüştür. Ama bu anlayış ve tavır Lozan barış antlaşması sonrasında değişmiş ve artık Türkiye daha makul bir ülke ve onun lideri Mustafa Kemal Paşa da ülkesini geri kalmışlıktan modern bir çağa taşıyan akıllı bir yönetici olarak değerlendirilmiştir.

Aynı tür değerlendirmeler Musul Sorunu'nun halledilmesi ile tekrar dile getirilmiş ve Türkiye'nin saldırgan bir tavır taşımayan komşuları ile barış içerisinde yaşamaya dayalı ama bağımsızlığından ödün vermeyen ve kendini bağlayıcı bir ittifaka girmektense, daima serbest hareket etmeye ve değişen durumların yaratacağı avantajlı pozisyonlara göre tavır almaya yönelik politikayı benimsediği şeklinde olmuştur.

Başlangıçta Türk-Rus ilişkileri konusunda endişe duyan ve Türkiye'nin Bolşeviklerin etkisi altında dış politikalarını belirlediklerini dile getiren Batı kamuoyu, yaşanan süreç içerisinde bunun doğru olmadığını anlamıştır. Mustafa Kemal Paşa hem Batı ülkeleri ile iyi ilişkiler içerisine girerek, hem de Sovyet Rusya ile dost kalarak bunu başarmıştır.

Özellikle Türkiye'nin Milletler Cemiyeti'ne girmesinden sonra yeni Türkiye'nin dış politikadaki imajı, komşuları ile iyi geçinen, bağımsızlığını korumada kararlı, ortak savunma paktları oluşturma ve bölgesinde güvenliğin korunmasından yana, kısacası dünya barışını korumaya yönelik bir tavır olarak takdir edilmiştir. Bu bağlamda Türkiye'nin Lozan sonrası sorunları görüşmeler yolu ile halletmesinin önemi özellikle vurgulanmıştır. Çünkü Almanya ve İtalya'nın saldırgan tavırlar sergilediği, bir dönemde Türkiye'nin değişen dünya şartlarını ileri sürerek görüşmeler yolu ile boğazların statüsünü istediği yönde değiştirmesi herkes tarafından takdir edilmiştir.

Sonuçta Atatürk'ün Türkiye'si, izlediği dış politika ile kendisini bulunduğu bölgede barışı amaçlayan ve bölgesinde güvenliğin temini için vazgeçilmez bir ülke konumuna getirmiştir.

İçinde yaşanılan dönemin İkinci Dünya Savaşı'nın belirtilerinin ortaya çıkmaya başladığı bir dönem olduğu hatırlanırsa, Atatürk'ün önderliğinde iki savaş arası Türkiye'nin yürüttüğü bu akılcı, kararlı ve barışı esas alan politikaların öneminin, Batı tarafından vurgulanması kaçınılmazdır denilebilir.

Atatürk dönemi Türk dış politikasının Batılı ülkelerce özellikle İngiltere tarafından nasıl algılandığı ve değerlendirildiği üzerinde durmaya çalışırsak, sanırız ilk söylenecek şey 30 Ekim 1918 sonrası İtilâf Devletleri adına statükonun belirlenmesinde etkin olan İngiltere'nin, ulusal Kurtuluş Savaşını onaylamadığı ve onu bastırmak için İstanbul Hükümeti ve Yunanistan'ı kullandığı görülür, öte yandan İngiltere'nin politikalarını onaylamayan ve Anadolu'daki harekette anlaşan Fransa ve İtalya'ya karşı da bir tavır aldığını görüyoruz. Sonuçta Mustafa Kemal Paşa önderliğindeki hareketin başarı sağlaması ile İngiltere'nin endişeleri daha da artmış ve Türklerin Misâk-ı Milliden ödün vermeyeceklerini ve Lozan barış görüşmelerinin çok tartışmalı geçeceğinin işaretleri İngiliz kamuoyunda verilmeye başlamıştır.65

Nitekim İngiliz basını Türk delegelerinin Lozan barış görüşmelerine "bir elde kılıç diğer elde zeytin dalı" ile geldiklerini, oysa Batı ile Antlaşmak için onların dediklerini yerine getirmekten başka çıkar yollarının olmadığını, çünkü, yeni Türkiye'yi imar için gerekli sermayenin Batıdan İngiltere'de olduğu söyleniyordu.66 Aynı günlerde İngiliz kamuoyu Türkleri Lozan'da blöf yapmakla ve Avrupa'nın büyük güçlerini birbirine karşı kullanmakla suçluyordu. Yine Türkiye'nin Bolşeviklerin kışkırtması ile Lozan'da bu tür sert bir tavır takındığı söyleniyordu. Bunun anlamı Türk liderleri üzerindeki Bolşevik etki idi. Bu endişeyi Batı, özellikle İngilizler Musul Sorununu sonuna değin taşımışlardır.67

Görüşmelerin kesilmesi üzerine bu türden değerlendirmelere; Türklerin diplomasiden anlamadıkları, Türklerin "kavgacı ve savaşa hazır" oldukları yolunda değerlendirmeler de eklenmişti.68

Sonuçta Türkiye'ye ilişkin takınılan düşmanca tavır sonrası İngiliz kamuoyu Türklerin değişmediğini ve eskisi ile aynı politikaları benimsiyorlardı. Bu politikalar II. Abdülhamid'in politikaları ile aynı idi. Türkler Bolşevik etkisi altındaydı. Türkler barıştan yana değildi, Türkler diplomasiden anlamıyordu. Türkler denge politikası takip ediyor ve Avrupalı güçleri birbirine karşı kullanıyordu. Bu tür söylemleri Lozan barış görüşmeleri tekrar başlayıp, antlaşma imzalanana kadar sürdüren İngiliz gazeteleri antlaşmanın imzalanması ile daha önceki söylemlerini değiştiriyorlar ve yeni Türkiye ve onun lideri ile ilgili şu görüşleri savunuyorlardı. Türkler aslında sanıldığı kadar Bolşevik etki altında değillerdi, onlar yönünü Batı'ya dönmüştü.69 Türkiye yeni yapılanmasında Batılı sermayeye güvence vermeliydi ve Batı'nın tavsiyelerine uymalıydı. Bu türden iyi yaklaşım, 1924 yılında Türkiye ile İngiltere arasında ulusal sorunun görüşülmesi ile yerini tekrar Lozan barış görüşmelerinde olduğu gibi İngiliz kamuoyu Türkiye'ye yönelik eleştirilerinin dozunu giderek artırmasına terk etmiştir.70 Özellikle Musul ile ilgili olarak İngiltere geri adım atarsa bunun bölgede İngiliz prestijini sarsacağı ve bölgedeki çıkarlarının tehlikeye düşeceğine işaret ediliyordu.71

Musul sorununun halledilmesi sonrası tekrar Lozan örneğinde olduğu gibi İngiliz kamuoyunun Türkiye'ye ilişkin tavrının da değiştiği görülmektedir. Muhafazakar ve liberal eğilimli gazeteler Türkiye'yi dost olarak gördüklerini ve Türkiye'nin ülkesi dışına yönelik bir isteğinin olmadığı ve saldırgan bir tavır yerine lideri Mustafa Kemal Paşa sayesinde ılımlı ve barışçı bir politika benimseyerek komşuları ile iyi geçinmek istediğini yazıyorlardı.72

Artık Türkiye Sovyetlerin etkisi altında görülmüyor ve Türkiye her ülke ile iyi ilişkilere girerek ve kendini bağlamayacak bir serbesti içerisinde yeniden yapılanmaya vakit ayırıyordu.73 Artık İngiliz basınında Türkiye barıştan yana bir devletti ve saldırgan hiçbir eğilimi yoktu. Türkiye'nin dış politikasının temelini "Yurtta Sulh Cihanda Sulh" üzerine kuran Mustafa Kemal Paşa'nın Türkiye'si İngiltere ile iyi ilişkilerini korumalıydı. Özellikle İtalyan tehdidi karşısında Türkiye'nin İngiltere'nin desteğine ihtiyacı vardı.

Millet cemiyetine üye olan ülkelerle yaptığı işbirliği ile Avrupa ve Asya politikasında özel bir yer edinen Türkiye Asya'da Batı Avrupa medeniyetinin öncüsü olarak algılanıyordu. İçeride yaşadığı dönüşüm ve dış politikasındaki saldırgan olmayan tavrı Türkiye'yi Doğu Akdeniz ve Orta Doğu'nun gelecekte barış ve istikrar içinde yaşaması ve gelişmesi için daha da önemli kılıyordu.74

Böylece İngiliz basınında 1932 yılından sonra barıştan yana Türkiye imajı giderek kuvvetlenmiş ve bu yeni imajı ile Ankara'nın gerek komşuları ile ortak savunma paktları kurmak ve güvenlik antlaşmaları yapmak, gerekse uluslararası platformlarda üstlendiği yapıcı ve aktif rolün dünya barışına katkısı sıkça vurgulanmaya başlamıştır. Türkiye'nin bu yöndeki tutumuna örnek olarak; Yunanistan ile aralarında problem olan konuları görüşmeler yolu ile halledilmesi veriliyor ve bu ilişkinin Avrupalı milletlerce görülmesi, anlaşılması ve derinliğine kavranması tavsiyesinde bulunuluyordu.75 Türkiye'nin bu tavrının onu Avrupa'da barış konusunda hakemlik yapacak bir konuma soktuğu söylenerek Milletler Cemiyeti üyesi olan Türkiye'nin yakın doğunun en zinde kuvveti durumunda bulunduğu belirtiliyordu.76 Böylece "Avrupa'nın hasta adamı" Mustafa Kemal Paşa'nın yönetimi altında "Balkanların akıllı adamı" unvanı ile anılıyordu.77 Böylece Mustafa Kemal Paşa önderliğinde ilk on yılda uyguladığı dış politika ile Türkiqe Avrupalı bir devlet olmayı amaçladığını davranışları ile gösteriyordu.

Türkiye'nin Yunanistan ile olan ilişkileri, Milletler Cemiyeti'ne girişi, Balkan Paktı'nın oluşumunda üstlendiği aktif rol dışında, Lozan'da belirlenen Boğazlar ile ilgili hükümlerin değişen şartlara bağlı olarak yeniden düzenlenmesi yolundaki isteği olumlu karşılanmış. O günlerde sıkça uygulanan oldu bittiler yerine görüşmeler yolu ile sorunu halletmesi teşekküre değer bir davranış olarak anılmıştır.78 İlkelerden hareketle ulaşılan bu sonuç Türkiye'yi uluslararası camianın iyi bir vatandaşı yapmıştı.79 Bu davranışı ile örnek bir ülke idi ve övgüyü hak etmişti.80

Yine aynı metodu Türkiye Hatay konusunda da takip etmiş ve görüşmeler ile amaca ulaşmıştı.

Sonuçta Atatürk'ün Türkiye'si anılan gelişmeler ile ve kurulan paktlar ile Milletler Cemiyeti'nin benimsediği ilkelere uygun hareket ederek Asya ile Avrupa arasında barışı koruma yönünde kararlı bir ülke idi. Türkiye bulunduğu coğrafyada hem Asyalı hem de Avrupalı tek güç olarak barışçı ve gerçekçi politikaları ile hiçbir ideolojik endişe taşımadan, kendini bağlayıcı ve kısıtlayıcı bir dış politika yerine uluslararası koşulların değişen konumuna bağlı olarak hareket etmiş ve bunu yaparken de hiçbir gücü zamana ve şartlara bağlı olarak diğerine karşı kullanmamıştır. Dayanağı hayaller değil gerçekler ve gerçek dostluk olmuştur.81

Şüphesiz bu tür değerlendirmelerde Mustafa Kemal Paşa'ya yer vermeyen ve onu anmayan yazıya rastlamak mümkün değildir. Onun sayesinde Türkiye'nin iktisadî ve askerî açıdan kendine yeter hale geldiği, yeni Türkiye'nin gelişmiş ve modern bir ülke olduğu sıkça dile getiriliyordu.82

1 Fahir Armaoğlu, "Tarihi Perspektif İçinde Misak-ı Milli'nin Değerlendirilmesi", Atatürk Dönemi Türk Dış Politikası, Atatürk Araştırma Merkezi, Ankara 2000, s. 67.
2 Ünsal Yavuz, "Fransız Arşivleri Resmi Belgelerine Göre TBMM'nin Açılışının Dış Etkileri", Atatürk Dönemi Türk Dış Politikası, s. 115.
3 Mehmet Ali Ekrem, "Atatürk'ün Dış Siyaset İlkelerinin Romen Kaynaklarındaki Yankıları", Atatürk Dönemi Türk Dış Politikası, s. 76.
4 Yavuz, a.g.m., s. 117.
5 Selahi R. Sonyel, "Kurtuluş Savaşı Günlerinde Doğu Siyasamız", Belleten, C. XLI, Ankara1977, s. 660.
6 "Türkiyeyi sömürgeler halkına Asyalı bir ulusun bağımsız yaşayabileceği örneğini göstermekle ve hilafet işi dolayısıyla Müslümanları kışkırtmakla, Rusya'yı ise Batı işçilerine ve yoksullarına birtakım umutlar vermekle suçluyordu." Yusuf Hikmet Bayur, "Türkiye-Rusya Münasebetleri", Adalet Gazetesi, 5 Ocak 1965, Tefrika No: 1, Paul Dumont, "L'axe Moscou-Ankara, Les relations turco-sovietiques de 1919 â 1922", cahiers du Monde russe et sovietique, XVIII, (3), Juillet-Septembre, 1977, s. 165.
7 Atatürk'ün "avamil-i tabiiyeden mütehassil" dostluk dediği Türk-Sovyet dostluğu başlamıştı (Fahir Armaoğlu-20. Yüzyıl Siyasi Tarihi, 2. baskı, Ankara 1984, s. 47.
8 Bu bildirinin ilan ediliş gününe ilişkin tartışmalar için bkz. Armaoğlu, s. 308; Stefanos Yerasimos Türk Sovyet İlişkileri Ekim Devriminden "Milli Mücadele"ye, İstanbul 1979, s. 35-37; Çoruhlu, 23 Mayıs 1966, Tefrika, no: 8; Bayur, 5 Ocak 1965, Tefrika no: 1; Türkaya Ataöv,"Atatürk'le Lenin Arasındaki Yazışmalar", Vatan Gazetesi, 20 Mayıs 1976, Tefrika No: 1.
9 "Communist International (Moscow) No: 1, 1 Mayıs 1919, s. 21-28" e atfen Armaoğlu, s. 308; "Rusya'nın ve Şarkın Müslümanlarına" başlıklı bildiri için bkz.; Kazım Karabekir, İstiklal Harbimiz, 2. baskı, İstanbul 1969, s. 664.
10 Armaoğlu, s. 309; 13 Eylül 1919 tarihli Çiçerin'in "Türkiyeli İşçi ve Köylülere" çağrısı için bkz.; Yerasimos, s. 130-133.
11 Fahir Armaoğlu, "Atatürk'ün Dış Politikası, Türk Sovyet Münasebetleri", Cumhuriyet Gazetesi, 15 Kasım 1964; Haluk F. Gürsel, Tarih Boyunca Türk-Rus İlişkileri, İstanbul 1968, s. 182; Rıfkı Salim Burçak, Moskova Görüşmeleri (26 Eylül 1939-16 Ekim 1939) ve Dış Politikamız Üzerindeki Tesirleri, Ankara 1983, s. 9.
12 Mahmut Goloğlu, Üçüncü Meşrutiyet 1920, Ankara 1970, s. 240 vd. Tevfik Bıyıklıoğlu, Atatürk Anadolu'da 1919-1921, 2. baskı, İstanbul 1981, s. 144.
13 Karabekir, s. 59-61.
14 Karabekir, s. 626-627.
15 Hakimiyet-i Milliye, 8 Temmuz 1336, s. 3; Karabekir, s. 735; Bıyıklıoğlu, s. 150, Yerasimos, s. 238-239.
16 Yusuf Hikmet Bayur, Türkiye Devletinin Dış Siyasası, Ankara 1973, s. 64; Bıyıklıoğlu, s. 152.
18 Cebesoy, s. 104-111; Bıyıklıoğlu, s. 155; Yusuf Kemal Bey'in Ankara'da Büyük Millet Meclisi'nde "Rus Bolşevik Cumhuriyeti ile Münasebat-ı Siyasiyesine" dair verdiği izah ve bu yoldaki tartışmalar için bkz.; T. B. M. M. Gizli Celse Zabıtları, Cilt 1, Ankara 1980, s. 158-173, 176-187.

19 Karabekir, s. 883. Doğu harekatına ilişkin ayrıntılı bilgi için bkz. Türk İstiklal Harbi, Cilt III, Doğu Cephesi, Gen-Kur. Basımevi, Ankara 1965, s. 146 vd.
20 Karabekir, s. 841.
21 Bıyıklıoğlu, s. 156-157; Karabekir, s. 846.
22 Moskova Anlaşması için bkz. Karabekir, s. 886-891.
23 Hakimiyet-i Milliye, 20 Temmuz 1336 (1920), No: 48.
24 Karabekir, s. 779.
25 Bayur, a.g.e., s. 79. Aptülahat Akşin, Atatürk'ün Dış Politika İlkeleri ve Diplomasisi, İstanbul 1964, s. 100.
26 Bekir Sami Bey'in İngilizler, Fransızlar ve İtalyanlar ile imzaladığı mukaveleler için bkz. Bayur, a.g.e., s. 86-87.
27 Bayur, a.g.e., s. 90-91; Akşin, a.g.e., s. 102.
28 Mehmet Gönlübol ve diğerleri, Olaylarla Türk Dış Politikası 1919-1973, C. I, Ankara 1982, s. 43.
30 Fahir Armaoğlu, "Atatürk Döneminde Türk-Amerikan İlişkileri", Atatürk Dönemi Türk Dış Politikası, s. 281-286.
31 Mehmet Gönlübol-Ömer Kürkçüoğlu, "Atatürk Dönemi Türk Dış Politikasına Genel Bir Bakış", Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi, C. I Sayı. 2 (1985) s. 462.
32 Enver Ziya Karal, Atatürk'ten Düşünceler, Ankara, 1956, s. 123-4.
33 Atatürk'ün Söylev ve Demeçleri, Atatürk Araştırma Merkezi Yay., C. I., Ankara, 1989, s. 82.
34 Mustafa Kemal Atatürk, Nutuk, C. II, İstanbul, 1982, s. 624.
35 Atatürk'ün Söylev ve Demeçleri, Atatürk Araştırma Merkezi Yay., C. II; Ankara, 1989, s. 128.
36 Turhan Feyzioğlu; "Atatürk'ün Dış Politikasının İlke ve Amaçları", Atatürk Türkiyesinde Dış Politika Sempozyumu, İstanbul, 1984, s. 5.
37 Mehmet Gönlübol, "Atatürk'ün Dış Politikası, Amaçlar ve İlkeleri", Atatürk Yolu, Ankara, 1987, s. 276.
38 Fahir Armaoğlu, "Atatürk'ün Dış Politika Prensipleri", Atatürk'ün Milliyetçilik ve Devletçilik Anlayışı, Kültür ve Turizm Yay., Ankara, 1992, s. 61., Geniş Bilgi için Bkz., Abtülahat Akşin, Atatürk'ün Dış Politika İlkeleri ve Diplomasisi, T. T. K. Yay., Ankara, 1991., s. 123-145.
39 Armaoğlu, a.g.m., s. 62.
38 40 Stefanos Yerasimos, Türk Sovyet İlişkileri, Ekim Devriminden Milli Mücadeleye, İstanbul
41 Salahi R. Sonyel, Türk Kurtuluş Savaşı ve Dış Politika I, Ankara, 1973, s. 183-195; Lütfullah Karaman "Kurtuluş Savaşı ve Dış Politika Bağlamında Din Ögesi ve Hinistan Müslümanları", Türk Dış Politikasının Analizi, İstanbul, 1999, s. 231-241.
42 Feyzioğlu, a.g.m., s. 7.
43 A. Haluk Ülman, "Türk Dış Politikasına Yön Veren Etkenler 1923-1968", S. B. F. Dergisi, C: XXIII, No: 3, Ankara, 1968, s. 241-273.
44 1970'li Yıllara Kadar Türk Dış Politikasını Etkileyen Faktörler için bkz.; A. Haluk Ülman-Oral Sander, "Türk Dış Politikasına Yön Veren Etkenler 1923-1938 II", S. B. F. D., C. XXVIII, No: I, Ankara, 1972, s. 1-24.
45 Türk-Yunan İlişkilerinde bu dönemdeki gerginliklerin özeti ve değerlendirilmesi için bkz.; M. Murat Hatipoğlu, Yakın Tarihte Türkiye ve Yunanistan 1923-1954, Ankara 1997.
46 Hatipoğlu, a.g.e., s. 45-58.
47 Semih Yalçın, "Misak-ı Milli ve Lozan Barış Konferansı, Belgelerinde Musul Meselesi", Atatürk Dönemi Türk Dış Politikası, Ankara 2000; Musul Vilayetinin Stratejik Önemi Hakkında Bkz.; I. Dünya Harbinde, Türk Harbi, C. III., İran-Irak Cephesi 1914-1918, Kısım I, Genelkurmay Başkanlığı Yay., Ankara, 1978, s. 177-180. Ayrıca Musul meselesinin Lozan'daki tartışmaları için; Seha Menay, Lozan Barış Konferansı Belgeler, C. Ankara, 1978, s. 342-377; Kamuran Gürün, Savaşan Dünya ve Türkiye, Ankara, 1986, s. 391.
48 Görüşmelerin İngiliz belgelerine dayalı bir tahlili için bkz.; Mim Kemal Öke, Belgelerle Türk-İngiliz İlişkilerinde Musul ve Kürdistan Sorunu 1918-1926, Ankara, 1992, s. 129-178, Ömer Kürkçüoğlu, Türk-İngiliz İlişkileri (1919-1926), Ankara, 1978, s. 290 vd.
49 Geniş bilgi için bkz.; Ahmet Şükrü Esmer, Siyasî Tarih 1919-1939, Ankara, 1953, s. 197 vd., Yusuf Hikmet Bayur, Türkiye Devleti'nin Dış Siyasası, T. T. K. Yay., Ankara, 1995, s. 162-174.
50 M. Gönlübol, Cem Sar, a.g.e., s. 103-111.
51 Mensur Akgün, "Türk Dış Politikasında Bir Jeopolitik Etken Olarak Boğazlar", Türk Dış Politikasının Analizi, İstanbul 1999, s. 213-224; Armaoğlu, a.g.e., s. 343-346.
52 Akşin, a.g.e., s. 277-302.
53 Yusuf Sarınay, "Atatürk'ün Hatay Politikası I (1936-1938) ", "Atatürk'ün Hatay Politikası II (1938-1939) ", Atatürk Dönemi Türk Dış Politikası, Ankara, 2000; Mehmet Gönlübol, Cem Sar, Olaylarla Türk Dış Politikası, A. Ü. S. B. F. Yay., C. I., X. Baskı, Ankara, 1982, s. 132-136.
54 Akşin, a.g.e., s. 302.
55 Raporun metni için bkz.; Ayın Tarihi, Ocak 1937, No: 38, s. 95-99.
56 Fahir Armaoğlu, 20. Y. Y. Siyasî Tarihi, T. İ. B. Yay., C. I, X. Baskı, Ankara, 1994, s. 348­351.
57 Geniş Bilgi için bkz.; Akşin, a.g.e., s. 302-314.
58 Türk-Rus İlişkileri ile ilgili geniş bilgi için bkz.; A. Nimet Kurat, Türkiye ve Rusya, Ankara, 1990.
60 Atatürk'ün Milli Dış Politikası 1923-1938, C. II, Ankara 1981, s. 390-391; Fahir Armaoğlu, Siyasî Tarih 1789-1960, Ankara, 1973, s. 623 vd.
61 Armaoğlu, 20. yy., s. 329-331.
62 M. Gönlübol, Cem Sar, a.g.e., s. 113-115.
63 Mehmet Gönlübol, Cem Sar, Atatürk ve Türkiye'nin Dış Politikası (1919-1938), Atatürk Araştırma Merkezi Yay., Ankara, 1990, s. 117-119.
64 Bu meselesinin Fransız kamuoyundaki yansımaları için bkz., Yahya Akyüz, Türk Kurtuluş Savaşı ve Fransız Kamuoyu (1919-1922), Ankara, 1975, Gelişmelerin seyri için M. Gönlübol, Cem Sar, a.g.e., s. 27-30, 88-92.
65 New Statesman, 7 Ekim 1922, s. 4; Near East, 7 Ekim 1922; Times, 14 Ekim 1922, s. 11. İngiliz basını "hasta adam"ın iyileştiğini ve milliyetçilikten aldığı ilham ile harekete geçtiğini yazıyordu.
66 Times, 13 Aralık 1922, s. 11, New Statesman, 11 Kasım 1922, s. 165, 30 Aralık 1922, s. 373.
67 New Statesman, 2 Aralık, 1922, s. 257. Nation and Athenaeum, 18 Kasım 1922, s. 275. Türkler üzerindeki Bolşevik tesirin dile getirilişi ile ilgili olarak bkz., Daily Telegraph, 10 Ocak 1923, s. 12; Morning Post, 31 Ocak 1923, s. 6.
68 Daily Express, 9 Ocak 1923, s. 7; 2 Şubat 1923, s. 6; Daily Telegraph, 6 Şubat 1923, s. 10; Manchester Guardian, 13 Şubat 1923, s. 6. Şüphesiz bütün İngiliz gazeteleri aynı görüşü paylaşmıyorlardı. Dünya görüşlerine göre farklılık gösteriyorlardı. Nitekim sosyalist eğilimli bir gazete olan Daily Herald diğer gazetelerden çok farklı değerlendirmelerde bulunuyordu. Bunun yanında
67 popüler basın diyebileceğimiz Sunday Pictorial ve Weekly Dispatch gibi gazeteler İngiliz hükümetinin Lozan'daki tavrını eleştiriyorlardı. Söylemlerinden tipik örnekler olarak şunları anabiliriz. "Görüşmelerdeki kesintiden emperyalistler sorumluydu" Daily Herald, 3 Ocak 1923, s. 4; "Neden Musul uğruna İngiltere zarar görüyordu", "İngiliz birliklerinin Mezopotamya'da ne işi vardı? " "Türkiye ile hemen barış yapılmalıydı" bkz., Sunday Pictorial, 28 Ocak 1923, s. 6; 18 Şubat 1923, s. 6.
69 Nineteenth Century and After, c. 1 23 Haziran 1923, s. 688.
70 Yine Türkiye ve Türkler inatçılıkla, savaşçılıkla ve savaşa hazır olmakla, Sovyetlere bağlı olmakla suçlanıyordu. Bkz., Observer, 8 Haziran 1924, s. 4; Morning Post, 15 Ekim 1924, s. 8; Daily Telegraph, 14 Mart 1925, s. 11. Şüphesiz bunda yine muhafazakar ve liberal basının değerlendirmeleri arasında farklılıklar göze çarpmaktadır.
71 English Review, C. 41-Kasım 1925, s. 629-639.
72 Westminster Gazette, 8 Ocak 1926, s. 6.
73 Manchester Guardian, 27 Kasım 1926, s. 10.
74 Times, 25 Temmuz 1928, s. 15; Manchester Guardian, 9 Temmuz 1928, s. 13.
75 Economist, 20 Mayıs 1932, s. 1087.
76 Manchester Guardian, 3 Ekim 1933, s. 9-10; Listener, 29 Kasım 1933, s. 820.

77 Near East and İndia ise Türkiye'nin iç politikasında uyguladığı milliyetçi tavrı dış politikası ile karıştırmamanın doğruluğuna işaret ediyordu. Bkz., 16 Nisan 1933, s. 263.
78 Daily Telegraph, 23 Haziran 1936, s. 12.
79 Economist, 8 Nisan 1936, s. 122.
80 Times, 20 Temmuz 1936, s. 13.
81 Bu türden değerlendirmeler için bkz.; Spectator, 3 Haziran 1938, s. 1003; Great Britain and Near East, 3 Şubat 1938, s. 116.
82 Manchester Guardian, 5 Temmuz 1938, s. 4; Daily Telegraph, 8 Temmuz 1938, s. 12; Times, 9 Ağustos 1938, Türkiye Özel Sayısı.

77 A.Haluk Ülman, "Türk Dış Politikasına Yön Veren Etkenler 1923-1968", S.B.F.Dergisi, C: XXIII, No: 3, Ankara, 1968.

A.Haluk Ülman-Oral Sander, "Türk Dış Politikasına Yön Veren Etkenler 1923-1938 II", S.B.F.D., C.XXVIII, No: I, Ankara, 1972.

A. Nimet Kurat, Türkiye ve Rusya, Ankara, 1990.

Abtülahat Akşin, Atatürk'ün Dış Politika İlkeleri ve Diplomasisi, T. T. K. Yay., Ankara, 1991.

Aptülahat Akşin, Atatürk'ün Dış Politika İlkeleri ve Diplomasisi, İstanbul 1964. Atatürk'ün Milli Dış Politikası 1923-1938, C. II, Ankara 1981.

Atatürk'ün Söylev ve Demeçleri, Atatürk Araştırma Merkezi Yay., C. I., Ankara, 1989.

Atatürk'ün Söylev ve Demeçleri, Atatürk Araştırma Merkezi Yay., C. II; Ankara, 1989.

Enver Ziya Karal, Atatürk'ten Düşünceler, Ankara, 1956.

Fahir Armaoğlu-"Atatürk'ün Dış Politikası, Türk Sovyet Münasebetleri", Cumhuriyet Gazetesi, 15 Kasım 1964.

Fahir Armaoğlu-20. Yüzyıl Siyasi Tarihi, 2. baskı, Ankara 1984.

Fahir Armaoğlu, "Atatürk Döneminde Türk-Amerikan İlişkileri", Atatürk Dönemi Türk Dış Politikası.

Fahir Armaoğlu, "Atatürk'ün Dış Politika Prensipleri", Atatürk'ün Milliyetçilik ve Devletçilik Anlayışı, Kültür ve Turizm Yay., Ankara, 1992.

Fahir Armaoğlu "Tarihi Perspektif İçinde Misak-ı Milli'nin Değerlendirilmesi", Atatürk Dönemi Türk Dış Politikası, Atatürk Araştırma Merkezi, Ankara 2000.

Fahir Armaoğlu 20. Y. Y. Siyasî Tarihi, T. İ. B. Yay., C. I, X. Baskı, Ankara, 1994.

Fahir Armaoğlu, Siyasî Tarih 1789-1960, Ankara, 1973.

Haluk F. Gürsel Tarih Boyunca Türk-Rus İlişkileri, İstanbul 1968.

I. Dünya Harbinde, Türk Harbi, C. III., İran-Irak Cephesi 1914-1918, Kısım I, Genelkurmay Başkanlığı Yay., Ankara, 1978.

Kamuran Gürün, Savaşan Dünya ve Türkiye, Ankara, 1986.

Kazım Karabekir, İstiklal Harbimiz, 2. baskı, İstanbul 1969.

Lütfullah Karaman, "Kurtuluş Savaşı ve Dış Politika Bağlamında Din Ögesi ve Hinistan Müslümanları", Türk Dış Politikasının Analizi, İstanbul, 1999.

M. Murat Hatipoğlu, Yakın Tarihte Türkiye ve Yunanistan 1923-1954, Ankara 1997.

Mahmut Goloğlu, Üçüncü Meşrutiyet 1920, Ankara 1970.

Mehmet Ali Ekrem, "Atatürk'ün Dış Siyaset İlkelerinin Romen Kaynaklarındaki Yankıları", Atatürk Dönemi Türk Dış Politikası.

Mehmet Gönlübol ve diğerleri, Olaylarla Türk Dış Politikası 1919-1973, C. I, Ankara 1982.

Mehmet Gönlübol, "Atatürk'ün Dış Politikası, Amaçlar ve İlkeleri", Atatürk Yolu, Ankara, 1987.

Mehmet Gönlübol, Cem Sar, Atatürk ve Türkiye'nin Dış Politikası (1919-1938), Atatürk Araştırma Merkezi Yay., Ankara, 1990.

Mehmet Gönlübol, Cem Sar, Olaylarla Türk Dış Politikası, A. Ü. S. B. F. Yay., C. I., X. Baskı, Ankara, 1982.

Mehmet Gönlübol-Ömer Kürkçüoğlu, "Atatürk Dönemi Türk Dış Politikasına Genel Bir Bakış", Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi, C. I Sayı. 2 (1985).

Mensur Akgün, "Türk Dış Politikasında Bir Jeopolitik Etken Olarak Boğazlar", Türk Dış Politikasının Analizi, İstanbul 1999.

Mim Kemal Öke, Belgelerle Türk-İngiliz İlişkilerinde Musul ve Kürdistan Sorunu 1918-1926, Ankara, 1992.

Mustafa Kemal Atatürk, Nutuk, C. II, İstanbul, 1982.

Ömer Kürkçüoğlu, Türk-İngiliz İlişkileri (1919-1926), Ankara, 1978.

Paul Dumont, "L'axe Moscou-Ankara, Les relations turco-sovietiques de 1919 â 1922", cahiers du Monde russe et sovietique, XVIII, (3), Juillet-Septembre, 1977.

Rıfkı Salim Burçak, Moskova Görüşmeleri (26 Eylül 1939-16 Ekim 1939) ve Dış Politikamız Üzerindeki Tesirleri, Ankara 1983.

Salahi R. Sonyel, Türk Kurtuluş Savaşı ve Dış Politika I, Ankara, 1973.

Seha Menay, Lozan Barış Konferansı Belgeler, C. Ankara, 1978.

Selahi R. Sonyel, "Kurtuluş Savaşı Günlerinde Doğu Siyasamız", Belleten, C. XLI, Ankara 1977.

Semih Yalçın, "Misak-ı Milli ve Lozan Barış Konferansı, Belgelerinde Musul Meselesi" Atatürk Dönemi Türk Dış Politikası, Ankara 2000.

Stefanos Yerasimos, Türk Sovyet İlişkileri, Ekim Devriminden Milli Mücadeleye, İstanbul 1979.

T. B. M. M. Gizli Celse Zabıtları, Cilt 1, Ankara 1980.

Tevfik Bıyıklıoğlu, Atatürk Anadolu'da 1919-1921, 2. baskı, İstanbul 1981.

Turhan Feyzioğlu; "Atatürk'ün Dış Politikasının İlke ve Amaçları", Atatürk Türkiyesinde Dış Politika Sempozyumu, İstanbul, 1984.

Türk İstiklal Harbi, Cilt III, Doğu Cephesi, Gen-Kur. Basımevi, Ankara 1965.

Türkaya Ataöv, "Atatürk'le Lenin Arasındaki Yazışmalar", Vatan Gazetesi, 20 Mayıs 1976, Tefrika No: 1.

Ünsal Yavuz, "Fransız Arşivleri Resmi Belgelerine Göre TBMM'nin Açılışının Dış Etkileri", Atatürk Dönemi Türk Dış Politikası.

Yahya Akyüz, Türk Kurtuluş Savaşı ve Fransız Kamuoyu (1919-1922), Ankara, 1975.

Yusuf Hikmet Bayur, "Türkiye-Rusya Münasebetleri", Adalet Gazetesi, 5 Ocak 1965, Tefrika No: 1.
Yusuf Hikmet Bayur, Türkiye Devletinin Dış Siyasası, Ankara 1973, s. 64; Bıyıklıoğlu.

Yusuf Hikmet Bayur, Türkiye Devleti'nin Dış Siyasası, T. T. K. Yay., Ankara, 1995.

Yusuf Sarınay, "Atatürk'ün Hatay Politikası I (1936-1938) ", "Atatürk'ün Hatay Politikası II (1938­1939) ", Atatürk Dönemi Türk Dış Politikası, Ankara, 2000.

Ayın Tarihi, Ocak 1937, No: 38.
Spectator.
Sunday Pictorial.
Great Britain and Near East.
Hakimiyet-i Milliye.
Listener.
Manchester Guardian.

Nation and Athenaeum.
Near East and İndia.
New Statesman.
Westminster Gazette.
Nineteenth Century and After.
Observer.
Near East.
TimesDaily Express.
Daily Herald.
Daily Telegraph.
Economist.
English Review.

Paylaş |                      Yorum Yaz - Arşiv      6342 kez okundu

Yorumlar

Henüz yorum yapılmamış. İlk yorumu yapmak için tıklayın