• Anasayfa
  • https://www.facebook.com/tarihtarihyayinevi/
  • https://twitter.com/tarihyayinevi
Özgür Tarih Dergisi
Milli Mücadelede Batı Cephesi, Savaşlar ve Zaferler/ Prof. Dr. Nuri Köstüklü

Blindiği üzere Mondros Mütarekesi sonrası Anadolu'da Türk varlığını tehdit eden oluşum karşısında Türk milleti yeniden bir mücadeleye girdi. Birinci Dünya Savaşı'nın bir devamı niteliğinde düşünebileceğimiz bu yeni savaş döneminde doğu'da Ermeniler, güneyde Fransızlar ve batıda da Yunanlarla çetin mücadeleler oldu. Ama, doğudaki ve güneydeki mücadeleler çok uzun yılları almadı. Ermenilerle 03 Aralık 1920'de Gümrü Antlaşması ve Fransızlarla 20 Ekim 1921'de yapılan Ankara Antlaşması ile bu bölgelerde barış ve güvenlik sağlanmış oldu. Batı cephesinde ise savaş uzun süre devam etti. Antalya ve Güneybatı Anadolu bölgelerinde İtalyan işgali varsa da Batı Cephesi dendiğinde Türk-Yunan savaşı akla gelir. Millî Mücadele'de kesin sonuca Türk-Yunan savaşıyla ulaşılmıştır. Bu bakımdan -Doğu ve güneydeki mücadeleler gözardı edilmemekle birlikte- İstiklal Savaşı'na Türk-Yunan savaşı da denebilir.

Böyle bir savaşı, dolayısıyla Batı Cephesi'ni anlayabilmek için burada öncelikle Yunanistan'ın Türkiye'ye yönelik emellerini ve İtilaf Devletlerinin Yunanistan ile ilgili politikalarını kısaca hatırlamakta fayda vardır.

Osmanlı Devleti'nden bağımsızlığını kazanan Yunanistan'ın, bir türlü tatmin edilemeyen kısa vadede de tatmin edilemeyecek olan, özellikle Anadolu'ya, Türk yurduna yönelik arzu ve istekleri vardı. Yunanlar her fırsatta, bilhassa Osmanlı Devleti'nin en sıkışık zamanlarında bu isteklerini gündeme getirmeyi ve biraz da bu sıkışık anı kollamayı millî bir görev saymışlardır.1 Kuruluşundan itibaren Yunanistan'ın şöyle bir sınırlarına bakacak olursak devamlı olarak doğuya doğru genişlediğini görürüz.

Birinci Dünya Savaşı da doğuya doğru genişleme niyetinde olan Yunanistan için bulunmaz bir fırsat idi. Zaten savaşın devam ettiği günlerde İtilaf Devletlerinin de Yunan ordusuna olan ihtiyaçları artıyordu. Nihayet İngiltere Dışişleri Bakanı Lord Edvard Grey 11 Ocak 1915'te Yunanistan'a yaptığı teklifte, Sırbistan'a yardım şartıyla Anadolu kıyılarından hatırı sayılır bir kısmın Yunanistan'a bağışlanacağını vaadetti.2 İngiltere Ortaelçisi Elliot da 12 Nisan'da Müttefikler adına sunduğu bir notada "Yunanistan'a Türklere karşı savaşa katılma bedeli olarak Ocak'ta vaadedilen Aydın vilayeti dahilindeki araziyi garanti etmeye hazır olduklarını" bildirdi.3

Takip eden günlerde Yunanistan'da yönetimi eline geçiren Venizelos, 11 Haziran 1917'de Yunanistan'ı savaşa soktu. Böylece Yunanistan, İtilaf Devletleri safında savaşa katılmanın bedeli olarak, daha önce hayal etmiş olduğu Türk topraklarına sahip olacaktı. Yunanistan, Mütareke ve sonrasında da bu isteklerini zaman zaman dile getirdi. İtilaf grubu içinde inisiyatifi elinde tutan İngiltere de Yunanistan'ın Anadolu'ya çıkmasını kendi menfaati için daha uygun buluyordu. Nihayet 15 Mayıs sabahından itibaren Yunan kuvvetleri İzmir'e çıkmaya başladılar. Güya Mondros Mütarekesi'nin 7.

maddesine dayanılarak İzmir'e çıkarılan Yunan kuvveti, daha önce kendilerine verilen vaadi yerine getirmek için, İtilafçıların Venizelos'a verdikleri müsaadeden başka birşey değildi. Çünkü İzmir ve havalisinde İtilaf Devletlerinin emniyet ve selametini tehdit eden hiçbir durum yoktu. Böylece Batı'nın şımarık çocuğu Yunanistan, daha kuruluşundan itibaren hayal ettiği Batı Anadolu topraklarına kolayca sahip olacağını düşünerek, ileride kendilerine çok pahalıya mal olacak bir maceraya girişti. Sözde medeniyeti ve insan haklarını dilinden düşürmeyen Batılıların bazen alenî bazen de elaltından verdiği destek ve kışkırtma ile İzmir'e çıkan Yunanlar, belki de tarihin nadir kaydettiği, insanlık dışı vahşet ve katliam sergileyerek Anadolu'yu işgal etmeye başladılar.

1. Yunan İşgalleri, MillîGaleyan ve Kuva-yı MillîyeFikrinin Doğuşu

Yunan kuvvetlerinin İzmir'e çıkmasıyla başlayan işgallere karşı Anadolu'da millî bir galeyan oluşmaya başladı. Bir taraftan Müdafaa-i Hukuk Cemiyetleri kurulurken aynı zamanda da gönüllü millî kuvvetler yani Kuva-yı Millîye teşekkülü için hazırlıklara girişildi. Denizli'de Müftü Ahmet Hulusi Efendi ve Askerlik Şb. Bşk. Tevfik Bey'in önderliğinde İzmir'in işgalinden yaklaşık dört saat sonra yapılan mitingde silahlı mücadeleye karar verildi.4 Nitekim aynı günün akşamı Denizli halkı ısrarla resmi makamlardan silah talebinde bulundu ve mutasarrıfın da onayıyla Sarayköy Topçu Alayı'ndan silahlar gönderildi.5 Zaten bu tarihlerde Harbiye Nazırı da silahlı mücadele fikrinde olacak ki, 16 Mayıs 1919'da askerî birlik ve şubelere gönderdiği telgrafta silahların terk edilmemesini tavsiye ediyordu. Ancak nasıl bir sistem dahilinde mücadele edileceği açık değildi. İşte tam bu sırada Kuva-yı Millîye fikri ortaya atıldı. Burdur Ask. Şb. Bşk. Bnb. İsmail Hakkı Bey 17 Mayıs'ta 57. Tümen komutanına bir telgraf göndererek; "sadık ahalinin çoğunluğuna istinad edecek şekilde halk arasında teşkilat yapılması ve bunların mümkün mertebe silahlandırılması"nı teklif etti. İsmail Hakkı Bey telgrafında ayrıca, İtilaf Devletlerinin nazarında gizli olarak 12. Tümen dairesinde 80.000 mükellefiyet meyanında gönüllü ve fedai teşkilatının yapılmasının mümkün olduğunu belirterek bu konuda 57. Tümen komutanının emir ve görüşlerini sordu. İsmail Hakkı Bey, bir gün sonra aynı telgrafa ilave olarak gönderdiği birbaşka telgrafta da; "her şube dairesinde cihet-i mülkiye ve askeriye marifetiyle gizli yapılacak mukavemet-i millîye merkezlerinin teşkilatın çekirdeği" olacağını belirtti.6

57. Tümen Komutanı M. Şefik Bey, İsmail Hakkı Bey'in bu teklifini uygun buldu. Beş gün sonra 23 Mayıs'ta Harbiye Nezareti'ne bu konuda bir rapor gönderdi. Şefik Bey raporunda; olayları anlattıktan sonra özellikle durumu düzeltmek için Kuva-yı Millîye teşkilatı vücuda getirmenin en iyi tedbir olacağını belirtti. Gn. Kur. Bşk. Cevat Paşa'nın bu raporun altına "son fıkra gayet mühimdir. Acele etmek lazımdır" diye kayıt koymuş ve bu fikri desteklemiştir.7 Böylece aradan fazla bir süre geçmeden, Yunan işgali karşısında hemen her tarafta Kuva-yı Millîye birlikleri teşekkül etti ve Batı Anadolu'da Yunan ordusu karşısında cepheler kurulmaya başlandı.

15 Mayıs'ta İzmir'e çıkan Yunan kuvvetleri bir taraftan bu yönde Anadolu içlerine doğru işgallere girişirken, bir taraftan da Ayvalık'ı işgal ederek Batı Anadolu'nun kuzeyinden ikinci bir kol ile işgali genişletmek istiyordu. Bu işgal hareketleri karşısında; Aydın-Nazilli, Ayvalık, Bergama-Soma, Akhisar, Salihli ve Ödemiş cepheleri açıldı.

Yunan kuvvetleri 18 Mayıs akşamına kadar İzmir ve Urla yarımadasına hakim oldular. 26 Mayıs'ta Manisa, Takip eden günlerde Turgutlu, Tire, Saruhanlı, bir gün sonra da 27 Mayıs'ta da Aydın işgal edildi. Aydın'dan sonra Nazilli istikametine taarruza geçen Yunan kuvvetleri Umurlu, Köşk ve Sultanhisar'ı işgal ederek 4 Haziran'da Nazilli'ye girdiler.8 Nazilli'deki Rumlar Yunanları karşıladı ve "kahrolsun Türkler" diye sokak sokak bağırdılar. Zaten İzmir'in işgalinden itibaren, gerek İzmir'de gerek Aydın'da ve diğer yerlerde Yunanlar, yerli Rumların da işbirliğiyle tarihin hiçbir zaman unutmayacağı bir katliam sergiliyorlardı. İşgal bölgeleri ateşler içinde idi. Irza geçme, öldürme ve soygun olayları alabildiğine arttı.9

Bütün bu olaylara dünya seyirci kalırken Türk milleti büyük bir infial içinde idi. Nitekim, daha önce bahsettiğimiz Kuva-yı Millîye fikri kısa sürede filizlenmeye başlamış, işgal bölgelerine yakın yerlerde adeta mantar biter gibi milis-gönüllü kuvvetler teşekkül etmeye başlamıştı. Daha 29 Mayıs 1919'da Denizli Redd-i İlhak Cemiyeti, kurulur kurulmaz gönüllü yazımına başlamıştı. Pek çok kimse gönüllü yazıldı. Bu arada polis komiseri Hamdi Bey de gönüllü yazıldı ve Cemiyet tarafından oluşan kuvvetin başına kumandan olarak tayin edildi.10 Bu sırada Molla Bekir adında Sarayköy'ün civar köylüsünden bir vatanperver başına topladığı köylü gençlerle, ileride Sarayköy Müfrezesi olarak temayüz edecek bir gönüllü birliği oluşturdu. Bnb. Hakkı Bey'in emrine verilen bu gönüllü kuvvet 8 Haziran'da dualarla cepheye uğurlandı.11 İki gün sonra Mızraklı Süvari Bölüğü, Denizli'den kendilerine katılan vatanperver gönüllülerle birlikte Sarayköy'e geldi ve yeni kurulan Sarayköy Müfrezesi'ne katıldı. Belki de Batı Anadolu'da ilk gönüllü kuvvetlerden biri olarak kabul edebileceğimiz bu müfrezeye civar sancaklardan da gönüllüler gelmeye başladı. Korkuteli, Hafızpaşa, Bucak kaza ve nahiyelerinden pek çok gönüllü iştirak etti. Bazı askerî birlikler de asker ve silah yönünden bu gönüllü milis kuvvetlere büyük destek verdiler. 175. ve 176. Alay'ın birer taburları Sarayköy'e hareket ettiler.12

Muğlalılar da Mutasarrıf Hilmi Bey'in desteğiyle bir müfreze kurarak Aydın'a gönderdiler. Tavaslızade Ömer Bey ve Yörük Ali Efe, gönüllüleriyle birlikte toplanan kuvvete iltihak etti. Denizli'deki teşkilatlanma faalıyetlerinde başta Müftü Ahmet Hulusi Efendi olmak üzere Mutasarrıf Faik Bey, Askerlik Şb. Bşk. Alb. Tevfik ve 57. Tümen Kom. Albay Şefik Bey'in önemli hizmetleri oldu. Öteyandan Türk Ocağı çatısı altında toplanan memleket aydınları, yedek subaylar, vatanperver eşraf bunlarla birlikte hareket etti.13 Nihayet bütün kuvvetler 29 Haziran'da Aydın'ı kurtarmak için taarruza geçti ve 30 Haziran sabahı Aydın geri alındı. Bu başarı, bol ve modern silah ve techizata sahip, üstün sayıda Yunan kuvvetlerine karşı "Kuva-yı Millîye" tarafından taarruzla kazanılmış ilk savaş olması itibarıyla, İstiklal Savaşı tarihinde şerefli bir yere sahiptir.14 Ancak çeşitli imkansızlıklar yüzünden takip edilemeyen Yunanlar tekrar toparlanarak Temmuz başlarında üstün kuvvetlerle yaptıkları saldırı sonucu Aydın'ı yeniden işgal ettiler.

Bütün bu gelişmelerden sonra başta Sarayköy Müfrezesi olmak üzere diğer küçük gönüllü kuvvetler çarpışa çarpışa Nazilli istikametine geri çekildiler. Yunanlar, 3 Temmuz'da Nazilli'yi arkasından da Buldan'ı işgal ettiler. Bu hadiseler işitilince Kuva-yı Millîye ruhu gittikçe alevlendi. Her tarafta yeniden gönüllü kuvvetler toplanmaya başladı ve Umurlu'da yeni bir cephe kuruldu. Demirci Mehmed Efe de kızanlarıyla vatan savunmasına katıldı. Gittikçe çoğalan bu gönüllüler sayesinde Temmuz'un ortalarında Yunan ilerleyişi durduruldu. Ağustos (1919) ortalarına gelindiğinde Denizli'nin batısında Yunan'a karşı güçlü bir cephe oluşmuş idi. 11 Ağustos 1919 tarihli cephe yevmiye defterine göre bu tarihte az sayıdaki ordu birlikleriyle birlikte bütün mücahitlerin toplam sayısı 2900 idi. Bu rakamın %83'ünü gönüllüler oluşturuyordu. Bu gönüllüler; Tavas, Arpaz, Çal, Nazilli, Yenipazar, Karacasu, Honaz, Koçarlı, Karahayt, Buldan, Kuyucak, Akçaköy, Ortakçı, Pirlibeğ, Bademiye, Mendegüme ve bölgedeki diğer yerlerden gelen gönüllüler idi.15 Yörük Ali Efe, Sökeli Ali Efe, İsmail Efe, Mestan Efe, Zurnacı Efeler de kızanlarıyla bu millî kuvvete iltihak etmişlerdi. Yunanlar Batı Anadolu'yu ateşe verip, Denizli'yi de tehdit etmeye başlayınca Anadolu'nun daha iç kısımlarından gönüllü milis kuvvetler akın akın cepheye koştular. Bunlardan İsparta, Burdur, Afyon mıntıkalarından gelen İsparta Mücahitleri, Demiralay, Çelikalay adlı gönüllüler adları sıkça duyulanlardandır. Görüleceği üzere, İzmir-Aydın-Denizli hattındaki düşman işgalleri karşısında bu bölge insanı adeta yedisinden yetmişine vatan savunmasına koşmuştur.

Yukarıda bahsettiğimiz üzere, Yunanlar bir taraftan işgallerini Aydın-Denizli hattında genişletmek isterlerken diğer taraftan da Ayvalık'a asker çıkarıp Batı Anadolu'nun kuzeyinden işgallere başlamışlardı. İzmir'in işgalinden sonra 26 Mayıs 1919'da Yunan ve İngiliz savaş gemileri Ayvalık'a gelerek keşiflerde bulundular ve üç gün sonra da Yunanlar Ayvalık'ı işgal ettiler. Fakat işgal kuvvetleri, 172. Alay Komutanı Yarbay Ali Bey'in (Çetinkaya) komutasındaki Türk kuvvetlerinin direnişi ile karşılaştılar. Bu direniş, İstiklal Savaşı'nda bir ordu birliğinin ilk silahlı mukavemeti olarak kabul edilmektedir.16 Bu savaşlarda diğer işgal bölgelerinde olduğu gibi Ayvalık ve civarındaki yerli Rumların çoğu Yunan askerlerinin safında yer almış onlarla birlikte savaşa katılmışlardır.17

Bu ilk direnişin hemen arkasından Edremit, Burhaniye, Ayvalık ve civarı halkının oluşturduğu gönüllülerin de katılımıyla Kuva-yı Millîye 500-600 kişiye ulaştı. Ayvalık Cephesi'nde Kuva-yı Millîye'nin teşekkülünde Ali Bey'le birlikte Edremit eski Kaymakamı Köprülülü Hamdi Bey, Peli Köylü Mehmed, Ayazmendli Nazmi ve Kırkağaçlı Mehmed Emin Beylerin büyük himmet ve yardımları oldu. Zaman içinde gönüllülerin artmasıyla gittikçe güçlenen bu cephede çarpışmalar bir yıldan fazla sürdü.

Yunan kuvvetlerinin Ayvalık'ı işgalinin 5 Haziran'da Akhisar'ı ve arkasından da 13 Haziran'da Bergama'yı işgal etmeleri üzerine, Akhisar, Bergama ve Soma mıntıkasında düşmana karşı yeni bir cephe açıldı. Başta Balıkesir Müdafaa-i Hukuk Heyeti üyeleri olmak üzere, 61. Tümen Komutanı Albay Kazım, Yzb. Kemal (Balıkesir), Akhisarlı Parti Pehlivan ve Hafız Hüseyin Beylerin ve bölgedeki diğer nizami birlik komutanlarının bu bölgede millî direniş ruhunun teşekkülü ve cephenin oluşmasında çok büyük gayret ve hizmetleri oldu. Kısa bir süre içinde bu bölgede askeri birliklerin de iştirakiyle gönüllü millî müfrezeler yani Kuva-yı Millîye teşekkül etti. Bu kuvvetler, 15/16 Haziran gecesi Bergama'daki Yunan kuvvetlerine baskın yaptılar. Yunan taburunun önemli bir kısmı imha edildi. Böyle bir saldırıyı hiç beklemeyen ve baskından kurtulan işgalci Yunanlar etraftaki sivil Türklere karşı katliama giriştiler. 17 Haziran günü Menemen'de katliam yaptılar. Menemen Kaymakamı Kemal Bey'i ve çok sayıda Türk'ü katlettiler. Batı Cephesi hakkında pek çok gelişmelere şahit olan Rahmi Apak, Bergama baskını hakkında; "millî harekat tarihinde en ön safta yer alacak bir hadisedir. Ve adeta millî ayaklanmanın ilk şanlı hadisesidir"18 değerlendirmesini yaparak, söz konusu başarının Millî Mücadele de önemli bir yeri olduğuna işaret etmiştir. Ancak Yunanlar, üstün kuvvetlerle 19 Haziran'da yaptıkları bir taarruzla Bergama'yı yeniden işgal ettiler. Temmuz 1919'dan sonra Soma, Bergama ve Akhisar cephelerinde millî kuvvetlerin de gittikçe çoğalmasıyla düşmana mukavemet daha da artmış idi. Soma, Kırkağaç, Bergama kazalarından ve Balıkesir merkeziyle Giresun ve Geline nahiyelerinden sürekli cepheye gönüllüler gelmeye başladı. Mevcudu 700'ü bulan bu gönüllülerin başında, Soma Cephesi'nin ilk kurucularından olarak bilinen ve maiyyetindeki gönüllüleri kendisi besleyip doyuran Kırkağaçlı Mehmet Emin Bey ve Hulusi Bey bulunuyordu. Akhisar mıntıkasında da başında Manisalı Karaosmanzade Halit ve Hafız Hüseyin Beylerin bulunduğu, 188. Alay'dan bir miktar asker ile Akhisar kazası ve Marmara nahiyesi ahalisinden müteşekkil millî kuvvetler vardı. Bu iki vatanperver daha sonra şehit oldular.19

Ethem Bey ve Alaşehir eşrafından Mustafa Bey'in gayretleriyle Salihli'de de Yunan'a karşı cephe açıldı. Daha sonra cephenin hakimiyeti Ethem Bey'e geçti. Ethem Bey, Kuva-yı Seyyare olarak adlandırılan ve tümen düzeyine ulaşan kuvvetleriyle kuzeyde Akhisar, güneyde Sart harabeleriyle Salihli-Alaşehir-Uşak mıntıkasında Yunanlara karşı koydu.20 Salihli'nin güneyindeki Ödemiş mıntıkasında da İsmail Efe ve Bayındırlı Gökçen Efeler kızanları ve maiyyetine katılan gönüllülerle vatan savunmasında yer aldılar. Ödemiş ve civarında Kuva-yı Millîye ruhunun teşekkülünde Kaymakam Bekir Sami (Baran) Bey'in de çok önemli himmet ve gayretleri oldu.

Buraya kadar, İzmir'i işgal ettikten sonra işgallerini Anadolu'nun içlerine doğru genişletmek isteyen Yunan kuvvetlerine karşı, Türk milletinin zamanın kıt imkanlarıyla verdiği mücadeleye ana hatlarıyla temas edilmiştir. İtilaf Devletlerinin özellikle İngilizlerin, bazen aleni bazen de el altından verdikleri destekle Anadolu'yu işgale başlayan ve Megali İdea peşinde koşan Yunan kuvvetleri, girdikleri yerlerde sivil-halk demeden, yaşlı, çoluk-çocuk demeden adeta bir soykırıma girişmiş, Anadolu'yu bir yangın yerine çevirmiştir. Bu durum karşısında silaha sarılan Türk milleti, bölgedeki komutanların da destek ve yönlendirmeleri ile Kuva-yı Millîye adı verilen gönüllü silahlı güçleriyle düşman işgallerine set çekmek istemiştir. Yukarıda da kısaca bazı örneklerle belirtildiği üzere, Kuva-yı Millîye Yunanlara büyük darbeler vurdu. Bu başarılar o yöre insanının moralini düzeltti ve kendine güven duygusunu artırdı. Hatta şunu rahatlıkla söyleyebiliriz ki, İzmir'in işgalinden 1920 ortalarına kadar aşağı yukarı 1,5 yıllık bir sürede düşman işgallerinin karşısında en büyük engel Kuva-yı Millîye idi. Ancak, düzenli ve silah-techizat açısından oldukça zengin olan Yunan kuvvetlerine karşı Kuva-yı Millîye ile mücadele etmek şüphesiz çok zor idi. Nitekim, 1920 ortalarına gelindiğinde Yunan işgalleri, Bursa-Uşak-Denizli hattına kadar yayılma göstermişti. Bu durum karşısında Kuva-yı Millîye'den düzenli orduya geçiş çalışmaları başladı.

Şimdi, Kuva-yı Millîye'den düzenli orduya geçişi zorunlu kılan sebeplere bir göz atalım;

2. Kuva-yı Milliye'nin Tasfiyesive Düzenli Orduya Geçiş

Kuva-yı Millîye'nin tasfiye edilip, düzenli orduya geçilmesini gerekli kılan bellibaşlı sebepleri şu noktalarda toplamak mümkündür:21

A-Kuva-yı Millîye'nin Karakteristiğinden Kaynaklanan Sebepler

Önceki konularda da kısmen bahsettiğimiz üzere, Kuva-yı Millîye, düzenli bir birlik gibi, disipline edilemiyordu. Emir komutaya her zaman riayet etmiyorlardı. Hatta bu durum, mevcud düzenli kıtalarda da disiplinin bozulmasına yol açıyordu. Kuva-yı Millîye içindeki bazı kontrolsüz kişilerin zaman zaman kanunsuz uygulamalara girip halkı rahatsız ettikleri de görülüyordu. Öteyandan Kuva-yı Millîye'nin sayısı ve kadrosu kesin olmayıp sıkça değişkenlik göstermesi lojistik yönden bir dezavantaj idi.

B-Yunan Ordusuna Karşı Düzenli Orduyla Mukavemet İhtiyacı

Bilindiği üzere, Yunan işgal kuvvetleri, zamanın her türlü modern araç-gereçlerine sahip olup, askerlik sanatının gerektirdiği şekilde sevk ve komuta ediliyordu. Pek tabiidir ki, kesin başarıya ulaşabilmek için, böyle bir kuvvete karşı milislerle değil, aynı malzeme ve teşkilatla karşı koymak lazım geliyordu. Mustafa Kemal Paşa Meclis'te yaptığı konuşmalarda bu nokta üzerinde durarak, yalnız millî ve gönüllü askerlerle, Avrupa tarafından çok iyi techiz edilmiş, muntazam Yunan tümenlerine mukabele için düzenli bir Türk ordusuna ihtiyaç olduğunu örneklerle sürekli dile getirdi.

C-TBMM'nin Otoritesini Tesis ve Hukuki Varlığını Tescil ve İsbat Etmek İçin Orduya İhtiyaç Duyması

Bilindiği gibi, devlet ve onun icra organı olan hükümet milletin can ve mal güvenliğini sağlamakla mükelleftir. Böyle bir görevi ise ancak, orduya ve emniyet güçlerine sahip olmakla yerine getirebilir. Başka bir ifade ile hükümet olabilmek, hükümetin gereklerini yerine getirebilmek için kuvvete sahip olmak gerekiyordu. Bu husus, meclis üyelerince de sık sık dile getirilmiştir. Mesela, düzenli orduya geçiş çalışmaları sırasında İstanbul milletvekili Hamdullah Suphi Bey mecliste yaptığı bir konuşmada! "Hakikaten bir orduya malik olduktan sonra, hükümeti kurdum demeye TBMM'nin hakkı olacaktır"22 diyerek, hükümet olmakla düzenli orduya sahip olmak arasındaki bağlantıyı veciz bir şekilde dile getirmiştir.

Buraya kadar değindiğimiz faktörler, düzenli orduya geçmeyi lüzumlu hatta zorunlu kılan belli başlı sebeplerdir. Yapılan hazırlıklar sonunda 1920 Ekim ayından itibaren Kuva-yı Millîye'nin tasfiyesine başlandı. 9 Kasım'da Batı Cephesi; Batı ve Güney Cephesi olmak üzere ikiye ayrıldı. 10 Kasım'da Albay İsmet Batı Cephesi, 11 Kasım'da Albay Refet Güney Cephesi komutanlığına atandılar.23 Mustafa Kemal Paşa, her iki cephe komutanına "süratle muntazam ordu ve büyük süvari kütlesi vücuda getirmek"24 için kesin direktif verdi. Takip eden günlerde bir taraftan düzenli ordu organize olup genişlerken bir taraftan da Kuva-yı Millîye birlikleri düzenli ordu bünyesine alınmaya başlandı.25

Bu tasfiye işleminde bazı problemler yaşanmıştır. Başında Ethem Bey'in bulunduğu "Kuvâ-yı seyyare"nin tasfiyesi pek kolay olmamıştır. O zamana kadar serbestliğe alışmış "efe" ve "çete" pisikolojisinin hakim olduğu bazı milisler gelişmelerden rahatsız olmaya başladılar. Şüphesiz bu rahatsızlık, onların yeterince bilgilendirilmediklerinden veya eski inisiyatifi kaybetmek istemeyen yapısından kaynaklanmakta idi. Uzlaşma çabalarına rağmen Ethem Bey ikna edilemeyince üzerine ordu birlikleri gönderildi. Sonuçta Ethem Bey Yunanlara sığındı fakat Kuva-yı Seyyare'nin büyük bir bölümü Ethem Bey ile birlikte hareket etmeyip ordu birliklerine teslim oldular.

Düzenli ordu dışındaki güçlerin varlığı her zaman bir tehlike oluşturabileceğinden Demirci Mehmet Efe kuvvetleri de kimseye zarar gelmeyecek biçimde dağıtılmış ve kızanların hemen hepsi düzenli orduya katılmışlardır.26

Bu şekilde düzenli orduya geçiş süreci fazla sancısız bir şekilde tamamlanmış ve Batı Cephesi'nde düzenli ordu birlikleriyle Yunan'a karşı savaş sürdürülmüştür. Düzenli Ordu'nun Yunan kuvvetleriyle ilk sıcak temasları İnönü'de oldu.

3. I. İnönü Zaferi

İ. İnönü Muharebesi, düzenli Türk ordusunun Batı Cephesi'nde Yunan ordusu ile yaptığı ilk muharebedir. Savaşın başlıca sebebi; Anadolu'daki millî kuvvetlere karşı harekete geçmek için uygun fırsat kollayan Yunanların Ethem ayaklanmasının da yarattığı bunalımdan yararlanarak henüz kurulmuş olan düzenli ordunun daha fazla güçlenmesine fırsat vermemek ve böylece Sevr'i zorla kabul ettirmek suretiyle bu antlaşmadan paylarına düşeni bir an önce elde etmek istemeleriydi. Yunanların ayrıca müttefiklerine Venizelos'un iktidardan düşmesinin Anadolu'daki saldırgan politikalarını etkilemeyeceğini göstermek istemişlerdi.27

6 Ocak'ta Bursa ve Uşak bölgelerinden Eskişehir-Afyon istikametinde harekete geçen Yunan kuvvetleri, 9 Ocak'ta İnönü mevkiine geldi. Türk kuvvetlerinin üç katı olan 15 civarında Yunan kuvveti öğleden sonra saldırıya geçti. Yunanların çok üstün kuvvetlerle İnönü mevzilerine karşı giriştikleri bu taarruz, çetin Türk direnişi karşısında kırıldı ve düşman 11 Ocak'ta eski mevzisine çekilmek mecburiyetinde kaldı.28 Bu başarı TBMM'de ve başta Nutuk olmak üzere yakın tarihimizin bellibaşlı kaynaklarında I. İnönü Zaferi olarak adlandırılmıştır. Fakat Yunanlar, bunu bir yenilgi olarak kabul etmeyip bu harekata "taarruzî keşif" adını verdiler. Hatta kendilerinin mağlub olmadıkları anlamında uçaklarla bildiriler attılar.29 General Fahri Belen'in de haklı olarak dediği gibi; "Ne derlerse desinler strateji kurallarına riayet etmedikleri için Yunanlar dünya efkarında mağlup duruma düştüler".30 Kaldı ki, Yunanların kendi dediklerine göre bu "keşif!"te 8 Yunan subayı ile 49 Yunan eri ölmüş, 9 subay ve 145 er de kaybolmuştu.31 Bu zafer, yurtta ve yurtdışında fevkalade yankılar uyandırdı.

Zafer haberi duyulur duyulmaz, BMM adına Mustafa Kemal Paşa, Albay İsmet ve ordu efradına bir kutlama telgrafı gönderdi. Meclis'in 13 Ocak günkü oturumunda İnönü Zaferi büyük bir coşku ile kutlandı. Zaferi değerlendiren heyecanlı ve hararetli konuşmalar oldu. Bu konuşmalar sırasında, İnönü Muharebesi'nde fedakârlığı görülen subay ve askerin 1 derece terfi ettirilmesi ve orduya tütün ve 25 lira gönderilmesi teklif ve kabul edildi.32

Türk ordusunun İnönü başarısı üzerine Anadolu'nun her tarafında vatanın kurtuluşu için gösteriler yapıldı, TBMM'ye vatan coğrafyasının hemen her tarafından kutlama telgrafları gönderildi.33

Tebriklerin ve maddî yardımların yanı sıra Anadolu'nun hemen her tarafında bir bayram havası esmeye başladı. Mesela memleketin her tarafında olduğu gibi, İsparta'da zafer haberi duyulunca Cuma gecesi zaferi kutlamak üzere öğrenciler ve halk tarafından fener alayları yapıldı. Bunu takip eden günlerde de hemen bütün İspartalıların katıldığı camilerde yedi Hatm-i şerif ve bin Fetih suresi okundu, 70 bin kerre "Allah" adı zikredilerek dualar yapıldı.34

İ. İnönü Zaferi'nin TBMM, kamuoyu ve halktaki bütün bu yankılarını değerlendirecek olursak şu neticeleri varabiliriz;

1 Herşeyden önce bu başarı, TBMM'nin içeride ve dışarıda otoritesini artırmıştır. Yunan ileri harekatı sebebiyle zor durumda kalmış olan Ankara hükümeti rahatlamıştır. Meclis üyelerine güven duygusu gelmiştir.

2 Düzenli ordunun Batı'da kazandığı ilk zafer olup, düzenli orduya güven artmış ve bundan sonra ordu teşekkülüne hız verilmiştir.

3 Bir muharebenin, gerek Meclis'te gerekse halk arasında pek büyük çoşku içinde kutlanması; yakın Türk tarihinde yenligilerin çokluğu yüzünden psikolojik bir eziklik içine giren Türk milletinin, zaferle birlikte bu halet-i ruhiyeden aniden kurtuluşu ile izah edilebilir. Bu bir bakıma Türk milletinin mağlubiyeti hazmedemeyen, istiklale herşeyin üstünde önem veren bir karaktere sahip olduğunun delilidir. Bu zafer, milletin moral kazanması ve Millî Mücadele azmini kamçılaması açısından kamuoyu üzerine fevkalade tesir bırakmıştır.35

İ. İnönü Zaferi yurt içinde bu tür etkiler uyandırırken, yurt dışında da önemli yankıları oldu. Başta İngilizler ve Fransızlar olmak üzere Batı alemi, I. İnönü Muharebesi'nin Yunanlar için bir hezim olduğunu kabul edip, Ankara hükümetini eskisine göre daha da dikkate almaya başladılar. Le Tems gazetesi 20.01.1921 tarihli nüshasında I. İnönü Savaşı ile ilgili şu haberi verdi; "...amacı Eskişehir'i almak olan Yunan kuvvetleri İnönü mevkiine kadar ilerlediler. Orada komutan İsmet Bey yönetiminde bekleyen millîyetçilerin bir orduzsu saldırarak Yunanları yendi. Yunan ordusu Bursa civarındaki eski mevkilerine çekildi, oralarda çarpışmalar millîyetçiler lehine gelişiyor. ".36 Böylece Türk'ün gücünü idrak etmeye başlayan İtilaf devletlerinin bu zamana kadar takip edegeldikleri politikalarda Türkiye lehine bazı değişiklikler görüldü. Morning Post gazetesi, Yunan siyasetinin esaslı bir şekilde değiştiğini Sevr Antlaşması'nın yeniden düzeltilmesi gerektiğini yazdı.37 Nitekim kısa bir süre sonra İtilaf Devletleri Türkiye ile münasebetlerini yeniden gözden geçirip, Şark Meselesi'ne yeni bir hal tarzı bulmak için, Londra'da bir konferans toplamayı kararlaştırdılar. Ankara hükümetinin bu konferansa davet edilmesi, İnönü Zaferi'nin Yurt dışındaki siyasi etkilerini göstermektedir.38 Öteyandan, Rusya ile dostluk antlaşması imzalamak üzere Moskova'da yapılan görüşmeler, İnönü Zaferi'nin akabinde gelişme kaydetti ve bu gelişmeler antlaşmanın imzalanmasıyla neticelendi. Moskova'daki Türk heyeti bu antlaşmayı yapmadan yaklaşık iki hafta önce Afganistan ile de bir dostluk antlaşması imzalamış idi.39

4. Londra Konferansı

İnönü başarısı ile düzenli Türk ordusunun kendini ispat etmeye başlaması ve içerideki bazı muhalif hareketlerin de bertaraf edilmesiyle Ankara hükümetinin gittikçe kuvvetlendiğini gören İtilaf Devletleri, bir taraftan kendi lehlerine olan Sevr hükümlerinin ufak bazı değişikliklerle bir an önce uygulamaya geçmesini sağlamak, bir taraftan da Yunan'a nefes aldırmak için sözde barış planları hazırlamaya başladılar. Bu maksatla Londra'da bir konferans düzenlemeyi uygun gören İtilafçılar, 26 Ocak 1921'de İstanbul hükümetini Londra Konferansı'na davet ederken Ankara'nın da temsilci göndermesini istediler. İtilaf Devletlerinin bu tutumu bir bakıma Ankara hükümetini tanıdıkları anlamını taşıyordu. Sadrazam Tevfik Paşa, durumu 27 Ocak'ta TBMM Reisi Mustafa Kemal Paşa'ya bildirdi. 29 Ocak'ta da yine aynı mahiyette bir telgraf daha gönderdi. Durum, TBMM tarafından değerlendirildikten sonra, İcra Vekilleri Heyeti Reisi Fevzi imzasıyla, Tevfik Paşa'ya gönderilen cevapta; "millî menfaatlerimize en uygun sonuçların elde edilmesinin, Londra Konferansı'na katılacak delegelerin doğrudan doğruya millî iradeyi temsil eden Büyük Millet Meclisi'nce seçilip gönderilmesine bağlı olduğu"40 bildirildi. Nitekim, 20 Ocak 1921'de TBMM'nin kabul ettiği ilk anayasa ile, Türkiye'nin tek meşru hükümetinin TBMM hükümeti olduğu ifade edilmişti.

Diğer taraftan Mustafa Kemal Paşa, Tevfik Paşa'ya yolladığı özel mektupta ise, ömrü boyunca memlekete hizmet etmiş bu zata, eski hizmetlerini tamamlayacak müstesna ve tarihi bir fırsat çıktığını belirterek, Konferansa iki ayrı heyetle gidilmemesi, milletin gerçek temsilcisi Ankara hükümetinin tek heyetle katılmasının doğru olacağını yazdı. TBMM Reisi Mustafa Kemal Paşa ve İcra Vekilleri Heyeti Reisi Fevzi Paşa'nın İstanbul'da Tevfik Paşa arasında yapılan yazışmalar Meclis'te okunarak değerlendirildi. Yapılan müzakereler sonunda Hariciye Vekili Bekir Sami Bey'in başkanlığında bir heyet kuruldu. Bu heyet, Londra Konferansı'na özel olarak davet geldiğinde, gecikmiş olmamak ve zamanında Londra'ya ulaşmak için Antalya üzerinden Londra'ya gönderildi. Heyet, Roma'da iken resmi davet alınca buradan Londra'ya hareket etti.

Konferans 27 Şubat'ta açıldı. Görüşmeler sırasında söz sırası Türkiye'ye gelince, millîyetçi ve gerçekçi olan Sadrazam Tevfik Paşa takdire şayan bir fazilet örneği ortaya koyarak: "Ben sözü Türk milletinin hakiki temsilcisi olan TBMM başdelegesine bırakıyorum" demiş ve sözü Bekir Sami Bey'e bırakmıştır.

Konferans sırasında yapılan müzakerelerde, İtilaf Devletleri, İzmir ve Trakya nüfusları ile ilgili olarak kendilerince yapılacak bir tahkikatın neticesini kabul edeceğimize dair, bizden söz almak istediler. Murahhas heyetimiz önce bunu kabul etmişse de Ankara'dan yapılan ihtar üzerine, Yunan işgalinin kaldırılması şartıyla kabul edeceğimiz bildirildi. İtilaf Devletleri ayrıca sözde bazı ufak değişikliklerle Sevr antlaşmasının uygulanmasını bizden istediler. Delegelerimiz bunu reddetti. Londra Konferansı bir sonuç vermeden dağıldı.

Konferansın dağılmasını takiben Bekir Sami Bey, orada bulunan İtilaf devletleri delegeleriyle yaptığı ikili görüşmeler sonunda onlarla ayrı ayrı bazı antlaşmalar imzaladı. Ancak, Bekir Sami Bey'in Ankara'nın görüşünü almadan kendiliğinden imzaladığı bu antlaşmalar, karşılıklı menfaat ve bağımsızlık ilkelerine uymadığı ve Türkiye'nin tezine ters düştüğü için TBMM ve hükümetince onaylanmadı. Kaldı ki, Bekir Sami Bey heyeti Ankara'ya dönünceye kadar şartlar da çok değişmişti. Daha delegelerimiz, Türkiye'ye dönmeden yolda iken Yunanlar bütün ordusuyla cephelerimize saldırmışlardı, Türk ordusu aşağıda ayrıntılı olarak anlatılacağı üzere, İnönü'de Yunanlara ikinci bir ders daha vermişti.

Her ne kadar Londra Konferansı, bir karar alamadan dağılmışsa da aslında Türkiye açısından bazı olumlu sonuçlar ortaya çıkarmıştır. Her şeyden önce, ilk defa Ankara hükümeti, resmen tanınmış ve Misak-ı Millî'nin dünya kamuoyuna duyurulması yönünden iyi bir fırsat olmuştu. Görünüşte de olsa İtilaf Devletleri arasında Sevr Antlaşması'nın öyle kolayca uygulanamayacağı yönündeki şüpheler, daha belirgin hale gelmeye başladı. Hatta, bu noktada Fransa ve İtalya ile İngiltere arasında bazı fikir ayrılıkları ortaya çıktı. Öbür taraftan İstanbul hükümetinin o günlerdeki başı olan Tevfik Paşa'nın Ankara hükümeti lehindeki tavırları, Anadolu'da iki başlılıktan ziyade Ankara hükümetinin başı çekeceği bir birliğe doğru gidişin mesajlarını taşıyordu. Şüphesiz bütün bu gelişmeler Ankara hükümetinin meşruluğunun pekişmesi ve dolayısıyla Türk milletinin haklı davasının gerçekleşmesinde küçümsenmeyecek önemli kazanımlardır.

5. II. İnönü Zaferi ve Yankıları

İtilaf Devletleri Londra Konferansı'nda Türk heyeti aracılığıyla yaptıkları teklifin karşılığını almayı beklemeden, daha Türk delegeleri yolda iken, Yunanlar bütün ordularıyla saldırıya geçtiler. Aslında Türk Genelkurmayınca da bir Yunan saldırısının olacağı önceden istihbar edilmiş ve durum Batı ve Güney Cephesi komutanlıklarına bildirilmişti.41 Nihayet Yunan ordusunun Bursa ve Uşak grupları, 23 Mart 1921 günü ileri harekata başladılar. İlerleyen Yunan kuvvetleri 26 Mart akşamı Türk kuvvetlerinin tuttuğu mevzilere yaklaştı. 27 Mart'ta yörede şiddetli çarpışmalar başladı. 30 Mart'a kadar geçen sürede Yunanlar üstünlüklerini sürdürdüler.42 Saldırının başladığı 23 Mart'tan itibaren Yenişehir, Pazarcık, Bözüyük, Bilecik ve Dumlupınar Yunanların eline geçti. Bu saldırılarda asırlardır Türk'ün şemsiyesi altında yaşayan yerli Rumlar ve Ermeniler Yunanların safında yer aldılar.


İsmet Bey komutasındaki Batı Cephesi'nde durum bu merhalede iken, aşağıda ayrı bir konu olarak ele alacağımız üzere, Refet Bey'in (Bele) komutasındaki Güney Cephesi'nde de Dumlupınar ve Aslıhanlar mevzilerinde Türk kuvvetleri geri çekilmek durumunda kalmıştı. Ancak buna rağmen Güney Cephesi'nden seçme askerlerden kurulu bir süvari taburu Batı Cephesi'ne İnönü mevkiine sevkedildi. Türk ordusu, 31 Mart günü karşı saldırıya geçti. Yunanlar, 31 Mart'ı 1 Nisan'a bağlayan gece geri çekilmek zorunda kaldılar. Yunan askerinin geri çekilişi sırasında onu izleyen Türk süvarileri Yunan'a büyük kayıp verdirdiler.43 Batı Cephesi komutanı İsmet Bey'in ifadesiyle "Düşman binlerce ölüleriyle doldurduğu muharebe meydanını silahlarımıza terketmiş"44 idi. Ancak bu çekiliş sırasında Yunanlar, daha önce yaptıkları gibi, geçtikleri Türk şehir ve köylerini ateşe verdiler. Bilecik, Bozüyük ve Söğüt adeta kül yığını haline geldi.45 Bu bölgedeki camilerin hemen tamamı ateşe verildi.

Mustafa Kemal Paşa'nın, "böylece İnkılap tarihimizin bir sayfası İkinci İnönü Zaferi'yle yazıldı"46 dediği, Fevzi Paşa'nın da "Batı cephesi'nde savaşan ordunun erinden komutanına varıncaya kadar gösterdiği yüksek savaş kabiliyeti ve kudretinin eseri"47 olarak gördüğü bu başarı siyasi, askeri ve psikolojik açıdan Millî Mücadele'nin bundan sonraki seyrini olumlu yönde etkiledi.

II. İnönü Zaferi, yurtdışında ve Anadolu'da pek büyük yankılar uyandırdı. Türkiye'ye Sevr'i kabul ettirmeyi amaçlayan Yunan ordusunun bu üçüncü genel saldırısında da istenilen başarı elde edilemeyince İtilaf Devletleri birliğinde belirgin bir çatlama ortaya çıktı. Fransa, Ankara hükümetiyle görüşmelere başladı ve Zonguldak'tan çekildi. İtalyanlar Anadolu'dan çekilmeye başladılar. Yunanistan'ın en büyük destekçisi olan İngiltere tutum değiştirdi; Malta'daki Türk tutuklulardan 40'ı serbest bırakıldı. Batı basınında "Anadolu ordusunun mükemmel olduğu" yönünde yazılar yayınlanmaya başladı.48 Netice itibarıyla İtilaf Devletlerinin Yunan'a güveni azaldı ve Türkiye ile politikalarını yeniden gözden geçirmek durumunda kaldılar.

Zafer Anadolu'da halk arasında, TBMM'de ve basında da büyük yankılar uyandırdı. Zafer haberi Anadolu'ya yayılır yayılmaz en ücra yerlere kadar bütün millet bu zaferi kutlamaya başladı. Cepheye en yakın olan Eskişehir'de Yunan kuvvetlerinin hezimete uğradığı öğrenilince herkesi sevinç ve heyecan kapladı. Yaklaşık 10.000 kişi idman alanında toplandı ve burada büyük bir miting düzenlendi. Mitingden sonra halk hastanedeki yaralıları ziyaret etti ve onlara sigara ikram etti.49 Hemen arkasından Eskişehir'de bulunan Bursa Milletvekili Muhiddin Baha Bey, Eskişehir Belediye Reisi, Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti üyeleri ve Eskişehir Musevi Cemaati TBMM'ye ayrı ayrı gönderdikleri telgraflarda zaferi kutladılar.50

Eskişehir'deki bu kutlamalardan bir gün sonra 2 Nisan Cumartesi günü bütün Ankara halkı sokaklara döküldü. Bütün okullar, esnaf cemiyetleri, halk ve ulemadan oluşan binlerce kişi hükumet civarına toplandı, tekbir sesleriyle TBMM önüne gelen bu binlerce kişinin iştirakıyla bir miting yapıldı. Mustafa Kemal Paşa ve milletvekillerinin de hazır bulunduğu mitingde, "bugünkü zaferi bize bahşeden Cenab-ı Hakk'ın son zaferi de bize bahşetmesi" için dualar edildi, İstiklal Marşı söylendi, koyunlar kesildi ve halk sevinç gözyaşları içinde dağıldı.51

Aynı gün Anadolu'nun diğer yerleri de zafer haberlerini almaya başladı. Nitekim Kastamonulular zaferi öğrenince şehirde büyük şenlikler düzenlediler.52 Samsun Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti 2 Nisan günkü toplantısında TBMM'nin tebrik edilmesine ve bir şükran duygusu olarak Mustafa Kemal Paşa, Refet Paşa, Fevzi Paşa hazretlerine 4500 ve Garp Cephesi kumandanlarına 11.000 olmak üzere toplam 15.500 adet ekstra sigaranın takdim edilmesine karar verdi.53 Muhtemelen aynı gün veya 3 Nisan'da Bafra ve Alaçam ahalisi zaferi törenlerle kutladı ve akabinde askerlere bir hediye olarak o anda toplanan 4000 kilo tütün sigara haline dönüştürülüp Cepheye gönderilmesi için Samsun Reji Fabrikası'na teslim edildi.54

Bir şükran duygusu olarak halkın yaptığı bu yardımlar, mevzi nitelikte olmayıp, Anadolu'nun her tarafında görülüyordu. Kocaeli Grubu Komutanı olan Kazım Bey (Özalp) İnönü Zaferi'nin duyulduğu günlerde şahit olduğu olayları şöyle anlatıyor: "Sarıköy-Nallıhan-Mudurnu-Bolu yolu ile Düzce'ye giderken bu bölgelerde fevkalade günler yaşandığını görüyordum. Geçtiğim yerlerde halk, İkinci İnönü Zaferi'nin şenliklerini yapıyordu. Yollarda görüştüğüm vatandaşlar; 'her ne hizmet ve fedakârlık lazımsa îfâya âmâdeyiz' diyorlarıdı. O zaman Bolu Mutasarrıfı Halil Bey, cephe için vaadettiği yardımları tamamen yaptı".55

4 Nisan'da Kütahya'da büyük şenlikler yapıldı. Muhtemelen yine bugün Karamürsel kazasında orduya şükran ve zaferlerin devamı için camilerde mevlid ve hatimler okundu.56 Zaferin ilk gününden itibaren olağanüstü kutlamaların yapılageldiği Ankara'da 6 Nisan Çarşamba günü, "İnönü Muharebesi'nde istiklal-i millî uğrunda şehid olan zâbitân ve efradımızın ruhlarına ithaf edilmek üzere" Ankara Mekteb-i Sultanisi'nde mevlid okundu.57 Bir gün sonra yine Ankara'da Hacıbayram Camii'nde şehidler için, Şule-i Terakki İnas Mektebi öğretmenlerinden Kudret Hanım tarafından mevlid kıraat edildi.58 7 Nisan'da Kırşehir'de,59 8 Nisan Cuma günü, Burdur, İsparta,60 Konya61 ve Kastamonu'da62 mevlidler okundu, parlak törenler yapıldı. 9-10 Nisan'da Ankara'da küçük Sıhhiye Mektebi'nden 50 kadar öğrenci hastaneleri ziyaret ederek, yaralılara pansuman yaptı.63

Görülüyor ki, zaferden sonra aradan 10 gün geçmesine rağmen, zaferin yankıları devam etmektedir; yediden yetmişe herkes büyük bir sevinç içindedir. Bu şekilde Anadolu'da kutlamalar, dualar yapılırken, İstanbul da buna kayıtsız kalmadı. İstanbullular mitingler düzenlediler. Anadolu'ya gönderilmek üzere Kızılay için önemli miktarda para topladılar. Padişah bile 10.000 liralık bağışta bulundu ve İnönü şehitleri için mevlit okuttu.64

Buraya kadar bazı örneklerini verdiğimiz kutlamalardan başka Anadolu'nun hemen her tarafından TBMM'ye kutlama telgrafları gönderildi. Yalnızca ilk 3 günde gönderilen telgrafların sayısı 30'u bulmuştur. Bu telgraflara ayrı ayrı cevaplar yazıldı.65 Öte yandan 14 Nisan Perşembe günü TBMM tarafından Hacı Bayram Camii'nde şehitler için mevlit okutuldu.66

Halkta ve TBMM'de görülen bu kutlamalara basın da aynı heyecanla katıldı. Gerek İstanbul, gerek Anadolu basını bir haftayı aşkın bir süreyle haberlerinde ve başyazılarında sürekli İnönü Zaferi'ni yazdılar.67

Bütün bu gelişmeler göstermektedir ki, İkinci İnönü Zaferi ülke genelinde heyecanlı ve coşkulu bir şekilde kutlanmıştır. Bunun sebebi ise, I. İnönü Zaferi'nde de olduğu gibi, yakın Türk tarihinde mağlubiyetlerin çokluğu yüzünden psikolojik bir eziklik içine giren Türk milletinin zaferle birlikte bu ruh halinden aniden kurtuluşu olarak açıklanabilir. Bu da Türk milletinin istiklaline düşkünlüğünü göstermektedir.

6. Dumlupınar, Aslıhanlar,Kütahya ve EskişehirMuharebeleri

Bursa civarındaki Yunan birlikleri, İnönü yönünde harekata geçerken, aynı zamanda Uşak tarafındaki kuvvetleri de Türk Güney Cephesi'ne doğru yürümüşlerdi. Refet Bey komutasındaki Türk kuvvetleri düşman kuvvetleri karşısında istenen başarıyı gösteremedi. Yunanlar 26 Mart'ta Dumlupınar'daki mevzileri ele geçirip 27 Mart'ta Balmahmut'u ve arkasından 28 Mart'ta da Afyon'u işgal ettikten sonra Çay-Bolvadin hattına değin ilerlediler. Bu durum karşısında, İnönü'de Yunanları yenen Türk birliklerinden bir kısmı hemen Eskişehir-Altuntaş istikametinden Dumlupınar'a doğru kaydırıldı. Böylece Yunan kuvvetlerinin yan ve gerileri tehdit altına alındı.68

Gelişmeleri yakından takip eden Mustafa Kemal Paşa, strateji ve taktik bakımından bu durumu değerlendirirken, Yunan ordusunun bu genel saldırısında, Uşak grubunun Dumlupınar'dan sonra Eskişehir istikametinde yürümesi gerekirken, Afyon üzerinden Konya istikametine yönelmesiyle asıl kesin sonuç alanından kuvvetlerini uzaklaştırarak atıl ve tehlikeli bir duruma düştüğünü ve bunun da göze batan bir hata olduğunu belirtmektedir.69 Nitekim, arkadan ve yanlardan kuşatılan Yunan kuvvetleri 7 Nisan 1921 günü Afyon'u boşaltmak zorunda kaldılar. Fahreddin Bey, Çay ve Afyon'dan çekilen düşmanı kovalayıp zorlarken, Refet Bey de emri altındaki kuvvetlerle Aslıhanlar'daki Yunan alayına saldırdı. Ancak Yunanlar bu saldırıyı durdurdular. Aldığı takviyelerle kuvvetlerini artıran Yunan birlikleri Dumlupınar mevzilerine yerleştiler. Türk kuvvetleri, Dumlupınar'ın 10 km. kuzeydoğusuna çekildi. Aslıhanlar Muharebesi olarak bilinen bu harekatta Mustafa Kemal Paşa'nın ifadesiyle, Türk kuvvetleri taarruzda başarılı olamadılar bilakis fazla zayiat verildi.70 Gerek Aslıhanlar ve gerek Dumlupınar Muharebeleri Yunan kuvvetlerinin Türk kuvvetlerini oyalaması şeklinde cereyan etti ve sonunda taktik üstünlüğü Yunanlarda kaldı. Öbür taraftan bu muharebeler, Yunan komutanlarını uyarmış ve gelecekte yapılacak genel taarruz harekatı hakkında onlara bir fikir vermiş oldu.71

Dumlupınar ve Aslıhanlar muharebelerinin sonrasında Yunan kuvvetleri yeni bir harekatın hazırlığı içine girdiler. Yunanlar, İnönü-Kütahya-Döğer mevziini tutmuş olan Türk kuvvetlerini güney kanattan kuşatmak üzere 8 Temmuz'da ileri harekata geçtiler. 14-18 Temmuz günlerinde Kütahya-Nasuhçal mevzilerinde çok şiddetli çarpışmalar oldu. Ancak personel ve lojistik bakımdan fevkalade üstün durumda olan Yunan kuvvetleri karşısında bu mevzilerde kesin bir netice elde edilemeyeceği anlaşılınca, geri çekilmenin uygun olacağı düşünüldü. Cephenin durumuyla yakından ilgilenen BMM Başkanı Mustafa Kemal, Ankara'dan hareketle 18 Temmuz'da Batı Cephesi karargahına geldi. Burada durumu yakından inceledikten ve Batı Cephesi birliklerini Eskişehir ve güneyinde topladıktan sonra, gerekli hazırlıkların tamamlanması için "Sakarya doğusuna çekilmenin uygun olacağı" direktifini verdi. Böylece, Batı Cephesi birlikleri, 18 Temmuz 1921 akşamı Eskişehir doğusu-Seyitgazi hattına çekildi. Bu çekilişte düşmanın takipte gösterdiği yavaşlık ve duraksama bütün birliklerimizin çekilmesi imkanını vermişti. Kütahya muharebesi bu şekilde sonuçlanmış oldu.

Ancak düşman kesin neticeye ulaşmak için ileri harekatını sürdürerek Eskişehir ve güneyi kesimine yanaştı ve 20/21 Temmuz akşamı bütün cephede Türk kuvvetleriyle temasa geçti. Yunan kuvvetlerinin aldığı mevzi durumu, Türk taarruzu için uygun bir durum olarak değerlendirildi ve Türk kuvvetleri 21 Temmuz'da Yunan'a karşı Eskişehir istikametinde taarruza geçti. Taarruzun ilk saatlerinde Türk kuvvetleri başarılı oldu. Ancak baskına uğramanın verdiği şaşkınlıktan kurtulan Yunan birlikleri toparlanarak Türk taarruzunu durdurdular. Türk kuvvetleri, mevzileri tutmakla birlikte, Yunanların cephenin yan ve gerilerinde gittikçe etkili olmaları üzerine, geri çekilmek zorunda kaldılar. 21 Temmuz'da başlayan Eskişehir Muharebesi Batı Cephesi birliklerinin 25 Temmuz'da Sakarya gerisine çekilmesiyle sona erdi. Bu harekatlar sonunda Eskişehir, Kütahya, Afyonkarahisar düşman eline geçti. Yunanlar bu işgaller sırasında her zamanki gibi, girdikleri köy ve kasabaları ateşe verdiler. İnsanlıkla hiçbir şekilde bağdaşmayacak tarzda sivil halka karşı katliama giriştiler.

Bu muharebeleri kısaca değerlendirecek olursak; Bu muharebeler sonunda Eskişehir, Kütahya, Afyonkarahisar gibi büyük ve stratejik önemi olan şehirlerin elden çıkması, savaş gücünün zayıflamasına sebep olmuş ve yurtta büyük bir moral kırıklığına yol açmıştı. Hatta bu durum Meclis'e kadar yansıdı, Meclis'te çok şiddetli tartışmalar oldu. Meclis'in 24 Temmuz tarihli gizli oturumunda, Ankara'nın boşaltılması yönünde ileri sürülen görüşler, tansiyonu iyice artırdı. "Ordu nereye gidiyor! elbette bunun sorumluları vardır! O nerededir" diye Başkomutanı hedef alan hararetli konuşmalarla Başkomutanlık üzerine çeşitli tenkidler yapıldı. Böylece İstiklal Harbi'nin seyrinde kritik bir döneme girildi. Ancak, özellikle Başkomutanlık üzerine yapılan tartışmalar ve tenkitler karşısında Mustafa Kemal Paşa'nın kararlı tutumu ve makul açıklamaları sonucunda Mustafa Kemal Paşa'ya yetki veren kanun 5 Ağustos 1921 günü kabul edilerek buhranlı günlere bir müddet için de olsa son verilmiş
oldu.72

Söz konusu muharebeler ve sonuçlarının dış politikada pek etkili olmadığını söyleyebiliriz. Ancak bu günlerde yapılmakta olan Fransızlarla olan görüşmeler kısa bir süre kesintiye uğramış idi. 25 Temmuz'da Sakarya'nın doğusuna çekilen Türk ordusu yıpranmışlığına ve yorgunluğuna rağmen yeni bir dirilişin destanını yazmanın hazırlığına başladı. Bu destan Sakarya Meydan Muharebesi olacak idi.

I. ve II. İnönü Muharebelerinde yenik duruma düşen Yunan ordusu, Kütahya ve Eskişehir başarılarından aldığı moral ile Türk ordusuna kesin darbeyi vurup, Sevr'i tartışmasız kabul ettirmenin hazırlığına girdi. Türk kuvvetleri de beklenen bir Yunan taarruzuna karşı savunma tedbirlerini güçlendirmeye başladı.

Mustafa Kemal Paşa, üç ay süreyle Başkomutanlık görevine atanır atanmaz ilk iş olarak ordunun başarıya ulaşmasında en önemli faktör olan lojistik destek kaynaklarını artırmak için Tekalif-i Millîye Emirlerini yayınladı. Bir taraftan da Doğu Cephesinden ve merkez ordusundan seçkin bazı birlikler Batı Cephesine kaydırıldı. Ordunun çekilişinden itibaren geçen bir aylık sürede beklenen bir Yunan genel taarruzuna karşı köklü savunma tedbirleri alınmış oldu.

II. Viyana yenilgisinden itibaren çekile çekile artık Anadolu'daki varlığının son çizgisine gelmiş olan Türklere son darbeyi vurmanın planlandığı Sakarya Meydan Muharebesi'ni üç aşamada değerlendirmek mümkündür.

Birincisi; 23-31 Ağustos arasında Yunanların sürekli taarruzda bulunup, Türk kuvvetlerinin bu taarruzlara başarılı bir şekilde karşılık verdiği çarpışmalar. İkinci aşama; 1-5 Eylül arasıdır ki, bugünlerde Yunanlar bazı tepeleri ele geçirmiş ve Türkler aleyhine bazı mevzi değişiklikleri olmuştur. Üçüncü ve son aşama; 6-12 Eylül arasında Türk kuvvetlerinin taarruza geçtiği ve kesin sonuca ulaştığı muharebelerdir. Şimdi bu gelişmelere kısaca bir göz atalım;

Yunan ordusu hazırlıklarını tamamladıktan sonra 23 Ağustos 1921'de Türk mevzilerine taarruza başladı. Meydan muharebesi 100 kilometrelik cephe üzerinde cereyan ediyordu. 25 Ağustos'a kadar aralıksız 20 saat devam eden muharebe sonucunda, Yunan ordusu umduğunu bulamadı ve oldukça fazla kayıp vererek geri çekilmek zorunda kaldı. Takip eden günlerde çarpışmalar bütün şiddetiyle devam etti. Ağustos'un 23. gününden 31. gününe kadar bir hafta gece gündüz bütün cephede şiddetli muharebeler devam etti ve düşman üstün kuvvetleriyle devamlı olarak taarruzlarda bulundu. Bu muharebeler her iki taraf için de büyük kayıplara sebep oldu.

Taarruz hareketi yaptıklarından Yunanların kaybı tabii olarak fazla oluyor, yokluk ve zorluklara rağmen Türk ordusunun mukavemeti ise gittikçe artıyordu. Kazım Özalp'ın anlattığına göre zaten az olan tabur mevcudlarımız muharebedeki kayıplarla daha da azalmıştı. Öyle ki, bazı taburlarımızın mevcudu 70 askere kadar düşmüştü. Bozok Mebusu Süleyman Sırrı Bey, Süvari Fırkası'nda gönüllü er olarak görev aldı. Harp sırasındaki lojistik destek faaliyetleri artık fedakârlığın en son raddesine gelmişti. Türk milleti ordusunun galibiyeti için bütün imkanlarını seferber etti. Top ve cephane sarfiyatı oldukça fazla idi. Kağnılarla, kucağında bebeği veya hamile kadınlar Türk ordusuna cephane taşıyorlardı. Yaralılar hemen Ankara'ya gönderiliyor ve imkan nisbetinde tedavi ediliyorlardı. Meclis üyeleri yaralıları ziyaret ediyor ve hediyeler veriyorlardı. Yalnız Ankara'da değil bütün vatanda millet muharebeyi bir hayat meselesi olarak düşünmekte ve her taraftan orduyu destekleyen telgraflar cepheye gelmekte idi.73 Yunan taarruzlarıyla geçen bu ilk aşamada, Türk direnişi Yunan'ın tahmin edemediği çetinlikte idi.

Muharebenin uzamasıyla lojistik kaynakları azalan ve morali bozulan Yunan ordusu, işi bir an önce bitirmek için 1 Eylül'de Türk kuvvetlerinin sağ kanadı ile merkezine taarruza geçti. 2 Eylül'de Çal dağı ve bazı mevziler Yunanların eline geçti. Türk kuvvetleri Çal dağının 500-1000 metre doğusundaki bir hatta çekildi ve bu suretle çok kritik bir durum ortaya çıktı. Bu gelişmeler Mustafa Kemal Paşa'nın bile ümidini olumsuz yönde etkiledi. Hatta geri çekilme konusu bile gündeme geldi. Ancak, Genelkurmay Başkanı Fevzi Paşa'nın Mustafa Kemal Paşa ile telefonla yaptığı görüşmede durumun Türklerin lehinde olduğunu ve Yunanların çekileceklerini bildirmesi, ordu psikolojisinde fevkalade müspet tesir yaptı, sönmek üzere olan ümit ateşini yeniden alevlendirdi.74 4, 5, 6 Eylül günleri yapılan düşman taarruzları ancak çok büyük kayıplar verilerek durdurulabildi. Kesin sonuca ulaşamayan ve Batı kamuoyunda da prestij kaybeden Yunanlar, zaferden ümitlerini kesmiş görünüyorlardı. Hatta muhtemel Yunan mağlubiyetine kılıf hazırlamak için Yunan basını bu günlerde; "Sakarya doğusundaki tahkimatın Kütahya ve Eskişehir'deki tahkimattan daha kuvvetli olduğunu, Yunan karargahının böyle şiddetli bir Türk direnişi karşısında kalacağını ümit etmediğini ve Türklerin önemli sayıda yedek kuvvetlerini ve hatta Bolşevik askerlerini yardıma getirdiğini"75 bile yazmaya başladı. Fransız, İtalyan ve İngiliz basını da "Yunan kayıplarının büyük olduğunu ve Yunanların Türk ordusunu mağlup etmeleri ihtimalinin azaldığını" yazıyorlardı.

Öte yandan, düşmanın Türk savunma hatlarını zaman zaman kırdığı böyle bir ortamda Başkomutan Mustafa Kemal Paşa çizgiye bağlı cephe sistemini değiştiren o meşhur emrini verdi: "Hattı müdafaa yoktur, sathı müdafaa vardır. O satıh bütün vatandır. Vatanın her karış toprağı vatandaşın kanıyla ıslanmadıkça düşmana terk olunamaz." Başkomutanın bu emrini alan Türk ordusu, yapacağı keşif taarruzlarının neticesine göre genel bir taarruzla Yunana kesin darbeyi indirmenin planlarını yaptı. Böylece üçüncü aşama olarak niteleyebileceğimiz, Türk taarruzu safhasına gelindi.

Türk komuta heyeti "düşman ordusunun tepelenmesi zamanının geldiğine" kanaat getirerek 10 Eylül 1921'de genel taarruz emrini verdi. Beylikköprü, Duatepe ve Kartaltepe muharebeleri pek şiddetli ve kanlı geçti. Bu muharebelerde Yunan ordusu tam anlamıyla hezimete uğradı. 13 Eylül günü Sakarya nehrinin batısında Yunan ordusundan eser kalmamıştı. Bu suretle 23 Ağustos gününden 13 Eylül gününe kadar 22 gün ve 22 gece aralıksız devam eden "Sakarya Melhame-i Kübrası", yeni Türk devletinin tarihine, cihan tarihinde ender olan büyük bir meydan muharebesi olarak geçti.76

Türk ordusu Sakarya'da bozguna uğrayan Yunan ordusunu Eskişehir ve Afyon hattına kadar kovaladı. Bozgun halinde kaçan düşman, yenilginin acısını sivil halktan çıkarırcasına geçtiği köyleri ateşe veriyor, halkı kaltlediyor ve nakledebildiğini beraberinde götürüyordu. "Aşil'in evlatları diye kahramanlaştırılarak, Anadolu'nun ortasında zafer macerasına sürülen mağrurlar, maneviyatı kırılmış ve ümitleri sönmüş olarak, tahripkâr çeteler halinde perişan durumda geri çekiliyorlardı".

Buradaki galibiyet Sevr'i, daha geniş anlamda Şark meselesini bir an önce gerçekleştirmek isteyen Batı emperyalizmine ve bunun sürekli lokomotifi olagelmiş İngilizlere karşı elde edilen bir galibiyet idi. Bu yüzden Zafer'in yurt dışında ve yurt içinde çok büyük yankıları oldu.

İngiliz ve Fransız gazeteleri Yunanlarla alay eden yazılar yazdılar. Mesela, Le Petit Journal'deki koşu sporunun tarihi ile ilgili yazısında Prof. Mac Hamomill, mağlup Yunan ordusunun bozgun halinde kaçışını; "Yunanlılar savaşta kendilerine çok fayda sağlayan bu sporu severlerdi, geçenlerde de bunu ispatladılar"78 diye yazdı.

Sakarya Zaferi, dış politikada Türkiye lehine önemli sonuçlar doğurdu. O zamana kadar Türkiye ile antlaşma yapmakta çekimser davranan Fransızlar, Türkiye ile diyaloğa girip anlaşmayı tercih ettiler. 20 Ekim 1921'de Fransızlarla Ankara Antlaşması imzalandı. Ankara Antlaşması, Zaferin dış politikada ilk neticesi olarak siyasi önemi vardı. Bu antlaşma ile İtilaf devletleri blokunda bir çatlama ve delik açılmış ve bundan sonra Batı dünyası Sevr'i gerçekleştirmek konusunda eski ümit ve heyecanını kaybetmeye başlamıştır. Fransa, bu antlaşma ile Türk devletini resmen tanımış oluyordu. Böylece Fransa ile olan savaş hali sona erdiğinden Güney cephesinin boşaltılarak bölgedeki kaynakların Batı cephesine kaydırılması imkanı doğmuş oldu.

Öte yandan, Sovyet Rusya hükümeti her ihtimale karşı Gümrü Antlaşması ile Türkiye'ye bırakılan toprakların kaderi hakkında son söz söylemeyip bir müddet beklemeyi tercih etmişti. Ancak, Sakarya Zaferi ile Türklerin en son zaferi kazanacakları hakkında kuşkuları kalmayınca birer Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti olan Kafkas Devletleri, Sovyet Rusya'nın aracılığıyla Türkiye ile 13 Ekim 1921'de Kars Antlaşması'nı imzaladılar. Böylece Türk-Sovyet ilişkileri bir dostluk ortamında gelişmeye başladı.

Sakarya Zaferi TBMM'de, Anadolu'da, hatta İstanbul'da büyük bir coşkuyla kutlandı. Zaferin kazanıldığı ilk gün yani 13 Eylül günkü TBMM'nin oturumunda, zaferi değerlendiren coşkulu konuşmalar yapıldı. Mustafa Kemal Paşa'nın verdiği, ordunun taltif edilmesine dair kanun kabul edildi. Başkumandan Mustafa Kemal Paşa'nın zafer dolayısıyla millete yayınladığı beyanname, 15 Eylül günü Meclis'te okundu. "İstiklal mücadelemizde inayeti samedanisini (himaye ve yardımlarını) Türk milletinden esirgemeyen Cenabı Hakka hamdü sena" ile düşman saldırıları karşısında Türk milletinin fedakârlığını dile getiren Başkomutan'ın beyannamesi mecliste coşku içinde okundu. İki gün sonraki oturumda ise TBMM tarafından orduya bir teşekkürname gönderildi.79 Kozan Mebusu Fevzi Paşa (Çakmak) ile Edirne Mebusu İsmet Paşa (İnönü), Başkumandan Mustafa Kemal Paşa'ya müşirlik rütbesi ve gazilik unvanı verilmesine dair bir önerge verdiler. Saruhan Mebusu İbrahim Süreyya Bey ve 62 arkadaşı aynı konuda kanun teklifi hazırladılar. Meclis bu isteği 19 Eylül tarihli oturumunda yerine getirdi.80

Sakarya Zaferi dolayısıyla muhtelif yerlerden TBMM'ye tebrik telgrafları geldi.81 Konya'da şenlikler yapıldı. İnebolu'dan cepheye şenliklerle asker sevk edildi. Trabzon'da gündüz mevlit okundu, dua edildi, gece fener alayı düzenlendi. Kastamonu, Zonguldak, Gölpazarı, Sinop, Adapazarı'nda da heyecanlı kutlamalar oldu.82 Kısacası bunun gibi Anadolu'nun hemen her tarafında zafer şenlikleri yapılıyordu. Ordusuna güveni artan Türk milleti yedisinden yetmişine kadın-ihtiyar, çoluk-çocuk bütün gücüyle cepheye yardım ediyordu. "Günlerce uzak mesafelerden yola çıkan kağnı arabaları, ayakları çıplak kucaklarında küçük çocukları bulunan Türk kadınları ve genç kızlar tarafından cephelere getiriliyordu. Ankara'da hastanelerde bulunan ve büyük bir dikkat ile tedavi edilen yaralıların çoğu, yaraları kapanmadan biran evvel cepheye gitmek istiyorlardı. İstanbul'da da yabancı baskısına rağmen, birçok ileri görüşlü kimse ordumuzun zaferini kabul etti".83 Daha Eylül ayının 9. günü Ayasofya Camii'nde ordumuzun zaferi için dualar okundu. Bu gün Ayasofya tarihi bir gün yaşadı. İstanbul Müslümanları, Matbuat Cemiyeti'nin Sakarya'da şehit olanlar için düzenlediği mevlide katıldı. "Sakarya boylarında Türklere karşı harp eden düşman askerlerini kahhar isminle kahret yarabbi!" duasına binlerce kişi "amin!" sesleriyle karşılık verdi. Veliaht Abdülmecit ve Şehzade Ömer Hilmi Efendi de törende hazır bulundu. Fatih Camiinde de on binlerce kişi Türk ordusunun kesin zaferi için dua etti.84 Kısacası bütün Türkiye zafer şenlikleri yaptı ve kazanılan moral ile düşmanın Anadolu'dan atılması için maddî-manevî bütün imkanlarını seferber etti. Aşağı-yukarı bir yıllık bir hazırlık neticesinde, düşmana son darbeyi vurmak için Büyük Taarruz'un arefesine gelindi.

8. Büyük Taarruz veyaYunan Macerasının Sonu

Sakarya Zaferi'nden sonra Yunanlar Eskişehir-Afyon hattına kadar takip edilebilmişti. Çünkü bugünlerdeki Türk ordusu gerek sayı itibarıyla gerekse lojistik imkanlar açısından Yunan ordusuna kesin bir darbe vurmak için hemen taarruza geçecek durumda değildi. Mevsimin de kışa yaklaştığı dikkate alınarak, ancak çok iyi bir hazırlık yapıldıktan sonra taarruza geçilmesi planlarına başlandı. Bu durum, askerî durumu pek iyi bilmeyen ve
düşmanın bir an önce ülkeden atılmasını isteyen sabırsız çevrelerin tenkitlerine yol açtı. Başkomutan Mustafa Kemal Paşa, bir taraftan bu eleştirilere cevap verirken bir tararftan da büyük bir gizlilik içerisinde orduyu, ileride düşünülen taarruza hazırlıyordu.

Yunan ordusunun çözüldüğünü ve bu ordu ile Türklere Sevr'i zorla kabul ettiremeyeceklerini farkeden İtilaf devletleri, zararın neresinden dönülürse kar anlayışından hareketle, Türkiye ile anlaşma zemini aramaya başladılar. İtilaf devletlerinin oyalama taktiği yaptığının farkında olan Ankara hükümeti, bir mütareke için haklı olarak Anadolu'nun boşaltılmasını şart koştu. İtilaf devletleri bu şartı kabul etmediler.85 Çünkü, İngiltere'nin başı çektiği sözde barış teklifinin asıl amacı, Türkiye'nin menfaatlerinden ziyade Yunan'a biraz nefes aldırmak ve inisiyatifi eline geçiren Türk ordusunun yeni zaferler elde ederek, Sevr'in tamamen rafa kaldırılmasını önlemek idi.

İlginçtir, Millî Mücadele'de kazandığımız her zaferden sonra işgalci müttefikler, Millî hükümet ile anlaşmak ve uzlaşmak ister
görüntüsünü vermişler, fakat her seferinde müzakere masasına Sevr Antlaşması'nı sürmüşlerdir.

Birinci İnönü, İkinci İnönü ve şimdi de Sakarya Zaferi'nden sonra aynı taktik uygulanıyordu. İtilaf Devletleri birkaç gün sonra 26 Mart'ta yeni bir teklif daha sundular. Buna göre İzmir ve Batı Anadolu Türklere, Tekirdağ dışındaki Trakya Yunanlara bırakılıyor, Doğu'da bir Ermeni devleti kurulması öngörülüyor, Boğazlar mıntıkasında askersiz bir bölge oluşturulması teklif ediliyordu. Sevr'in sulandırılmasından başka hiçbir anlamı olmayan ve Misak-ı Millî'ye ters düşen böyle bir teklifin BMM'de kabul edilmesi düşünülemezdi. Nitekim öyle oldu. 1683'ten beri sürekli çekilme durumunda kalan Türk milletinin, Anadolu'daki varlığını kazımaya yönelik Haçlı zihniyeti karşısında tam bağımsızlık ve barış için savaştan başka çaresi yoktu. Zaten İtilaf Devletlerinin gerçek niyeti iyi bilindiği için Türk ordusu genel bir taarruzun hazırlıklarına başlamıştı bile.

Bu sırada TBMM Başkomutanlık kanununu yeniledi. Taarruz için lojistik hazırlıklar bütün hızıyla devam ediyordu. Hazırlıklar tamamlanmak üzere olmakla birlikte, Başkomutan Mustafa Kemal Paşa, daha Haziran ortalarında saldırı kararı vermişti. Bu kararı, yalnızca Cephe Komutanı İsmet Paşa, ile Erkan-ı Harbiye-i Umumiye Reisi (Genelkurmay Başkanı) Fevzi Paşa ve Müdafaa-i Millîye Vekili (Millî Savunma Bakanı) Kazım Paşa biliyorlardı. Mustafa Kemal Paşa, sözde gezi amacıyla geldiği Sarıköy istasyonunda bu kişilerle bir durum değerlendirmesi yaptı ve burada genel taarruzun Ağustos'un sonlarında yapılması kararlaştırıldı.

Yunan kuvvetleri, büyük ve kuvvetli bir grupla Afyonkarahisar-Dumlupınar arasında bulunuyordu. Bir diğer kuvvetli grubu ise Eskişehir bölgesinde idi. Bunun dışında Menderes bölgesinde ve İznik gölü civarında kuvvetleri vardı. Yani düşman cephesi Marmara'dan Menderes'e kadar uzanıyordu. Yunan kuvvetleri 12 tümenden oluşan toplam üç kolordu ve üç tümene eşit sayılabilecek birtakım bağımsız birliklerden ibaretti. Türk ordusu ise iki ordu ve cepheye bağlı diğer birliklerle birlikte 18 tümen, bundan başka 3 tümenli süvari kolordusu ve ayrıca er sayıları daha az olan 2 süvari tümeninden ibaretti. Kuruluşları başka başka olan iki düşman ordu karşılaştırırıldığında, iki tarafın insan ve tüfek güçleri aşağı-yukarı birbirine denk bulunuyordu. Yalnız Yunan ordusu, -dünyanın özgür ve kendisine yardımcı olan sanayiine dayandığı için- makineli tüfek, top, uçak, taşıt, cephane ve teknik gereç bakımından, Türk kuvvetlerine göre daha üstün bir durumda bulunuyordu. Öte yandan Türk ordusunun da süvari sayısı bakımından üstünlüğü vardı.86

Yunanlar, esas ağırlık merkezleri olan Afyon-Dumlupınar ve Eskişehir kesimlerinde hendek ve tel örgülerle sağlam bir müdafaa hattı kurarken, İzmir'de de şaşkınlıklarından "İyonya Hükümeti"ni ilan ettiler (30 Temmuz 1922). İzmir Metropoliti Hrisostomos, bu teşebbüsün elebaşılarındandı. Aslında böyle bir hazırlığa Mart-Nisan aylarında başlamışlardı. Amaç, Batı Anadolu'yu, Anadolu'nun bütünlüğünden koparmaktı. Ankara, Yunanistan'ın bu oldu bittisini 9 Ağustos'ta protesto etti. İtilaf Devletleri bile 15 Ağustos'ta "İyonya"yı reddettiklerini bildirdiler.87

Bu gibi siyasi gelişmeler olurken, Mustafa Kemal Paşa, Konya'ya gelmiş olan General Townshend'ın görüşme isteğinden yararlanarak, Ankara'dan ayrılıp 23 Temmuz akşamı Batı Cephesi Karargahının bulunduğu Akşehir'e gitti. Ertesi gün Konya'ya hareket etti ve 27 Temmuz'da yine Akşehir'e döndü. Daha önce çağırmış olduğu Genelkurmay Başkanı Fevzi Paşa da Akşehir'e gelmişti. O günün akşamı Batı Cephesi karargahında birlikte yapılan görüşmede hazırlanmış plan gereğince taarruz etmek üzere 15 Ağustos'a kadar hazırlıkların tamamlanması kararlaştırıldı. Dikkat çekmemek için 28 Temmuz günü yapılacak bir futbol maçı vesilesiyle diğer komutanlar da Akşehir'e çağırıldı. Yapılacak taarruz bütün ayrıntılarıyla görüşülerek kararlaştırıldı.88

Büyük taarruz 26 Ağustos Cumartesi sabahı saat 5. 30'da topçu ateşiyle baskın biçiminde başladı. Mustafa Kemal Paşa, Genelkurmay Başkanı Fevzi, Batı Cephesi Komutanı İsmet ve I. Ordu Komutanı Nurettin Paşalarla birlikte savaşı yönetmek üzere Kocatepe'deydi. Her iki tarafın gücü şu şekilde idi;89

Yunan kuvvetleri: 6564 subay, 218.000 er, 83.000 tüfek, 1300 kılıç, 3113 hafif makinalı tüfek, 1280 ağır makinalı tüfek, 418 top ve 50 uçak. Türk kuvvetleri: 8659 subay, 199.283 er, 100.352 tüfek, 2.025 hafif makinalı tüfek, 839 ağır makinalı tüfek, 5000 kılıç, 340 top ve 8 uçaktan ibaretti.

Görüleceği üzere, Yunan kuvvetleri top, ağır makineli tüfek, uçak bakımından üstün durumda idi. Cephane, taşıt ve sağlık malzemeleri bakımından da üstünlüğü vardı. Gazi'nin Kocatepe'den yönettiği taarruzun ilk günü Yunan cephesi yarıldı. Ertesi gün Afyon kurtarıldı. İki gün içinde Afyonkarahisar'ın 40-50 km. civarındaki bütün düşman müstahkem mevzileri ele geçirildi. Mağlup düşman kuvvetlerinin büyük bölümü 30 Ağustos'ta Aslıhanlar civarında kuşatıldı. Burada Gazi'nin idare ettiği Dumlupınar Meydan Muharebesi'nde düşmanın ana kuvvetleri imha edildi, pek çok esir alındı. Çok geçmeden Yunan ordusu Başkomutanı General Trikopis de esir alındı. Yunan ordusu 5 gün gibi kısa bir süre bozulup dağılırken, geride bıraktığı manzara adeta bir felaketi andırıyordu. Savaşın yapıldığı bölge, Yunanlar tarafından terk edilmiş top, tüfek, motorlu araç, erzak, eşya ve Yunan askeri ölüleriyle doluydu. Perişan olan düşmanın durmasına ve toparlanmasına fırsat tanımamak için Başkomutan Mustafa Kemal Paşa, 1 Eylül 1922'de herkesçe bilinen o meşhur emrini verdi: "Ordular ilk hedefiniz Akdenizdir, İleri!". İzmir'e doğru hızla çekilen Yunan ordusunu Türk ordusu takip etmeye başladı.

30 Ağustos Zaferi ve Yunan kuvvetlerinin İzmir'e doğru kaçmaya başladıkları haberi bütün Anadolu'ya yayılırken, sadece Batı Anadolu Rumları ve Ermenileri arasında değil, aynı zamanda Marmara ve Doğu Karadeniz bölgesindekiler arasında da tam bir panik havası yarattı.

Yunanın İzmir'e çıkışıyla birlikte Millî Mücadele aleyhinde ve Yunan hesabına çalışan asırlardır Türk idaresinde huzur içinde yaşayan Rum ve Ermeniler yaptıklarının hesabını verme telaşı içinde idiler. Öte yandan, Türk ordusunun kesin zaferi İtilaf Devletlerini şaşkına uğrattı. Taarruzun cumartesi günü başlamış olması tesadüf olmayıp özellikle seçilmişti. Bugün düşmanın tatil gününe rastladığı için İngilizler bu taarruzdan ancak üç gün sonra haberdar olabildiler ve o zaman da iş işten geçtiği için sonuca müdahale edemediler.

İzmir istikametinde kaçan Yunan ordusu, her zaman yaptığı gibi, bir taraftan çekildiği yerleri ateşe verirken, sivil halkı da katlediyordu. Amerika'nın İzmir konsolosu Horton felaketin büyüklüğü karşısında, 2 Eylül'de Washington'da Dışişleri Bakanlığı'na çektiği telgrafta; "Yunan kuvvetlerinin tükenmiş ve moralinin zayıflamış olması dolayısıyla askeri durum son derece vahim görünüyor.

Yunan kuvvetleri Uşak, Kütahya ve Aydın'dan çekilmişlerdir. Çekilirken de bu şehirleri yakmışlardır. Yakında burayı (İzmir) da terk edecekler ve ayrılırken de şehri yakacaklar. Morali çökmüş olan Yunan ordusu İzmir'e ulaşacak olursa. şehrin yakılacağı söylentileri çok yaygındır"90 demekten kendini alamamıştır. Büyük taarruz Fransız kamuoyu için bir sürpriz oldu. Çünkü kamuoyu Türk ordusunun giderek güçlendiğini bilmekle beraber, savunmayı bırakıp bir taarruza geçebileceğine ihtimal vermiyordu. 30 Ağustos'tan itibaren Fransız basınında Türk taarruzu haberler arasında ön plana geçti. Hemen bütün Fransız Gazeteleri "Türk Yıldırım Taarruzu" adını verdikleri savaşa, sütunlarında büyük başlıklar altında yer verdiler. Pek çok gazete, Türk zaferini "İngilizlerin hezimeti" olarak değerlendirdi.91

30 Ağustos Zaferi'nden sonra Yunan ordusunu takibe başlayan Türk kuvvetleri 1 Eylül 1922'de Uşak'ı geri aldı. Uşak'tan çekilen Yunan kuvvetleri Alaşehir istikametinde takip edildi. Öte yandan, Eskişehir cephesindeki 3. Yunan Kolordusu Bursa istikametinde hızla kaçıyordu. Düşmanın bu kolunu takip eden Türk kuvvetleri Bilecik'i, arkasından 6 Eylül'de İnegöl ve Yenişehir'i işgalden kurtardı. Uşak istikametinden kaçan Yunan birliklerini takip eden Türk kolordusu 4 Eylül günü Kula, 5 Eylül'de Alaşehir, 7-8 Eylül günlerinde Manisa ve Menemen ve nihayet 9 Eylül öğleden evvel İzmir'e girdi. Torbalı ve Menderes vadisinden çekilen Yunan birlikleri kısa çarpışmalardan sonra teslim olmak zorunda kaldılar. Yunan kolordusundan arta kalanlar deniz yoluyla canlarını zor kurtarabildiler.

10 Eylül'de Bursa düşman işgalinden kurtarıldı. Bir düşman kolu da Marmara bölgesinde idi. Kocaeli Grubu ile I. Tümen, Mudanya'da 11. Yunan Tümeni'ne taarruz ederek bu tümeni esir aldı ve kaçanları ve diğer birliklerini Bandırma istikametinde takibe koyuldular. Erdek kasabasına ve Kapıdağ yarımadasına kadar çekilen Yunan birliklerine 18 Eylül günü son darbe vuruldu ve bu bölge düşmandan temizlendi. Böylece Batı Anadolu'da harp esirlerinin dışında bir tek Yunan eri kalmamış oldu.

26 Ağustos günü başlayan ve 9 Eylül günü Yunan'ın denize dökülmesiyle sonuçlanan bu Türk zaferinin, insan mantığını zorlayan yönleri vardır. Bugün Afyon-İzmir karayolu 325 km. kadardır. Türk ordusu takip hareketine geçtiği vakit İzmir'e 300 km. vardı. Bu yol 10 günde katedilmiştir. Bu da günde ortalama 30 km yol alındığını gösteriyor. Üstelik Yunan ordu kırıntılarıyla savaşa savaşa tabii olarak insan hafsalası bu süratin sırrını çözmekte zorlanmaktadır. Tek bir izah yolu olabilir, o da Türk askerinin vatanını kurtarma aşkıyla neleri yapmaya muktedir olduğudur.

İstiklal Savaşı boyunca her Yunan bozgununda sözümona "barış" ve "mütareke" talebi adı altında araya girerek Yunan'a nefes aldırmak isteyen Batı emperyalizmi, 30 Ağustos'tan itibaren başlayan Yunan bozgununda da yine aynı taktikle devreye girmek istedi. İngiltere meseleyi "Anadolu Hıristiyanları"nın himaye edilmesi şekline dönüştürmeye çalışıp bu işe ABD'yi de müdahil etme gayreti içine girdi. Amiral Bristol, Başbakan Rauf Bey'le (Orbay) yazışmalarında Yunanların kaçarken her tarafı yakıp yıkmaları ve Türk köylülerini diri diri yaktığından şikayet ederken, Türklerin bir intikam içine girmemeleri ve Hıristiyan halkın korunması için gerekli tedbirlerin alınması yönünde Ankara'yı uyarıcı ifadeler kullanmaktan da kaçınmamıştır. Kilise de işe karışmaktan çekinmedi. Amerikan Episcopal Protestant Kilisesi Başkanı Rahip James Cannon, sonraları İstanbul'a yaptığı ziyaretin sonunda 30 Eylül ve 2 Ekim 1922'de verdiği demeçlerde; Yunanların aşağı-yukarı 2,5 yıldır Anadoluyu yakıp yıkmaları ve masum insanları katletmelerini görmezlikten gelerek neredeyse Yunan işgalini mazlum gösteren bir tavırla şunları söyleyebiliyordu; "eğer Amerikan donanması İzmir önlerinde olmuş olsaydı İzmirdeki yangınlar ve katliamlar asgari düzeye indirilebilirdi. Şuna inanıyorum ki, binlerce insan öldürülüp yerlerinden kovulurken, kalpsiz Kemalistler bütün mülteciler bugün tahliye edilmezse hepsinin öldürüleceğini (söylüyorlar). Amerikanın hareketsiz kalmasından Yüce Allah Amerikan hükümetini sorumlu tutacaktır. " Fahir Armaoğlu'nun da haklı olarak dedikleri gibi; Papaz Cannon, Yunan ordularının, çekilirken her tarafı yakıp yıktığını, Türkleri diri diri yaktığını göz ardı ettiği gibi, İzmir'de olan bitenleri ve İzmir'in yakılması sorumluluğunu da Türklerin sırtına yüklemek gibi bir Hıristiyan kinini kusmuştur.92

Türk ordusunun büyük taarruzdaki kaybı 2318 şehit, 9360 yaralı, 101 esir ve 1697 kayıptan ibaretti. Bu kadar az kayıpla kazanılmış bir imha meydan savaşını göstermek mümkün değildir.

26 Ağustos 1071 Malazgirt Zaferi'yle Anadolu'nun kapısı Türklere ardına kadar açılmış ve bir vatan kurulmuş idi. Yine bir 26 Ağustos'ta (1922) ise kurulan bu vatan yok olmaktan kurtarılmış oldu. Büyük zaferle tam bağımsızlık önünde engeller kaldırılmış ve Osmanlı Devletinden yeni millî bir Türk devleti doğmuş oldu. Mudanya Mütarekesi ve arkasından imzalanacak Lozan Antlaşması'yla bu Türk devleti dünya devletlerince de tescil edildi.

1 Yücel Aktar, "Yunanistan'ın Osmanlı Devleti ve Türkiye Cumhuriyeti'ne Yönelik Geleneksel Politikalarında Temel Yaklaşımlar", 3. Askeri Tarih Semineri-Türk Yunan İlişkileri, Ankara 1986, s. 1.
2 Türk İstiklal Harbi (=TİH), (T. C. Genelkurmay Harp Tarihi Dairesi Resmi Yayınları Seri No: 1). C. 2, Kısım: 1, s. 13.
3 Gotthard Jaeschke, Kurtuluş Savaşı ile İlgili İngiliz Belgeleri, Ankara 1986, s. 60.
4 Nuri Köstüklü, Milli Mücadelede Denizli İsparta ve Burdur Sancakları, Kültür Bakanlığı yay., Ankara 1990, s. 122.
5 Genelkurmay Askeri Tarih ve Stratejik Etüd Arşivi (=ATASE Arş.), Klasör: 401, Dosya: 3, Fihrist: 44.
6 ATASE Arş., Klasör: 401, Dosya: 3, Fihrist: 42; Nuri Köstüklü, a.g.e., s. 122-123.
7 TİH 2/1, s. 79. Burada, M. Şefik Bey'den "Kuva-yı milliye fikrini ilk ortaya atan kumandan" olarak bahsedilmektedir. Halbuki, yukarıdaki vesikalardan anlaşıldığına göre bu fikri ilk söyleyen Burdur Ask. Şb. Bşk. İsmail Hakkı Bey olmalıdır.
8 Nuri Köstüklü, a.g.e., s. 34.
9 İzmir Fecayii, (Yazarı belli değil, tarihsiz, eski harfli), s. 5; TIH 2/1, s. 133. Yunanların İzmir'den Nazilli'ye kadar işgal hareketleri sırasında yerli Rum ve Ermenilerle işbirliği yaparak Türklere karşı yaptıkları katliam, işkence, ırza geçme, soygunculuk, yakıp-yıkma vb. insanlık dışı uygulamalarından bazı örnekler ve belgeleri için bkz.; Arşiv belgelerine göre Balkanlar'da ve Anadolu'da Yunan Mezalimi II-Anadolu'da Yunan Mezalimi, (T. C. Başbakanlık Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü yay.) Ankara 1996, s. 41-100.
10 M. Akif Tütenk, Milli Mücadele'de Denizli, İzmir 1949, s. 12 vd.
11 M. Şefik Aker, İstiklal Harbinde 57. Tümen ve Aydın Milli Cidali, Ankara 1937, C. 2, s. 46; Nusret Kaygusuz, Bir Roman Gibi, İzmir 1955, s. 178.
12 ATASE Arş., Klasör: 243, Dosya: 16, Fihrist: 93.
13 Rahmi Apak, İstiklal Savaşında Garp Cephesi Nasıl Kuruldu, Ankara 1990, s. 89.
14 TİH 2/1, s. 153.
15 Bu gönüllü kuvvetlerin tek tek isim ve sayıları hakkında ayrıntılı bilgi için bkz., Nuri Köstüklü a.g.e., s. 130-131.
16 TİH 2/1, s. 105.
17 A.g.e., 2/1, s. 103.
18 Rahmi Apak, a.g.e., s. 61.
19 A.g.e., s. 113-114.
20 A.g.e., s. 114-115.
21 Nuri Köstüklü, a.g.e., s. 266-273.
22 TBMM Gizli Celse Zabıtları, C. 1, s. 256.
23 Fahri Belen, Türk Kurtuluş Savaşı, 2. Baskı, Ankara 1983, s. 549.
24 Nutuk, C. 2, s. 676.
25 Batı Anadolu'daki bellibaşlı Kuva-yı Milliye'nin hangi adla veya hangi düzenli ordu birliği bünyesine alındığına dair ayrıntılı bilgi için bkz., Nuri Köstüklü, a.g.e., s. 273-288.
26 Demirci Mehmed Efe'nin tenkili hakkında ayrıntılı bilgi için bkz., Nuri Köstüklü, a.g.e., s. 280-286.

27 Ali İhsan Gencer-Sabahattin Özel, Türk İnkılap Tarihi, İstanbul 1991, s. 132.
28 Bu muharebenin askerî açıdan günü gününe değerlendirilmesi ve ayrıntılı bilgi için bkz., İ. Hakkı Tümerdem, Yunanlarla İstiklal Harbi, İstanbul 1939, s. 9-39.
29 İsmet İnönü, "Milli Mücadele", Ulus Gazetesi, 14. 05. 1968.
30 Fahri Belen, Türk Kurtuluş Savaşı, Ankara 1983, s. 279.
31 TİH 2/3, s. 247.
32 TBMM Zabıt Ceridesi, C. 7, Ankara 1944, s. 278-286.
33 TBMM, Zabıt Ceridesi, C. 7, s. 291.
34 Nuri Köstüklü, a.g.e., s. 291.
35 Nuri Köstüklü, "Birinci İnönü Muharebesi ve Siyasi Sonuçları Üzerine Bazı Düşünceler", Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi, Temmuz 1991, sayı: 21, s. 603-607.
36 Yahya Akyüz, Türk Kurtuluş Savaşı ve Fransız Kamuoyu, Ankara 1988, s. 212.
37 Yücel Özkaya, "I. ve II. İnönü Başarısının Avrupa Kamuoyundaki Yankıları", Ahmet Şükrü Esmer Armağanı, Ankara 1981.
38 Mustafa Kemal Paşa'nın bu konudaki değerlendirmeleri için bkz., Nutuk, C. 2, Ankara
1987, s. 770 vd.
39 İsmail Soysal, Türkiye'nin Siyasi Antlaşmaları, C. I, Ankara 1983, s. 24.
40 Nutuk, C. 2, s. 760.
41 Harp Tarihi Vesikaları Dergisi, sayı: 55, vesika nu: 1274.
42 Nutuk, C. 2, s. 772-774.
43 HTVD, sayı: 55, belge nu: 1255.
44 Batı Cephesi komutanı İsmet'in 1 Nisan 1921 tarihiyle Metristepe'den Ankara'ya gönderdiği telgraf metni için bkz., Nutuk, C. 2, s. 774.
45 HTVD, sayı: 57, belge nu: 1300.
46 Gotthard Jaeschke, Türk Kurtuluş Savaşı Kronolojisi, Ankara 1970, s. 147-152.
47 Hakimiyet-i Milliye, 06. 04. 1921.
48 TBMM Zabıt Ceridesi, Devre 1, C. 9, Ankara 1954, s. 335.
49 Nuri Köstüklü, "İkinci İnönü Zaferinin Anadolu'daki Yankıları", Milli Kültür, Nisan 1991, sayı: 83, s. 53-54.
50 TBMM, Zabıt Ceridesi, C. 9, s. 335.
51 Hasan Umur-Adil Pasin, Samsun'da Müdafaa-i Hukuk, 1944, s. 34.
52 Selahattin Tansel, Mondros'tan Mudanya'ya Kadar, C. 4, Ankara 1985, s. 176.
53 Kazım Özalp, Milli Mücadele (1919-1922) I, Ankara 1985, s. 176.
54 Nuri Köstüklü, "İkinci İnönü Zaferinin....", s. 55.
55 Hakimiyet-i Milliye, 07. 04. 1921.
56 Hakimiyet-i Milliye, 08. 04. 1921.
57 A.g.e.
58 ATASE Arşivi, Klasör: 709, Dosya: 22, Fihrist: 55, 57.
59 Öğüd, 10. 04. 1921.
60 Açıksöz, 11. 04. 1921.
61 Nuri Köstüklü, "İkinci İnönü Zaferinin..", s55.
62 Selahattin Tansel, a.g.e., C. 4, s. 85.
63 Bu kutlama telgrafları TBMM'nin 04. 04. 1921 günkü birinci oturumunda Meclis Reisi tarafından tek tek okundu. TBMM, Zabıt Ceridesi, Devre 1, C. 9, s. 335.
64 Hakimiyet-i Milliye, 11. 04. 1921.
65 Basından ayrıntılı örnekler için bkz., Yücel Özkaya, Türk İstiklal Savaşı ve Cumhuriyet Tarihi, Ankara 1981, s. 136.
66 A.g.e., s. 780.
67 TİH 2/3, s. 580.
68 TİH, C. 7, s. 303-304; Selahattin Tansel, a.g.e., C. 4, s. 100-107.
69 Kazım Özalp, a.g.e., s. 198-199, 206.
70 Selahattin Tansel, a.g.e., C. 4, s. 114; Kazım Karabekir, İstiklal Harbimiz, İstanbul 1988, s. 952.
75 Kazım Özalp, a.g.e., s. 204.
76 Nutuk, C. 2, s. 826.
77 Kazım Özalp, a.g.e., s. 213.
78 Yahya Akyüz, Türk Kurtuluş Savaşı ve Fransız Kamuoyu 1919-1922, Ankara 1988, s. 279.
79 TBMM Zabıt Ceridesi, C. 12, Ankara 1958, s. 216-217, 225.
80 A.g.e., s. 263-264.
81 A.g.e., s. 254.
82 Hakimiyet-i Milliye, 13, 14, 15 Eylül 1921.
83 Kazım Özalp, a.g.e., s. 216.
84 Zeki Sarıhan, Kurtuluş Savaşı Günlüğü, C. 4, Ankara 1996, s. 39.
85 Nutuk, C. 2, s. 864.
86 Nutuk, C. 2, s. 889.
87 Gotthard Jaeschke, Türk Kurtuluş Savaşı Kronolojisi I, Ankara 1970, s. 183, 187-189.
88 A.g.e., s. 896.
89 TİH, C. 7, s. 493-494.
90 Fahir Armaoğlu, "Amerikan Belgelerinde 30 Ağustos Zaferi ve Amerika", Büyük Taarruz 70. Yıl Armağanı (Genkur. yayını), Ankara 1992, s. 4-5.
79 92 Fahir Armaoğlu, a.g.m., s. 17.
21. yüzyıl girdiğimiz bugünlerde bile bazı İngiliz tarih ders kitaplarında 9 Eylül'le birlikte Yunan işgalcilerin Anadolu'dan atılışını veyahut Türklerin vatanlarını kurtarışını; "Türkler, 20. yüzyılın çok daha zalim milliyetçileri için vahşiyane bir örnek teşkil etti" (The Turks had set a brutal example for the more crude nationalist of the twentieth century) şeklinde değerlendiren ifadelere rastlanmaktadır. Yani, Türklerin vatanlarını kurtarmak yolundaki verdiği mücadele, insan hakları ve etik değerlerden çok uzak koyu bir Hıristiyan yobazlığı içinde ağır ifadelerle kınanmaktadır [Nuri Köstüklü, "İngiltere'de Tarih öğretimi Üzerine Bazı Düşünceler ve Türkiye'deki Tarih Öğretimiyle İlgili Karşılaştırmalı Bir Değerlendirme", Selçuk Üniv. Eğitim Fak. Dergisi (Sosyal Bilimler), 1997, sayı: 8, s. 15; Nuri Köstüklü, Sosyal Bilimler ve Tarih Öğretimi, 3. Baskı, Konya 2001, s. 135].

Paylaş |                      Yorum Yaz - Arşiv      4761 kez okundu

Yorumlar

Henüz yorum yapılmamış. İlk yorumu yapmak için tıklayın