• Anasayfa
  • https://www.facebook.com/tarihtarihcemiyeti/
  • https://twitter.com/tarih_tarih



Birinci Meclis'in Sosyal Politika Gündemi ve Milli Mücadele Döneminde Türk Halkının Sosyo-Ekonomik Durumu / Dr. Rıdvan Akın

Osmanlı Devleti'nin son dönemi iki büyük savaşı, Balkan ve Birinci Dünya Savaşlarını göğüslemekle geçmişti. Dünya Savaşı yıllarında ülke abluka altında olduğundan özellikle şehirlerin ve Payitahtın iaşesi büyük bir organizasyonu gerektirmişti. İttihat ve Terakki Hükümeti bu işleri yönetmek üzere İaşe Nezareti adı altında yeni bir bakanlık kurmuştu.1 Livadan livaya izinsiz iaşe sevki yasaklanmış, gıda dağıtımı merkeziyetçi bir mantıkla yürütülür olmuştu. Zahire nakillerinde partizanlık ve suiistimaller yapılmış, vagon tahsisinde kayırmalar ve levazım teşkilatının çeşitli istismarları söz konusu olmuştu.2 Kötü idare yüzünden iaşe ambarlarda çürütülmüş, halk açlığa mahkum olmuştu.3

Savaşlar, beşeri ve maddi altyapıyı büyük ölçüde yıpratmış, Kemalist önderlik her manada enkaz ile milli kurtuluşu gerçekleştirmek zorunda kalmıştır. Bunun yanı sıra, erkek nüfusun silah altına alınması, Doğu ve Batı Anadolu'nun muharebelerin kabul edildiği alanlar olması, işgal ordularının yarattığı tahribat ve müsadereler, her alanda üretim ve verimliliği daraltmış bulunmakta idi. Bu bağlamda gıda üretimi, bazı bölgelerde ciddi bir sorun oluşturmakta idi.

Anadolu'da Zahire Kıtlığı

Gıda temini sıkıntısının en temel olanı hiç kuşkusuz zahire idi. Ragıp Bey (Kütahya) "Seferberlikte iaşe ambarları lebaleb dolu olduğu halde halk aç kalmıştır... Halkın devlet tarafından yardım görüp kendisine bakacak hale getirilmesi sağlanamamıştır." diyerek sorumluluğu idare cihazında bulurken, Emin Bey (Bursa) ise, aşar ambarlarının ordu tarafından muhafaza altına alındığını, ordunun kendi ihtiyacı çıktıktan sonra gerisinin ahaliye tohumluk olarak verilmesi gerektiğine işaret etmiştir.

Zahire üzerinden alınan aşar vergisi oranları da sıkıntının bir başka kaynağını oluşturmakta idi. İdari takdir hataları da olayı daha karmaşık hale getiriyordu. Örneğin, Bilecik mutasarrıfı toplanan aşarı bir hamama depo etmiş ve orada saklamaya çalışmış, halkın son derece muhtaç durumda bulunmasına, toplanan zahire çürümeye yüz tutmasına rağmen, Ankara'dan talimat beklediğinden müdahale edilemiyor ve zahire asker tarafından halka karşı korunabiliyordu. Buna ek olarak, aşarın iltizam usulü ile tahsil edildiği yerlerde aşar ambarları mültezimlerin elinde bulunuyor, ve atıl kapasite yaratıyordu.

Bazı somut örnekler vermek gerekirse Adana livasında, kıtlık karşısında Silifke ve Antalya'dan zahire nakledilememiş ucuz Amerikan unu getirtilmek zorunda kalınmıştır. Bazı livalarda üretim fazlası varken hemen yanı başında büyük yokluk yaşanabiliyordu. Yine Eskişehir, Ankara ve Afyon'da zahire bolluğundan söz edilirken Sivas'ta kıtlık olabiliyordu.4 Fakat ilginç bir şekilde, bazı yöreler yokluk içinde kıvranırken Antalya livası Rodos, İzmir ve Kuşadası'na elindeki zahireyi işgal koşullarına rağmen ihraç edebiliyordu.5

Zahire kıtlığının nedenlerinden biri yolların kötülüğü, ulaşım olanaklarının kısıtlılığı ve pahalılığı6 iken bir başkası ise erkeklerin silah altına alınması ve kadınların harmanı kaldırmada zorlanmaları nedeniyle hububatın yüzde ellisinin harmanda kalması idi.7

Sinop Mebusu Hakkı Hami Bey Sivas İmranlı'da8 Trabzon Mebusu Ali Şükrü Bey Cide, Araç ve Kastamonu'da9 Sinop Mebusu Rıza Nur Bey kendi seçim bölgesindeki açlık tehlikesinden10 Bolu Mebusu Şükrü Bey de Gerede'de yokluk ve kıtlıktan söz ederken11 Çukurova'dan (Adana ve havalisi) gelen açlık haberleri, bu bölgeye İktisat Ercümeni Mazbatası gereğince Konya Vilayeti'nden 130 vagon zahire gönderme zaruretini ortaya çıkarabiliyordu.12

Doğu Karadeniz ahalisinin iktisadi ilişkileri büyük ölçüde Rusya ile aynı ekonomik daire içinde yer almakta idi. Lazistan ve Trabzon livaları halkı savaş öncesi Rusya'ya gidip balıkçılık, tütüncülük, fırıncılık yapabiliyorken, seferberlik ile birlikte bu kazanç kapısı kapanmış;13 Karadeniz sahillerinin mısır unu ihtiyacı Romanya, Rusya ve Kuzey Kafkasya'dan, Tayka ve Vuak gibi şehirlerden sağlanıyorken bu yol kapanmıştı. Bölgenin ortalama 5.000 çuval buğday, 10.000 çuval mısır unu ihtiyacının tatmini için yollar araştırılmaya başlanmıştır. Bölge mebusları Lazistan livasının açlık tehlikesi ile karşı karşıya kaldığını belirtecektir.14

Açlık tehlikesi bütün Karadeniz sahillerinde, Ordu, Giresun hatta Bartın'a kadar yaygınlık göstermekteydi.15 Çözüm olarak İktisat Encümeni bir mazbata ile Karadeniz limanlarından ithal olunacak mısır ve mısır unlarının gümrük resminden istisna edilmesini önerecektir.16

Keza Doğubeyazıt livası da zahire kıtlığı sorunu ile karşı karşıya gelecektir. Buna sebep Ermenistan'la barış sağlandıktan sonra bu ülkeye zahire ihracına kaymakamlıkça izin verilmesi olmuş, Iğdır ve Kulp kazalarında kıtlık başlamıştır.17 Bunun üzerine İran'dan ithalata izin verilmek zorunda kalınmıştır.18 Bölgeler arası fiyat farklılıklarına gelince, arpa sahillerde 2-9 kuruş arası değişirken, Bartın'da 14 kuruş, buğday ise ortalama 17 kuruştan alıcı bulmakta idi.19

Orta Anadolu Gerçekten Zahire Deposu mu?

Bir zahire tüccarı olan Konya Mebusu Hacı Bekir Efendi Ankara-Konya hattı üzerinde köylünün elinde piyasaya arz edilebilecek 6.000 vagona yakın buğday bulunduğunu, bu milli varlığın istasyonlara 20-30 saat mesafede olduğu için piyasaya verilemediğini iddia edecektir.20

Hacı Bekir Efendi Orta Anadolu'nun tahminlerden daha fazla buğday kaynağı olduğunu Keskin, Kırşehir ve Aziziye'nin iki defa işgale uğramasına rağmen hala orduyu besleyebildiğini; Ereğli, Konya, Karaman, Akşehir, Kadınhanı, Sarayönü, Koçhisar'dan eğer toplanabilirse 5-6 bin vagon zahire çıkabileceği düşüncesindedir.21


Hacı Bekir Efendi Dünya Savaşı'ndan kalma 18-20 milyon lira değerinde zahirenin Anadolu'da varolduğunu, ürünün İnebolu-Antalya limanlarına çıkabilmesi halinde sorununun çözüleceğini öne sürecektir.22

Konya havalisinin çevre livaları besleyebileceğine kanıt olarak, Konya tüccarlarından biri 1.500 vagon unu zahire kıtlığı çeken livalara nakletmek istemiş, fakat üretimin ancak vilayetteki ahaliye ve orduya yeteceği gerekçesi ile Konya Valisi zahirenin vilayet sınırları dışına çıkışına izin vermemiştir.23

Oysa ki İktisat Vekili tarafından Konya, Bozkır, Seydişehir, Ermenek 153.357.000 kilo üretimini aşar kayıtlarına dayanarak açıklamış, istihsalin 26.000 tonu mahalli tüketime, 6.000 tonu Tekalif-i Milliyeye, 3.000 tonu ordu levazımına sarf edileceğinden, 22.000 tonu vilayet dışına daha önce çıkarılan üründür. Elde 85.000 ton daha ürün olmasına rağmen zahirenin vilayet sınırları dışına çıkarılmasına müsaade edilmemiştir.24

Buna sebep olarak Milli Müdafaa Vekili Kazım Paşa, Büyük Taarruz öncesinde yaptığı açıklamada, ordu zahireye ihtiyaç duyduğunda, cepheyi Konya zahiresinin besleyeceğini, zahirenin ordu için saklandığını, bu bakımdan vilayet dışına çıkışına izin verilmediğini açıklayacaktır.25 Vekil, Batı Cephesi'ne demiryolu bağlantısı olan zahire membaı Konya vilayetinin kaynaklarının ordu için önemini vurgularken, ne ilginçtir ki bu aşırı tedbirliliğe karşın ordu ambarlarında, 1333-37 yıllarından kalma çürüyen zahireden söz edilebiliyordu.26 Ordunun zahire ihtiyacını gidermek üzere yararlanılan bir başka hat ise, Fransızlarla yakınlaşma sağlandıktan sonra Mardin, Urfa, Diyarbakır hattı olacaktır.27

Kıtlık Tehlikesine TBMM'nin El Koyması

TBMM'nin 4.2.1922-9.2.1922 arası yapılan gizli celseleri tamamen açlık ve kıtlık tehlikesinin giderilmesine tahsis edilmiştir. Hükümet ve mebusların açıklamalarından çıkan sonuç, Karadeniz sahillerinde ciddi açlık tehlikesi, Adana, Konya ve civarı vilayetlerde ise nakil sorunlarından kaynaklanan kısmi darlık olduğudur. İktisat Vekili Sırrı Bey'e göre Kırşehir, Yozgat, Ankara havalisinde bile ekim yüzde seksen azalmıştır.

Abdülkadir Kemali Bey (Kastamonu) kimsenin Anadolu'nun iç bölgelerindeki zahireyi kıtlığın olduğu mahallere sevk edemeyeceğini, çünkü bunun iktisadi olmadığını belirterek, sorunun üretim değil dağıtım ve ulaştırma sorunu olduğuna işaret edecektir.28

Zahire kıtlığı ile ilgili genel değerlendirmeden özetle şu sonuçlar çıkmıştır:29 Aşar ve Tekalifi Milliye tahsilatı sonraki ekim ve hasat dönemlerini olumsuz yönde etkilemiştir. Dünya Savaşı koşulları Karadeniz'in havzasının geleneksel zahire ticaret yollarını değiştirdiğinden ciddi açlık tehlikesi ortaya çıkmıştır. Batı Karadeniz hattında Sinop'tan Zonguldak'a, Kastamonu'dan Gerede'ye kadar ise zahire spekülasyonu yapılmaktadır.

Ordu ihtiyaçlarına öncelik verildiğinden bazı bölgelerde livalar arası zahire hareketliliğine müsaade edilmemektedir. Bu yüzden Anadolu'nun birçok yerinde pazara sürülemeyen binlerce vagonluk zahire fazlasından söz edilebilmektedir. Bundan dolayı, düşman saldırısından tahrip olmayan Orta Anadolu'nun kaynaklarının Nafıa Vekaleti'nin hızla inşa edeceği bir dekovil hattı ile harap ve muhtaç Batı Anadolu'ya, aktarılabileceği Yozgat mebusu Süleyman Sudi Bey'in önerisi olacaktır.

Zahire ithalatı ise tehlikeli bulunmaktadır. Temelde iç piyasayı hareketlendirecek önlemler düşünülmekle birlikte, bu seçenek pahalı nakliye nedeniyle kıtlık çekilen bölgeleri kısa dönemde iç piyasa ile beslemek mümkün görülmemektedir. Özellikle, İktisat Encümeni Reisi Konya Mebusu Hacı Bekir Efendi ile üye Bitlis Mebusu Yusuf Ziya Bey buğday ve un ithalatının Anadolu iktisadiyatını çökertebileceğini düşünmektedirler.30

Bu arada, Amerikan ve Romanya unları kalite olarak pek beğenilmemekle birlikte, Anadolu zahire piyasasını çökertebilecek bir maliyetle piyasaları doldurmalarından endişe edilmekteydi. Özellikle Amerikan buğday ve unu ile Anadolu ürününün maliyet farkı yüzünden rekabet edebilmesi mümkün değildi.31 Çünkü yerli unların Amerikan unu ile rekabet edebilmesi için 1-1.5 lira daha ucuza mal edilmesi gerekmekteydi. Eğer bu gerçekleşir, ithal una ihtiyaç kalmaz ise dışarıya 5 milyon liraya yakın milli servet çıkmamış olacaktı.32

Kıtlıkla ilgili alınan son tedbirler ise şunlar olacaktır: İzmit ve Zonguldak limanlarından yapılan un ithalatı üzerinden alınan gümrük resmi indirilirken Karadeniz'in diğer limanlarında gümrük indirimi sadece mısır ve mısır unu ile sınırlı kalacaktır.33

İstanbul'da Gümrük Rejimi ve İaşe Sorunu34

Anadolu'nun işgal güçlerinden temizlenmesi ve İstanbul'un Ankara yönetimine iltihak etmesi, müttefik işgaline rağmen şehrin Anadolu hükümeti tarafından bir temsilci vasıtasıyla yönetilmesini olanaklı kılar. TBMM Hükümeti 12.11.1338 tarihi itibariyle İstanbul'a ithal edilecek yabancı un, buğday, arpa, yulaf, pirinç ve hububattan 1332 tarihli Gümrük Tarife Kanunu'nun öngördüğü nispette vergi alınmasını kararlaştırır.

İstanbul'un iaşe buhranı özel bir rejime tabi tutulmasını gerektirir. Bir yandan bu büyük şehrin ihtiyacını giderirken öte yandan Anadolu iktisadiyatını İstanbul malları karşısında çökertmemek için uygulanan iç gümrükte yumuşatmalar yapılır. İstanbul için 28 Temmuz 1336 tarihli eski tarifeye dönülür.35

Fakat İstanbul kökenli olarak Anadolu'ya çıkarılan mallarla ilgili sıkıntılı bir süreç yaşanmaktadır. Örneğin Mudanya Gümrüğü'ne gelen 15 bin çuval dakik, Gümrük resmi ödenemediğinden mahalli belediyenin verdiği teminat senedi ile piyasaya verilebilmektedir. Bu çifte gümrük rejimi, 12 Nisan 1923 tarihli İstanbul'dan Anadolu'ya Giden Eşyadan Gümrük Resmi Alınmamasına Dair 383 Sayılı TBMM Kararına kadar devam edecektir.36

Trabzon ve Mersin limanlarından giriş yapan mallara yönelik olarak Anadolu gümrüklerinde tarifenin on beş misli gümrük vergisi alınmaktadır. Bu uygulama Anadolu tüccarının ezilmesine neden olmaktadır. Yani bir tarafta halkın iaşesi, öte tarafta bundan spekülatif kazanç sağlayacak pek çoğu gayrimüslim İstanbul tüccarları. Anadolu tüccarını haksız rekabetten korumak için sadece unun istisnası önerilecektir.37

O arada, İngiliz askeri gemileriyle kaçakçılık yapılmaya devam edilmektedir. İngiliz askerleri el altından şeker, kahve ve hatta giysi satmakta, şehirde müttefik işgali devam ettiğinden bunların denetlenmesi mümkün olamamaktadır.38

Anadolu'ya iltihak eden İstanbul'da,39 Maliye Vekaleti Müsteşarı Zekai Bey, Osmanlı idaresi döneminde Düyun-u Umumiye'ye bağlı üç resim uygulandığını, gümrükleri Milli Hükümet devraldıktan sonra ilk ay 300 bin liralık gelir sağlandığını belirtir, ancak endişesini "Biz hududu milliyemizdeki gümrüğü kaldırdık mı (Anadolu sınırındaki iç gümrük) hudutlarımızdan hücum olur." sözleriyle ifade eder.40 Dahası, Reji Muhafaza Teşkilatı ve Düyun-u Umumiye gümrük gelirlerinden kendi paylarını tahsile devam etmek istemektedirler; İstanbul gümrüğüne giren mallara Rüsumat İdaresi'nce "etiket usulü" uygulanarak kaçakçılığın önlenmesi önerilir.41

İstiklal Savaşı süresince, Amerikan ve Romanya unlarının Anadolu'da rekabet etmesi istenmez. Piyasada hiçbir rekabet şansı olmayan Erzurum buğdayı Trabzon'u beslemeye başlar. Samsun ve Giresun limanlarından da Anadolu'ya hububat girişi söz konusu olmaz. Üretim daralması ve kıtlık çekilen bölgeler, iç kaynaklarla beslenmeye gayret edilir. Ancak İstanbul için durum oldukça farklıdır. Bir kere İstanbul, idare olarak Anadolu'ya katılsa da müttefik işgali barışa kadar devam edecektir. İstanbul'un Anadolu'dan iaşesi kolay değildir.

İstanbul mütareke boyunca ucuz Amerikan unu ile beslenmiştir. İstanbul limanlarına giren günlük zahire miktarının 6.000 çuval civarında olduğu tahmin edil mektedir. İstanbul'un özel durumu buna hemen müdahaleyi imkansız kıldığından sadece buğday ithaline izin verilmesi, böylece hiç olmazsa işçilik, kepek üretimi ve değirmen giderleri için ayrılan paraların ülke içinde kalması düşünülür. Erzurum Mebusu Salih Efendi 1923 mali yıl başında yeni gümrük tarifeleri yürürlüğe girinceye kadar Bulgaristan, Romanya'dan bile spekülatif buğday geleceğini düşünmektedir.42

Soysallıoğlu İsmail Bey (Burdur), "tarifeleri öyle ayarlamalı ki Anadolu buğdayı İstanbul'a girsin ve günlük 60-70 bin lira milli servet kaybı önlensin" derken,43 zahire tüccarı olan Konya Mebusu Hacı Bekir Efendi, demiryolu hatlarının tamirine öncelik verilerek Anadolu'nun iktisaden İstanbul'a bağlanmasını isteyecek ve Anadolu'nun İstanbul'a 1910'da bile 18.000 vagon buğday sevk ettiğini hatırlatacaktır.44

K. Sahip Mebusu Mehmet Şükrü Bey ekonomide zorlama tedbirlere inanmaz. "İktisadi kanunlara iktisadi tedbirlere başvurmak lazımdır. Yasaklama faydalı değil. Korunacak bir yerli üretim yoktur ki yasaklama rejimi koyuyorsunuz. Bir menfez buluyor." sözleri ile görüşlerini pekiştirir. İstanbul'dan Anadolu'ya gelen mal eğer hiç gümrüklenmemiş ise transit muamelesi görmekte, İstanbul'da muamele görmüş ise, "Dahiliye Beyannamesi" alınmaktadır.45

Dünya Savaşı yıllarında abluka nedeniyle çayın okkası 14 lira şekerin okkası 3.5 liraya çıkmış olmasına rağmen yine de tüketim devam etmiştir. Bu yüzden Müfit Efendi (Kırşehir) gümrük duvarlarını aşırı yükseltmeyi gereksiz bulur. Yüksek gümrük vergisi iç piyasayı olumsuz etkilemekte fiyatların fırlamasına sebep olmaktadır.46 Nihayet, Muvazene-i Maliye ve İktisat Komisyonları önerileri çerçevesinde 7 Mayıs 1921 tarihli yasaklama rejimi listeleri gözden geçirilerek güncelleştirilmesine karar verilir.47

İstanbul Gümrüklerinden Un ve Buğday Muafiyetinin Kaldırılışı48

Refet Paşa Ankara hükümeti adına İstanbul yönetimini devraldıktan sonra, geçici bir gümrük rejimi yürürlüğe koyar. Bu hoşgörülü ortamdan yararlanan bazı çevreler çok miktarda buğdayı una çevirerek 2 milyon lira kadar kar elde ederler. İçlerinde TBMM üyelerinin de bulunduğu bir şirketin bu işin içinde bulunduğu iddia edilir. Mustafa Durak Bey (Erzurum) milletvekillerinin ticaret yapmalarını yakışıksız bulur. İstanbul'a uygulanan özel gümrük rejiminin devamı hakkında kulis yapılmasını olumlu bulmaz.49
1923 mali yılbaşından itibaren İstanbul dahil olmak üzere bütün vergi ve resimler eşitlenir. Sadece İstanbul'a ithal edilecek un ve buğday bundan istisna edilecektir. 50

Bu dönemde İstanbul'da ekmeğin kilosu 10 kuruş, bir ailenin ortalama günlük ekmek gideri 45­50 kuruştur. Spekülasyonlara fırsat tanımamak için Hükümete her an 6 Ağustos 1331 tarihli kararnameyi uygulama yetkisi verilir. Bir başka önlem de un ve buğday stoklarının beyanname kapsamına alınmasıdır. Yaptırımlar epey ağır gözükmektedir. Beyanname vermeyen tüccarın malı müsadere edilecek, gerçek dışı beyanlar beş misli vergi alınarak cezalandırılacaktır. Ayrıca karaborsa, kıtlıkla karşı karşıya gelmemek için İstanbul Şehremini son derece geniş yetkilerle donatılır.51

Bolu milletvekili Şükrü Bey ve Lazistan milletvekilleri İstanbul'da ekmek 10 kuruşa tüketilirken Karadeniz sahillerinde piyasanın 20 kuruş olduğunu, Lazistan'ın da istisna gümrük rejiminden yararlanmasını isterler, öneri kabul edilmez.52

Bir tahmine göre, mütarekede iaşe sıkıntısı yüzünden Türkiye ABD'ye 80 milyon kaptırmıştır.53 Oysa ki Türkiye bir tarım ülkesidir. Anadolu limanlarına Amerikan buğdayı İstanbul ve Trakya limanlarından kaçakçılık suretiyle sevk edilmektedir.54 Öte yandan müttefik işgali döneminde İstanbul değirmenlerinin büyük çapta Rum işletmecilerin eline geçtiği bilinmektedir.55 İstanbul'un günlük ihtiyacı tahmini olarak 26-30 vagon un civarındadır. Amerikan unu yerine hükümet Anadolu aşar ambarlarından buğday çekerek İstanbul'a gönderebilir. Fakat iki engel vardır: Ordunun iaşesi ve demiryolu şebekesinin zayıflığı.56

Anadolu mahsullerinin İstanbul'u besleyebilmesi demiryolu tarifelerinin mal sevkiyatını desteklediği ölçüde olanaklı görünmektedir. Tarifelerin Anadolu tüccarı lehine düzenlenmesi üzerinde durulur. Kısmi bir başarı sağlanır. Örneğin alınan tedbirlerden sonra Adapazarı patatesinin İstanbul piyasasında rekabet eder hale geldiği anlaşılır.57 1923 yılı İkinci Avans Kanunu ile birlikte İstanbul Gümrükleri için uygulanan istisnai hükümler kaldırılır. İstanbul ekonomisi denetlenebilir hale gelmiştir. İstanbul'u Anadolu'dan ekonomik olarak ayıran 2. gümrük kordonu kaldırılır.58 Böylece ülkenin her tarafında eşit bir gümrük rejimi ve birleşik bir pazar söz konusu olacaktır.

Kurtuluştan sonra İzmir ve hinterlandını saran büyük toplumsal ve iktisadi kargaşa, İstanbul tüccarlarını bölgeye vapurlarla mal götürmeye sevk eder. Karışıklıklar fahiş karları birlikte getirir.59 Bu arada Yunan adalarından Anadolu sahillerine yaygın kaçakçılık söz konusudur. İzmir'in geri alınmasından sonra kaçakçılığı azaltmak için "Rüsumat Muhafaza Teşkilatı" genişletilir.60

Kurtarılmış Vilayetler (Vilayât-ı Müstahlasa) Ahalisine Yönelik Sosyal Yardım Tedbirleri Milli Mücadele'de Yunan ordusuna karşı yürütülen askeri harekatlar nedeniyle savaşın kabul edildiği bölgeler ahalisi işgalin ağır sonuçlarına katlanmak zorunda kalmıştır. Yunan ordusunun tahliyesini sağlamak için yürütülen harekatlar Batı Anadolu'nun birçok livasını açık savaş alanı haline getirmiş, özellikle Büyük Taarruz birçok yerleşim alanının tahrip olması ile sonuçlanmıştır. Büyük Taarruz'un yarattığı kaos ortamında İzmir'de 20.000 civarında evin yandığı, bazı mahallelerin yağmalandığı, Uşak, Afyon, Saruhan, Bilecik livalarının ağır biçimde tahrip olduğu bilinmektedir.61

Anadolu'nun birçok livasında niteliği değişik olsa da işgaller ağır bir tablo yaratmıştır. Bu alanlar zaman içinde işgalden kurtarılmışlar, işgal döneminin yaratmış olduğu sorunları çözmek Ankara hükümetinin belli başlı uğraşlarından biri olmuştur. Bu bağlamda ilk sorun Rus işgaline uğramış, Ermeni ayrılıkçılığının eylem alanı olmuş bölgelerde çıkmıştır. Müstahlas ilk livalar, Kars, Ardahan, Batum livaları (elviye-i selase) olmuş; bu livalar ahalisinin vergi, askerlik vb. sorumlulukları Meclisin ilk döneminde tartışma konusu olmuştu. Özellikle belli vergilerden bir süre için muafiyet kabul edilmemiş, bölge vekillerinde bu durum kırgınlık yaratmıştı. Benzeri koşullar, daha geniş ölçekte, Büyük Taarruz'dan sonra ortaya çıkacak, müstahlas Batı vilayetleri için bazı geçici ayrıcalıklar tartışma konusu olacaktır.62

Batı Cephesi'nde kurtarılan bölgeler ahalisinin temel sorunu yapılacak sosyal yardımlar ve sağlanacak vergi muafiyeti olacaktır. Bu bağlamda "İstihlas Olunan Arazi Ahalisi" için Maliye Vekaleti 1.5 milyon lira tahsisat ayırmış ve 1921 yılı vergilerinin affı gündeme gelmiştir.63

Dünya Savaşı yıllarında Erzurum-Van-Bitlis ve Trabzon vilayetleri ahalisine 1334-5 döneminde Romanya ganimeti sosyal yardım olarak dağıtılmıştı. Bu dönemde gıda ve barınma ihtiyacının acil olarak giderilmesi Hükümetin en önemli sorunu olmuştur. Milli Mücadele'nin başında anavatana iltihak eden elviye-i selase ahalisinin vergi mükellefiyetlerinin bir süre için kaldırılması önerisi reddedilmiş olmasına rağmen, kurtuluştan sonra Batı Anadolu ahalisinin vergilerinin affedilmesi Doğulu mebuslar tarafından infial ile karşılanacaktır.

Milli Mücadele'ye damgasını vuran özelliklerden biri hiç kuşkusuz bölge ayrımcılığıdır. Zaman zaman bu durum şiddetlenmiştir. Örneğin Trabzon Mebusu Ali Şükrü Bey, Doğu livaları zamanında hiçbir muavenet görmezken Batı'nın lehine kaynakların zorlanmasını ahlaken doğru bulmayacaktır. O'na Adana ve Erzurum mebusları da katılacaktır.64 Bu tepkiler üzerine servet sahipleri içinde sadece duçarı hasar olan çiftliklerin vergi yükümlülüğü kaldırılacaktır.65 Meclis'teki bu gergin tartışma ortamı, Vilayat-ı Müstahlasa Ahalisine Verilen Tohumlukların Affı Hakkında Kanunu'nun tefsiri ile noktalanmış; çıkarılan Tefsir Kanunu, işgal görmüş yerler ahalisinin yanı sıra, ateş hattında olan diğer mahalleri de bağışıklığa dahil etmiştir.66

TBMM 1921 yılında, "Düşmandan İstihlas Edilmiş ve Edilecek Mahallere Muavenet hakkında" bir düzenleme yapmış, bu düzenleme kurtuluştan sonra daha ayrıntılı hale getirilmiştir. Düzenlemenin amacı, düşman işgalinden kurtarılmış bölge ahalisinin çektiği sıkıntıları bir an evvel gidermek, tahrip olan alanları imar ve inşa etmek idi.

Bu bağlamda ilk dikkat çeken esir askerlerin emek gücünden yararlanma isteğidir. TBMM Genel Kurulu Yunanlı esirleri kullanılarak yakıp yıkılan mahalleri imar etmeyi düşünecektir. Soysallıoğlu İsmail Bey (Burdur) devletin imar için ayıracağı tahsisatın son derece kısıtlı olması dolayısıyla savaş esirlerinden yararlanmasının zorunlu olduğundan söz etmiş; Balkan savaşları sırasında Bulgar ve Yunan hükümetlerinin Türk esirlerini yol yapımında kullandıklarını hatırlatmıştır. Mehmet Şükrü Bey'in (Karahisarı Sahip) "bunlara beyhude ekmek yedirmemek lazım" sözleri genel kabul görmüşse de, yine de savaş esirlerinin kullanılmasının barış masasında sorun yaratabileceği kuşkusu Meclise hakim olmuştur.

Sonuçta, Milli Müdafaa Vekaleti'nin savaşın gazabına uğramış her kazaya bir bölük esir asker vereceği kesinlik kazanır. Garp Cephesi Kumandanlığı'nın Yunanlı esirlerin inşaatta kullanılmalarına izin verdiğine dair bir yazısı Muvazene-i Maliye Encümenine ulaştırılır. Esir askerlerle birlikte, ihtiyaç fazlası eratın da imar işlerinde istihdam edileceği bildirilir. Anlaşılan odur ki nakdi kaynakların son derece kısıtlı olduğu bu ortamda bedeni bir seferberlik başlatılmak istenmektedir.67

Mağlup Yunan ordusundan esir alınan on bin esirin mesken inşaatında çalıştırılacağı kesinleşmekle birlikte, bunlara "Lahey Konferansı Kararları" uyarınca 40 kuruş yevmiye verilmesi hükümetçe kararlaştırılacaktır. Bu da esir işçilerin hükümete üç ayda 600 bin liraya mal olacağı anlamına gelmektedir. Hükümetin, barış görüşmelerine oturulduğunda savaş hukukuna riayet etmeyen bir devlet imajı vermeme çabası içinde olduğu görülmektedir.68

Hükümet, savaşta ağır hasar görmüş, Eskişehir, Afyon, Uşak livalarında halkın açıkta kalmaması için geçici barakalar yaptıracağını ilan eder. Bu proje ile ilgili olarak, Almanların Dünya Savaşı'nda tahrip ettikleri Kuzey Fransa'dakine benzer prefabrik evler yapabilecek büyük inşaat şirketlerine ihale açılması önerisi ortaya atılır.69 Bir zamanlar "Muhacirin Dairesi" yöneticiliği yapmış bulunan Tunalı Hilmi Bey (Bolu) kurtarılan Doğu vilayetlerinde Hükümetin doğru dürüst tedbir alamadığını, hiç olmazsa Batı Anadolu'da bir şeyler başarılması gerektiğini, örneğin Fransa'dan toplu konut uzmanı getirtilebileceğini belirtir.70

Hamdi Namık Bey (İzmit) ise iyimser değildir. Karamürsel sakinlerinden gelen bir telgrafı Meclisin bilgisine sunar. Karamürsel, çekilen Yunan ordusu tarafından tahrip edilmiştir. İstanbul'dan çivi ve cam getirtmek isteyen halk İstanbul'a bu kadar yakın olmalarına rağmen, Anadolu hükümetinin İstanbul mallarına koyduğu ikinci bir gümrük vergisi ödemek zorunda kalmaktadır. Sıkıntı sadece o bölge ile sınırlı değildir. Ülkenin aşağı yukarı her yerinde inşaat malzemesi karaborsadadır. Çivi bile ithal edilmek zorundadır. Hükümetin ön ayak olduğu toplu alımlarda kayırma ve suiistimal iddiaları son derece yaygındır. Aydın livası şiddetle ihtiyaç duymasına rağmen üç ayda İzmir'den kereste getirtemeyecek durumdadır.71

Örnek olarak Belçika ve Fransa gösterilir. Dünya Savaşı'nda harap olan bu ülkeler prefabrik baraka üreterek barınma sorununu hızla çözmüştür. Besim Atalay'ın bu işi Türkiye'de de uygulamak üzere Avrupalı şirketlerin Hükümet tarafından davet edilmeleri teklifi müteşebbis milletvekillerinden onay görmez. Örneğin Emin Bey (Eskişehir) Türkiye'nin insan ve sermaye kaynağının imar faaliyetleri için yeterli olduğunu öne sürer.72

Egeli milletvekilleri kaynakların Batı'ya aktarılması için ayak diremektedirler. Doğu Anadolu'yu temsil edenler ısrarda onlardan aşağı kalmazlar. Hatta Bitlis milletvekili Yusuf Ziya Bey ile Karesi milletvekili Hasan Basri Bey şiddetle tartışırlar.73 Doğulular öncelik sırasının kendilerinde olduğunu düşünmektedirler. Osman Kadri Bey hükümetin deprem geçiren Aydın, Denizli ve Konya'ya hatta aynı depremden etkilenen İtalyan depremzedelerine bile yardım ettiğini, Dünya Savaşı ve Mütarekede harabeye dönen Doğu'ya gelince yeterince hassas davranılmadığını belirtecektir.74

Doğu'yu temsil eden milletvekillerinin bütün itirazlarına rağmen, yine de Vilayat-ı Şarkiyye tatmin edici bir şekilde desteklenmez. Destek, Batı vilayetleri ile karşılaştırıldığında sınırlı kalır. Miri ormanlardan karşılıksız kereste kesimi olanağı dışında Dünya Savaşı'ndan itibaren, Ermeni ve Rus hercümerci nedeniyle Anadolu içlerine çekilmiş bulunan Vilayat-ı Şarkiye ahalisine cüz'i nakdi yardım yapılabilir. Muhacirin Müdüriyeti Umumiyesi tarafından memleketlerine iade programına alınan bu kitlelerin dönüşü pek kolay olmaz.75

Büyük zaferden sonra, kıt kaynaklara rağmen imar faaliyetleri yoğunlaşacaktır. Yol ve su işleri bunların başında gelmektedir. Bazı şehir merkezlerinde su şebekeleri bakımsızlıktan iyice bozulmuşlardır. Bunların tamirine ihtiyaç duyulmaktadır. Konya Belediyesi yaklaşık üç saatlik mesafeden Mukbil Pınarı suyunu şehre getirmek istemektedir. Bunun için Belçika'ya sipariş edilmiş 300 ton madeni boru ithalatı sağlayan Emil Kantaran tarafından İstanbul Basiret İşhanı'nda bekletilmektedir. Belediye maliyetin düşürülmesi için TBMM'den gümrük vergisi muafiyetini sağlayacak özel bir yasa çıkarılmasını istemektedir. Salih Efendi (Erzurum) ve Refik Şevket Bey'in (Saruhan) önerileri üzerine bu gibi işlerde kamu yararı söz konusu olduğundan muafiyet genelleştirilerek kabul edilir.76

Ordunun Elinde Kalan Hayvanların Muhtaç Halka Dağıtılması

Anadolu halkı açısından hayvan varlığının ne denli önemli olduğu kuşku götürmez bir gerçektir. Uzun süren seferberlik yılları ve Milli Mücadele hayvan varlığını daha da zayıflatacaktır. Gündelik hayatın yeniden üretiminin büyük ölçüde tarım ve hayvancılığa dayalı olduğu bu dönemde, halkın çiftçilik yapmasının asgari koşullarının yaratılmasına çaba gösterilecektir.

Öncelikle vurgulanması gereken bir gerçek de, 1921 yazından itibaren, Milli Müdafaa Vekaleti düşmanın Anadolu içlerine ilerlemesinin telaşıyla, nakliyede kullanmak üzere ihtiyaçtan fazla hayvanı çiftçinin elinden almıştır. Fakat arpa ve saman tahsisatının sınırlı oluşu, gıdasız kalan binlerce hayvanın kötü bakım koşulları nedeniyle telef olmasına yol açmıştır.77 Sevki Hayvanat Komisyonlarının nakliye kollarına abartılı sayıda hayvan celbi buna yol açmıştır.78

Büyük zaferden sonra ordunun elinde bulunan ve mağlup Yunan ordusundan ganimet olarak ele geçirilen hayvan varlığının çiftçiye dağıtılması gündeme gelecektir.79 Konuyla ilgili bazı rakamları ifade etmek gerekirse, yaklaşık 100.000 hayvanın kötü bakım nedeniyle telef olmasının yanı sıra, işgal ordusunun el koyduğu hayvanlarla birlikte halkın günlük ihtiyaçlarını giderecek hayvan kalmamış bulunmakta idi. Bu durum halkın iaşe sınırına dayandığını göstermektedir.80 Dağılan Yunan ordusundan ele geçirilen hayvan ganimetinin iyi değerlendirilmemesi, Kapıdağı yarımadasında 6.000, Urla yarımadasında 10.000 hayvan sayım için bekletilirken telef olması ile neticelenmiştir.81

Çiftçiliğin tekrar canlanabilmesi için köylünün hızla hayvan sahibi yapılması gereği ortaya çıkmış bulunuyordu. Bir taraftan ahalide hayvan alacak para bulunamaz iken, öte taraftan devlet para sağlasa bile hayvan satın alabilecek piyasa henüz oluşamamış bulunmaktaydı.82 Bu dar boğazın aşılması için ne yapılması gerektiği Mecliste tartışma konusu olunca, Besim Atalay'ın önerisi ve bütün mebusların desteği ile Büyük Taarruz öncesinde toplanan ve hala ordunun elinde bulunan hayvan fazlasının halka bir an evvel dağıtılması ve bu hayvanların zirai faaliyette işe yarar hale getirilmeleri Hükümetin dikkatine sunulacaktır.83

Mal memurlukları aracılığı ile ganimet hayvanların sayımlarının hemen yapılıp ihtiyaç sahibi ahaliye dağıtılmaları için, Operatör Emin Bey (Bursa) bir önerge verecektir.84 Durum o kadar vahimdir ki çift hayvanı kıtlığı yüzünden, örneğin Sivrihisar'ın Babadağ bölgesinde ahali bel ile toprağı ekmeğe çalışmaktadırlar. Bizzat Hoca Şükrü Efendi'nin (Karahisarı Sahip) gözlemidir bu.

Özetle, Başvekalet İstatistik Dairesi kayıtları ülkenin hayvan varlığına ilişkin acı bir gerçeği haykırmaktadır: Savaştan önce 3 milyon civarında bulunan büyükbaş hayvan miktarı Sakarya'dan sonra 750.000'e kadar düşmüştür. Sığır vebası salgını çok ciddi yıkıma sebep olmuştur.85 Kütahya, Aydın, Çukurova'nın yüksek verimli ırkları yok olmuştur. Vilayat-ı Şarkiyye'nin 20-30 milyon hayvan besleyecek kadar geniş bakir otlakları savaş öncesi, 240.000 koyun ihraç edebilirken artık 40.000 koyun zor ihraç edebilmekte, bu arada İran'a hayvan kaçakçılığı devam etmektedir.86

Bu koşullar altında, ordunun elindeki lagar hayvanatın muhtaç ahaliye dağıtılması önerilerinin yanı sıra, Macaristan'dan damızlık getirtme, ve hayvan ithalatından gümrük vergisi almama fikri genel kabul görecektir.87

Bu arada İktisat Vekaleti, Anadolu'nun her yerinde sığır vebasının yaygınlaştığına dair haberler almaktadır.88 Bunun üzerine, hayvan salgın hastalıklarını önleme ve "serum üretim merkezleri" kurmak üzere özel bir tahsisat çıkarılır.89

İstila Görmüş Yerler Ahalisine Hayvan, Tohum, Ziraat Aleti Desteği ve Ziraat Aletleri İthalatına Gümrük Bağışıklığı İşgal ve direniş, Anadolu'da üretim faktörlerinin daralmasına yol açmıştı. Meclis 1921'den itibaren hasadın zayıf olacağı endişesi ile müdahalelerde bulunmuştu. Batı Cephesi'nde düşmanın imhası ve asilerin yağması nedeniyle büyük sosyal sorunlar ortaya çıkacağından endişe edilmekteydi. Hükümet, örneğin, çift hayvanı ve tohumluk ihtiyacının giderilmesi için işgal altına düştükten sonra kurtarılan Yenişehir, Kütahya ve Vilayat-ı Şarkiyye ahalisi için 300.000 lira sarfını kararlaştıracak ve uygulamaya koyacaktır.90

Büyük Taarruz Batı Anadolu'da çok ciddi bir üretim ve iaşe sorunu yaratmıştı. Üretim faktörlerinin hızla geliştirilmesi için ayni yardımdan zirai krediye kadar değişen bir dizi tedbir yürürlüğe konulacaktır. "Vilayat-ı Müstahlasa"da yedi vilayet ve dört liva bulunduğunu açıklayan İktisat Vekili Fevzi Bey yapılacak yardımları Meclise şöyle ilan eder:

Tohumluk için Afyon'a 660.000, hayvanat için 960.000, yine tohum bedeli olarak Manisa ve Aydın'a 1.036.000 lira ayrılmış bulunmakta, 1338 bütçesinden harcanması gereken ancak aksaklıklar nedeniyle tamamen sarf edilmemiş tahsisatlar Ertuğrul, Manisa, İzmit, Konya, Karesi, Kütahya ve Çanakkkale'ye verilmiş bulunmaktadır.

Ancak bu rakamların gerçeğe dönüşmesi vergi tahsilatı ile doğru orantılı olacaktır. Bununla birlikte, bazı mebuslar ilk uygulama olarak öngörülen 500 bin liranın vekaletin taşra teşkilatına havale çıkartmak, kağıt üzerinde mal sandığı hesaplarında değişiklik dışında bir anlam ifade etmeyeceğini belirteceklerdir.91

Bu arada Hoca Şükrü Efendi (Afyon) gibi, verimsiz zirai şartları yeniden üretmeye çalışmak yerine, tanesi 1.000 liradan 100-200 traktör getirtip tahrip olan yerlerin de tarıma sokulmasının daha faydalı olacağını düşünen mebuslar da vardı. Bu suretle, köylüler müşterek hayata alışacak, makineli tarım hakkında da fikir edinecekler, tarım ilkel teknolojiden kurtularak verimli hale gelecektir.92

Anlaşılan o ki iktisadi ve zirai hayatın normalleştirilmesi, üretimin canlandırılması devletin en önemli sorununu teşkil etmektedir. Emvali Metruke Kanunu yapılmak suretiyle, sahipsiz kalan yerlerin akılcı yönetimi ve ekonomiye kazandırılması kanunu çıkmasına rağmen anlamlı bir düzelme söz konusu olamamıştır.93 Sonuç itibariyle TBMM, üç sene müddetle ve üç eşit taksitle tahsil edilmek üzere tohumluk, çift hayvanatı, zirai aletleri sağlayacak bir yasa çıkarmış ve İktisat Vekaleti bütçesine 500.000 liralık bir tahsisat koymuştur. 94

Üretimi arttırmak için alınan acil önlemler kalemine ziraat aletleri ithalatını kolaylaştırmak da dahil edilir.95 Düzenlemeye göre, Ziraat Bankası'nın ithal ettiği tırpan, makine kayışı, yedek parça, benzin, benzol, potasyum karbonat sodası, göztaşı, zaçı kıbrıs, kükürt ve nakliyede kullanılabilecek her çeşit makinenin gümrük ve istihlak resmi Ziraat Bankası'na zimmet kaydedilerek İktisat Vekaleti bütçesinde çiftçilere yardım faslından mahsup edilecektir. Diğer bir ifade ile Banka'nın ithal ettiği tarımın geliştirilmesine yönelik herşeyden fiilen vergi alınmayacaktır.96 Aydın milletvekili Dr. Mazhar Bey'in ifadesiyle devlet birkaç yüz bin lira vergi geliri kaybedecek ama yasa başarılı olursa ülke milyonlar kazanacaktır.97

Yetim Çocuklar Sorununa Çözüm Arayışları

Balkan savaşlarından Milli Mücadele'ye değin süren savaşlar, oldukça geniş bir bakıma muhtaç çocuklar kitlesi ortaya çıkarmıştı. Bu öksüz ve yetim çocukların gıda, giyim ve barınma ihtiyaçlarının devletçe karşılanması savaş ortamı içinde oldukça güç bir işti. Buna rağmen, Dünya Savaşı sürerken değişik livalarda olanaklar ölçüsünde bakımevleri kurulmaya çalışılmıştı.

Cephelerde hayatlarını yitirenlerin arkalarında bıraktıkları çocuklara sahip çıkılması gibi sorunların yanı sıra, özellikle Doğu Anadolu'nun her mahallinde Ermeni başkaldırısı, Ermeni Tehciri gibi olaylar, geniş bir sahanın savaş alanı olması, sivil halka yönelik saldırılar, vur kaç eylemleri nedeniyle öksüz ve yetim çocuklar sorunu genişleyecekti. Çözüm olarak bazı yerlerde kamu kuruluşları eliyle, çocukların güvence altına alınmaları söz konusu olurken, pek çok yerli ve yabancı hayır kuruluşları da bu şekilde ortada kalmış çocuklara sahip çıkmaya çalışacaklardı.

Amerikan misyonları, yoğun bir Ermeni çocuklarını himaye kampanyası başlatmışlardı. Mütareke ile birlikte, Tehcir sırasında Müslüman aileler tarafından el konulduğu iddia edilen Ermeni çocukların, Ermeni Patrikhanesi tarafından geri alınması kampanyası açılmıştı. Özellikle İstanbul'da Patrikhane'nin desteği ile birçok ailenin çocuklarının Ermeni asıllı olduğu iddiasıyla müttefik güvenlik kuvvetleri tarafından çocuk avı başlatılmıştı. Bu kapsamda, mezon nötr (nesebi kuşkulu) denilen 90­100.000 civarında Müslüman çocuğa Ermeni asıllı olduğu iddiası ile el konulmuştur. Bu çocukların ailelerinin bulunup iade edilecekleri ifade edilmiştir. Mütareke Hükümetleri'nin bu uygulamalar karşısında sessizliği, İttihat ve Terakki iktidarlarının İtilaf cephesince varsayılan savaş suçlarını affettirme tavrı biçiminde algılanabilir.98

Müttefik cephesinde genel kabul gören iddiaya göre, Ermeni Tehciri sırasında ailelerinden ayrılan çocuklar Müslüman ailelerin yanlarına verilmiş İslamlaştırılmışlardır. Özellikle ABD'de bu durumda olan çocukları bulma işini kendine misyon edinmiş bazı kuruluşlar ortaya çıkmıştır.

Çocuklara yönelik misyon faaliyetlerinin Milli Mücadele döneminde de özelikle Amerikalılar tarafından sürdürüldüğünü gözlemliyoruz. Bu arada, Pontus ayrılıkçı eylemlerinin yoğun olduğu bölgelerde Müslüman çocuklarının da misyonerler tarafından korunduklarına dair bilgiler mevcuttur. 350 civarında kız çocuğunun Merzifon Amerikan Koleji ve Misyonu tarafından himaye gördüğü bilinmektedir.

Milli hayır kurumları tarafından gözetim ve bakım altına alınmış öksüz ve yetimlere ilişkin bazı verilere göz atmak gerekirse, Amasya Şefkat-i İslamiye Yurdu bunlardan biridir.99 Yine, Konya vilayetinde kurulan bir Darüleytamda 5961 şehit çocuğu bakım altında tutulmakta; Sıhhıye ve Muaveneti İçtimaiye Vekaleti bu Darüleytamın tamiri için TBMM'den tahsisat istemektedir.100

Birinci Meclis Dönemi'nin Gaziantep Mebusu Ali Cenani Bey Antep'in Fransızlar tarafından muhasara edilmesi sırasında Kıvılcım Alayı adı altında Rumkale'de Fransızlara karşı direnmiş 800 kadar çocuk için bir Darüleytam kurma talebinde bulunmuş, ve TBMM bunu gerçekleştirmek için kaynak yaratmaya çalışmıştır.101

Kurtuluştan sonra, özellikle eski payitahtın İstanbul vilayetine dönüştürülmesi ve kamu giderlerinin her alanda artışı kaynak sıkıntısı yaratmasına rağmen, 1923 yılı bütçe çalışmaları kapsamında, yetim çocukların barınma ve beslenme giderlerini karşılamak üzere Mart-Temmuz dönemi için Darüleytam Genel Müdürlüğü'ne 250 bin lira avans olarak tahsis edilmesi karar altına alınacaktır.102

Savaşın Açtığı Sosyal Yara: Malul Gazilerin Geleceği103

Balkan Savaşlarından "Kurtuluşa" kadar yayılan on yıllık dönem başka bir sorunu daha gündeme taşımıştır: Malul gazilerinin toplumsal hayata kazanılması. Malul Gaziliğin Balkan Savaşlarından itibaren yoğun bir şekilde artması üzerine, 1917'de İstanbul "Malulin-i Guzata Muavenet Heyeti" kurulmuştur.104

Savaş sırasında esir düşmüş ve malul olarak mütarekede iade edilmiş askerlerin durumunun da oldukça vahim olduğu söylenebilir. Özellikle İngiliz esir kamplarında kötü muameleye tabi tutulmuş, çeşitli uzuvlarını kaybetmiş askerlere, dönüşlerinde hayatlarını idame ettirmek için seferberlik başlatılacaktır.

Dünya Savaşı döneminde İngilizler tarafından Mısır'daki esir kamplarına götürülen binlerce asker Hüseyin Avni Bey'in iddiasına göre işkenceye maruz kalmıştı. Malta sürgünlerinden Edirne Mebusu Şeref Bey'in bu iddiayı, bizzat kendisinin "Seytbeşir Üsera Karargahında" kimyevi bir madde içine batırılarak gözleri kör edilmiş Türk askerlerini gördüğünü söyleyerek pekiştirdiği görülmektedir. Mütarekeden sonra ülkeye iade edilen bu insanların fakr u zaruret içinde yardıma muhtaç bir şekilde yaşadıkları anlaşılmaktadır.105

Malul gazilerin vahim yaşam koşullarını Milli Müdafaa Vekili Kazım Paşa'nın harcırah verilemediğinden memleketlerine gidemeyen zabitlerin bulunduğu itirafı çok iyi açıklamaktadır.106 Özellikle malul gazilere küçük bir gelir kaynağı yaratmak üzere 1922 Şubatı'ndan sonra Tütün Rejisi şubelerinde sigara satıcılığı, bir çeşit acentelik verilecektir. Reji idaresinin Ankara hükümetinin hükümran olduğu alanda fiilen devletleştirilmiş olması bu kararda etkili olmuştur.107

Ankara Hükümeti malul gazilerin sosyo-ekonomik durumunu düzeltmek üzere bir dizi önlem almak isteyecektir. Ancak rahatsızlık doğuran ve çözümü zorlaştıran bir nokta vardır; Balkan, Seferberlik, Çanakkale savaşları neticesinde malul olan bütün erat ve zabitanın çıkarılacak kanun kapsamına dahil edilmesi ile altından kalkılamayacak bir tablo ortaya çıkmasından korkulmaktadır. Onun için sadece Milli Mücadele dönemi gazilerine yönelik bir düzenleme için bütçe içi imkanlar zorlanmaya çalışılacaktır.108 Sonuçta konuyu düzenleyen bir kanun kabul edilir. Çıkan kanuna göre, 1-6. derece arası maluller tekaüt edilmeyerek mezun addedilerek (izinli kabul edilerek) mali bakımdan mağduriyetleri önlenmeye çalışılacaktır.109

Ereğli Kömür Madeniİşçilerinin Sosyal Güvenliği

Kurtuluş Savaşı döneminde asker ve sivil kamu görevlileri dışında sosyal güvenlikleri için tedbir alınan en önemli örnek kömür madeni işçileri olmuştur. İşçilerin gayrimüslim teba ve yabancılarca işletilen kumpanyalar tarafından aşırı sömürülmelerini önlemek amacıyla Ankara Hükümeti kapsamlı bir düzenleme yapmış, 25.8. 1303 tarihli Maadin Nizamnamesi'ni değiştirmiştir.110 İşçileri devlet vesayetinde amele birliklerinde örgütleyerek, bir çeşit devlet sendikacılığı ile işverene karşı korumak düzenlemenin temel hedefi olmuştur.

Devletin Amele Teavün Sandıklarına öncülük ve vesayet etmesi fikri Ali Şükrü Bey (Trabzon) ve bir kısım muhalif mebusun tepkisini almış, "Hükümetin amele birliğine delalet etmemesi gerektiği" belirtilmiştir. Ali Şükrü Bey, her sınıfın kendi çıkarlarını kendisinin gözetmesi gerektiğini, devlet müdahalesinin yanlış olduğunu ileri sürmüştür. Egemen görüş ise, devletin işçilerin hukukunu muhafaza etmek adına teavün sandıkları ve amele birliklerine öncülük etmesini savunacaktır. Yani sosyal politikanın doğru ve yararlı olduğunu düşünenler olduğu gibi, tersini savunanlar da olmuştur.111

Sonuçta on beş maddelik bir yasa ile işçilerin hukukunun "velayeti amme adına" korunacağı bir sistem kabul edilmiştir.112 Böylece, işçi maaşlarından mahsup edilen yüzde bir kesintiler ile Teavün ve İhtiyat Sandıkları ve Amele Birliği Müfettişliği kurulmuş oluyordu. Düzenleme ile, cebren istihdam ve angarya yasağı tekrarlanıyor, iş kazasında ölenler için tazminat davası açılmasına İktisat Vekaleti önayak oluyordu.113

Hükümetin konuya el attığı bu dönemde Ereğli Havza-i Fahmiyesi'nde yaklaşık 5.000 işçinin çalışmakta olduğu tahmin edilmektedir. Sosyal güvenlik politikasının uzantısı olmak üzere işçi sağlığı da ele alınmış, hükümet İşçi Hastanesi açmak için girişimde bulunmuştur. İlginçtir ki bölgede Fransızlar hükümetten önce bir hastane açmışlardır.

Kamu Sağlığı Sorunlarına Çözüm Bulma Çabaları

Yoksulluk ortamının doğal sonucu genel sağlık koşullarının zayıflığı olmalıdır. Frengi, sıtma ve verem oldukça yaygındır. Osmanlı Hükümetinin bu hastalıklarla mücadele etmek için kurduğu idari teşkilatlardan yararlanılır ve geliştirilmeye çalışılır.

Örneğin frengi konusunda, Osmanlı topraklarına bu hastalık Kırım Savaşı ile sirayet etmiş, özellikle bazı livalarda yaygın olarak görülmeye başlamıştır. Kastamonu ve Bolu livalarına 1269 (Kırım Savaşı) savaşında114 müttefik İtalyan ve Fransızlar ile geldiği ve Tefenni ve Çaycuma kazalarında hastalığın yaygın bir şekilde seyrettiği bilinmektedir.

Osmanlı Hükümeti döneminde bölgede bir Umumi Müfettişlik kurulmuş, Meşrutiyet'te, Dr. Abdullah Cevdet'in Sıhhiye Umum Müdürü olduğu dönemde, frenginin %75'lere kadar tırmandığı Ayan Meclisi'nde iddia edilmiştir.115 Ankara hükümetinin Sıhhıye Vekillerinden Dr. Adnan Bey'in yaptığı açıklamaya göre, frenginin bazı livalarda bu nispette olmasa da oldukça yaygın olduğu anlaşılmaktadır.116

İdari bir tedbir olarak, Hükümet Kastamonu, Bolu Frengi Teşkilatının İlgası Hakkında Nizamnameyi çıkararak, eski teşkilatı kaldırmış ve personeli Sıhhiye Vekaleti emrine vermiştir.117 Bu aşamadan sonra, iki livada frengi ile mücadele doğrudan Sıhhiye Vekaleti tarafından yürütülmüştür.118 Frenginin men-i sirayeti için alınan tedbirler zaman içinde daha da yaygınlaştırılacaktır.119

Orduda yapılan bir frengi istatistiği, sonuçların oldukça ürkütücü olduğunu göstermektedir. Örneğin, Kütahya cephesinde askeri hastanelerde yapılan araştırmalar 120 mevcuttan 45'inin frengili olduğunu göstermektedir.120 Hastalığın yaygınlaşmasına engel olmak için evlenme akti öncesinde herkese muayene zorunluluğu ve her frengiliye vesika taşıma mecburiyeti getirilmesi önerilmiştir. Bunun dışında, hekimler için bütün frengi vakalarını hükümet veya belediye tabibine bildirme zorunluluğu getirilecektir.121

Bu türden zorlayıcı önlemler başka hastalıklarla ilgili olarak Dünya Savaşı yıllarında alınmış, Bursa ve İstanbul'da çiçek ve tifo salgınına rağmen halk aşıya rağbet etmemiş; aşı olmayanlara ekmek vesikası verilmeyince ahali aşı olmak zorunda kalmış, bu suretle 300.000 kişi aşılanmıştır. Frengi ile mücadele etmeyi amaçlayan kanunun müessiriyetini sağlamak üzere cezai önlemler de düşünülmüştür.122

Frengi mücadelesi için sulfato esmanı ve devlet kinini tahsisatı konulacak123 ve frengi hastaneleri açılacaktır. Ergani Bakır yatakları işletmesinin mülkü olan bir bina frengi hastanesi olarak hizmete alınacaktır.124

Sıtma da oldukça yaygın başka bir hastalıktır. Sıtmanın Karadeniz sahillerinde yaygınlık oranının %75 civarında olduğu tahmin edilmektedir.125 Keza Kuduzla mücadele için de Sivas'ta bir kuduz aşısı imalathanesi kurulacaktır. Bu arada, Seyyar Etibba Kolları Eczayı Tıbbiye ve nakliyesi için özel bir tahsisat çıkarılacaktır.126

Sonuç itibariyle, milli Kurtuluş Savaşı, Türkiye tarihinde halkın bütün kaynaklarını sonuna kadar seferber ettiği bir dönemi ifade eder. Dünya Savaşı yıllarının yarattığı maddi ve manevi çöküntü ortamı, yoksulluk, beşeri imkanların daralması, Anadolu'nun çeşitli bölgelerinde ortaya çıkan yokluk ve kıtlıklar halkın günlük yaşamını alabildiğine sıkıntılı bir hale getirmiş bulunmaktaydı. Buna "Kurtuluşu" gerçekleştirecek yeni yükümlülük ve sıkıntıların eklenmesi gerekiyordu. Ankara Hükümetinin en temel gelir unsurları geleneksel aşar, ağnam vergilerinden öteye gitmiyor, Başkomutanlığı'n Tekalif-i Milliye Emirleri127 cephenin acil ihtiyaçlarının giderilmesinde başvurulması zorunlu bir kaynağı oluşturuyordu.

Bir yandan, Anadolu halkı bu koşullar altında yaşamını idame ettirmeye çalışırken, öte yandan TBMM'de halkı bir nebze de olsa rahatlatacak tedbirleri müzakere etmiş, kıt kaynakları halkın en çok ihtiyaç duyan kesimlerine dağıtmaya çalışmıştır. Birinci Meclisin sosyal politika gündemini işte bu çabalar oluşturmuştu.

1 Zafer Toprak, Türkiye'de Milli İktisat 1908-1918, (Ankara: Yurt Yayınları, 1982), s. 21, 308­312.
2 Türkiye Büyük Millet Meclisi Gizli Celse Zabıtları (TBMMGZC), C. II, 7. 2. 1338, s. 705.
3 Ibid., s. 686.
4 Ankara-İnebolu-Kastamonu-Çankırı Turuk-u Umumiyesinin Tamiri dolayısıyla yapılan müzakereler. Türkiye Büyük Millet Meclisi Zabıt Ceridesi (TBMMZC), C. 6, 11. 12. 1336, s. 304, 329.
5 Zahire İthalatından Alınmakta Olan Gümrük Resmi Hakkında 195 Sayılı Kanun. TBMMZC, C. 17, 25. 2. 1338, ss. 132-133, 145, 158-159; ayrıca 4-13. 2. 1338 arasında zahire sorunu ile ilgili
1 gizli celseler yapılmıştır. TBMMGCZ, C. II, 4. 2. 1338, 7. 2. 1338, ss. 680-688, 693, 701, 703, 756, 757.
6 TBMMZC, C. 6, 11. 12. 1336, s. 304.
7 TBMMGCZ., C. II., 13. 2. 1338, s. 761.
8 Ibid., s. 755, 757, 758.
9 Ibid., 757, 758.
10 Ibid., ss. 766-67.
11 TBMMGCZ., C. II. 23. 2. 1338., s. 867.
12 TBMMGCZ., C. II., 13. 2. 1338, s. 750, 752.
13 TBMMGCZ., C. II., 7. 2. 1338, s. 704.
14 Ibid., s. 703.
15 TBMMGCZ., C. II., 4. 2. 1338. s. 681.
16 TBMMGCZ., C. II., 7. 2. 1338, s. 702.
17 Bayezid Livasına İthal Olunacak Zahair Hakkında 214 Sayılı Kanun. TBMMZC, C. 19, 11.
4., 1338, ss. 129-133, 133-138.
18 TBMMZC, C. 16, 4. 2. 1338, ss. 211-213, 219-220.
19 TBMMZC, C. 4, 16. 9. 1336, ss. 160-164.
20 TBMMGCZ., C. II, 7. 2. 1338, s. 710, 711.
21 Konya mebusu Kurrazade Hacı Bekir Efendi Akşehirli bir tüccar olup Meşrutiyet'te liva idare meclisinde çalışmış, İstanbul'da faaliyet gösteren Şark Değirmenleri Anonim Şirketi yönetim kurulu başkanlığı yapmıştır. bkz. Ahmet Atalay, Milli Mücadelede Konya Kuvayı Milliyecileri (İlk Meclise Girenler) Cilt. I, (Konya: 1997) ss. 124-125.
22 TBMMGCZ., C. II., 13. 2. 1338, s. 764, 775.
23 1336 (1920) yılı Bütçe Kanunu Müzakeresi. TBMMGZC, C. II, 4. 2. 1338, ss. 687-688; TBMMZC, C. 7, 3. 1. 1337,; 26. 1. 1337, ss. 131-135,393-397.
24 Ibid., s. 698.
25 TBMMGCZ., C. II, 7. 2. 1338, s. 708.
26 TBMMGCZ., C. II, 6. 2. 1338, s 690, 697.
27 TMMGCZ, C. II, 4. 10. 1337, ss. 262-263, 265.
28 TBMMGCZ., C. II., 13. 2. 1338, s. 751.
29 TBMMZC, C. 9, 9. 4. 1337, ss. 435-437, 438.
30 TBMMGCZ., C. II., 7. 2. 1338, s. 702-703.
31 TBMMZC, C. 17, 25. 2. 1338, 26. 2. 1338, ss. 124-126, 145; Zahire İthalatından Alınan Gümrük Rüsumunun Temdidi Hakkında 238 Sayılı Kanun. TBMMZC, C. 20, 17. 6. 1338, ss. 455-456.
32 Üç Milyon Lira Avans İtasına Dair 285 Sayılı Kanun. TBMMZC. C. 25, 6. 12. 1338, ss. 209-221, 227-237, 245-270, 301, 305, 311; 133 milletvekilinin katıldığı ilk tur oylamada karar nisabı olmayınca ikinci tur yapılacak, ve bu turda 144 kabul ile kanun geçmiştir. Ibid., 9. 12. 1338, s. 270, 305.
35 Anadolu Hükümeti'nin Gümrük Tarifeleri üç kategoriye ayrılır. Birincisi asli cetvelin 5 misli olanlar; ikincisi ziynet eşyasıdır ki yasaklanmıştır. Üçüncüsü B Cetveli olup 15 misli vergi konulmuştur. Ibid., s. 268.
36 Ibid., s. 217, 260.
37 Ibid., s. 261.
38 Ibid., s. 260.
39 İstanbul'da kayıtlı 270 bin bina vergi kayıtlarında mevcut görünüyor. İstanbul Hükümeti gelir arttırmak için bazı vergiler koymuş "Mükeyyifat ve Temaşa vergisi" gibi. Alınan karara göre, bu vergileri 1 Mart 1923'e, yani mali yıl sonuna kadar Ankara hükümeti tahsil etmeye devam edecek o tarihten sonra vergilerde eşitlik ilkesi yürürlüğe konulacaktır.
40 Gümrük rejimi ile ilgili spekülasyonlar piyasaları allak bullak etmiştir. Örneğin Ankara'da şekerin okkası 120 krş olmuştur. Ibid., s. 263, 266.
41 Lazistan Mebusu Osman Bey'in önerileri için bkz. Ibid., s. 262, 264.
42 1 Mart 1923 tarihine kadar İstanbul'a ithal olunacak unlar gibi buğdaydan da tarifedeki resmi asli tahsil edilecektir. Bkz. Düstur., Üçüncü Tertip, Cilt. 3-4, ss. 187-189.
43 TBMMZC, C. 26. 8. 1. 1339, s. 243, 244; Buğday fiyatları Anadolu'da 7-8 kuruş, İstanbul'da 14-15 kuruş olmasına rağmen ulaşım pahalıdır. Onun için rekabet şansı yoktur. Yerli sermaye zahireyi un haline getirmek için nakliye giderleri dışında %40'a varan kömür parası vermektedir.
44 TBMMZC, C. 26. 30. 12. 1338; s. 68, 69; 122, 244. Bu sıralarda Avrupa kambiyolarında çok istikrarlı olmasa bile ABD doları 800 kuruş, İngiliz poundu 900 kuruştan işlem görmektedir.
45 Ibid., s. 70, 125.
46 Ibid., s. 130; Geniş bir vergi kanunu olduğu için birkaç kez değişik maddeler oylanır. Karar yeter sayısı bulunamadığından ikinci turda göreceli oyla (rey-i izafi) kabul edilirler. 152 kişi katıldığı son oylamada 119 kabul 25 ret, 18 çekimser oy çıkar. TBMMZC, C. 26, 4. 1. 1339, 8. 1. 1339, 11. 1.
1339, s. 292-307.
48 311 Sayılı 1339 Senesi Birinci Avans Kanunu. TBMMZC., C. 27, 28. 2. 1339, ss. 484-485
506-545, 546, 549, 550-551.
49 Ibid., s. 540, 546.
50 Eğer kanun çıkarılmaz ise İstanbul'a verilen bağışıklık son bulacak ve yeni mali yıldan itibaren buğdaydan asli tarifenin 12 misli gümrük vergisi alınacaktır. Ibid. s. 510, 532.
51 Ibid., s. 531.
52 Ibid., s. 537.
53 Lazistan milletvekili Ziya Hurşit Bey uluslararası ticaretin artık ABD merkezli döndüğünün farkındadır. İstanbul'da birtakım Amerikan tröstlerinin temsilcileri vardır. Ibid., s. 548.
54 Ibid., s. 535.
55 Ibid., s. 548.
56 TBMMZC., C. 27. 28. 2. 1339, s. 529.
57 Anadolu ve Bağdat ve Uşak-Afyon Karahisar Demiryolları Tarifeleri Hakkında 280 Sayılı Kanun. TBMMZC, C. 24, 28. 10. 1338, s. 420.
58 331 Sayılı İkinci Avans Kanunu. TBMMZC. C. 29, 12. 4. 1339, ss. 82-95, 129-136.
59 TBMMZC, C. 26, 30. 12. 1338, s. 124.
60 TBMMGCZ, C. III, 29. 11. 1338., s. 1132.
61 Vilayat-ı Müstahlasa Ahalisine Verilmiş Olan Tohumlukların Affı Hakkında 120 Sayılı Kanun. TBMMZC, C. 10, 21, 30. 4. 1337, ss. 60, 165-166, 170.
62 Düşmandan Geri Alınan ve Alınacak Olan Mahaller Ahalisine Yardım Hakkında 161 Sayılı Kanun. TBMMZC, C. 14, 24. 10. 1337, ss. 2-6, 16, 17, 28; Alptekin Müderrisoğlu, Kurtuluş Savaşı'nın Mali Kaynakları, (Ankara: Atatürk Araştırma Merkezi Yayını, 1990), s. 500.
63 TBMMZC., C. 13, 24. 10. 1337, s. 269.
64 Ibid., s. 271-273.
65 TBMMZC., C. 14, 10. 11. 1337, s. ss. 145-146.
66 Ibid., ss. 173-174.
67 Ibid., s. 492.
68 Ibid., s. 175.
69 Ibid., s. 176.
70 Ibid., s. 261, 270.
71 Ibid., s. 259, 264.
72 145 kabul, 4 ret, 8 çekimser oyla kabul edilen kanun uyarınca memleketlerine dönmek isteyenlerin nakli için 150.000; Batı Anadolu'nun imarı için 1.000.000 lira z. 99 faslına tahsis edilecektir.
73 Ibid., s. 263-265.
74 Meccanen Kereste Kat'ına Müsaade İtasına Dair 239 Sayılı Kanun. TBMMZC, C. 20, 17. 6. 1338, ss. 463-484.
75 İhtiyacat-ı Umumiye İçin Celp Olunacak Madeni Boruların Gümrük Resminden Muaafiyeti
Hakkında 336 Sayılı Kanun. TBMMZC. C. 29, 16. 4. 1339, s. 153, 206-208, 210-211.
77 Cihet-i Askeriye Emrinde Bulunan Lagar Hayvanatın Bilabedel Muhtacini Zürraa İtası Hakkında 178 Sayılı Kanun. TBMMZC, C. 15, 20. 12. 1337, s. 177.
78 267 sayılı Düşmandan İstihlas Edilmiş ve Edilecek Mahallere Muavenet Hakkında 31 Teşrinievvel 1337 Tarihli Kanuna Müzeyyel Kanun. TBMMZC, C. 23, 25. 9. 1338, ss. 173-176.
79 281 Sayılı İstilazedelere Tavizen Verilecek Tohumluk Bedeli Hakkında Kanun. TBMMZC., C. 24, 13. 11. 1338, ss. 462-496.
81 Ibid.
82 Ibid., ss. 481, 482.
83 Ibid., s. 486.
84 Ibid., s. 490, 493.
85 Hariçten İthal edilecek Hayvanatın İki Sene Müddetle Gümrük Resminden Muafiyetine Dair 330 Sayılı Kanun. TBMMZC., C. 29, 12. 4. 1339, ss. 69-72, 81, 95, 99, 101.
86 Ibid., s. 78.
87 Maliye Bakanlığı'nın binek, mekkari, koşuma elverişli her cins hayvan ithalatının vergiden muaf tutulmasına dair kanun tasarısı 161 olumlu, 10 olumsuz 8 çekimser, 179 oyla kabul edilmiştir.
Ibid., s. 95.
88 Bkz. İktisat Vekaleti Bütçesine 30.000 Lira İlavesine Dair Kanun TBMMZC, C. 21, 24. 7.
1338; 26. 7. 1338, ss. 488-490, 498-503.
89 İkinci turda 124 kabul 4 red, 2 çekimser oyla kanun kabul edilmiştir. Ibid. 498-503.
90 TBMMZC, C. 7, 29. 12. 1336, ss. 72-73.
91 İstilazedelere Tavizen Verilecek Tohumluk Bedeli Hakkında 281 Sayılı Kanun. TBMMZC, C. 24, 13. 12. 1338, s. 483.
92 Ibid., s. 491.
93 Ibid., s. 495, 489.
94 Yapılan oylamaya 174 kişi katılmış 170 kabul, 4 red oyu verilmiştir.
95 Ziraatte Müstamel Olup Hariçten İthal Edilecek Mevaddin Gümrük ve İstihlak Resmine Dair 329 Sayılı Kanun. TBMMZC., C. 29, 12. 4. 1339, ss. 69-72, 81, 95, 99, 101.
96 Banka aracılığı ile aldığı tarım aletini kullanmayıp satanlardan 3 misli vergi cezası alınacağını hükme bağlayan kanun 145 lehte, 29 aleyhte, 4 çekimser olmak üzere 178 oyla kabul edilmiştir. Ibid., s. 95.
97 TBMMGCZ, C. III, 1. 1. 1338, s. 1173.
98 Amasya'daki Şefkat-i İslamiye Yurdu İçin Sıhhiye Bütçesine 5. 000 lira Tahsisine Dair 157 Sayılı Kanun. TBMMZC, C. 13, 15. 10. 1337, ss. 150-154.
99 TBMMZC, C. 16, 28. 1. 1338, ss. 159-161.
100 Gaziantep Ahalisine Muavenet Hakkında 169 Sayılı Kanun. TBMMZC, C. 15, 8. 12. 1338,
ss. 21-26, 42, 61, 78.
102 Darüleytam Müdüriyeti Umumiyesi İçin Avans İtası hk. 322 Sayılı Kanun. TBMMZC. C. 28, 5. 4. 1339, ss. 161, 369, 370, 382.
103 Bkz. Malulin-i Guzatın Terfih ve İkdarı Hakkında Kanun. TBMMZC, C. 22, 23. 8. 1338, ss.
298-313, 320-321, 332, 358-9.
104 Ibid., 358-359.
105 Ibid., s. 301, 302.
106 Ibid., s. 309.
107 Bey'iye Hakkının ve Gişe Memurluklarının Malul Gazilere Tahsisi Hakkında 166 Sayılı Kanun. TBMMZC, C. 14, 3. 8. 1337, ss. 50, 245-252, 268.
108 1920'de çıkan "Tekaüt ve İstifa Kanunnamesi" ile sınırlı sayıda malul maaş sahibi olmuştur; bu kapsamda da erlere 150-270 kuruş; zabitlere örneğin bir binbaşı için 1840 krş civarında maaş bağlanmıştır.
109 Askeri Tekaüt ve İstifa Kanununun Tadili Hakkında Kanun TBMMZC, C. 22, 24. 8. 1338, s. 313. Ayrıca bkz. İkinci Tertip Düstur, C. 3, s. 403.
110 Düstur, İkinci Tertip, C. 6, s. 106; Maadin Nizamnamesi için bkz. Lahika-i Kavanin Mecmuası, 25. 8. 1303, s. 406; TBMMZC, C. 10, 2. 5. 1337, ss. 205-206.
111 Ibid., s. 209-212.
112 TBMMZC, C. 12, 10. 9. 1921, s. 172; Düstur, Üçüncü Tertip, C. II, ss. 140-141.
113 Ibid.
114 Mehmet Temel, İşgal Yıllarında İstanbul'un Sosyal Durumu, (Ankara, Kültür Bakanlığı Yayını, 1998), s. 257; Nuran Yıldırım, "Tanzimattan Cumhuriyete Koruyucu Sağlık Uygulamaları", Tanzimattan Cumhuriyete Türkiye Ansiklopedisi, Cilt. 5, (İstanbul, 1985), s. 1329.
115 Tokat'ta Emlak-i Emiriye'den Metruk Kalhane'nin Bedel-i Mukadder Mukabilinde Mahalli Belediyesine Terki Hakkkında 126 Sayılı Kanun müzakere edilirken bahis konusu olmuştur. TBMMZC, C. 10, 28. 4. 1337, ss. 140-143.
116 Ibid.
117 Düstur Üçüncü Tertip, Cilt. I, 28 Eylül 1336, no. 247, s. 79.
118 Frenginin Men-i Sirayeti Hakkında 90 Sayılı Kanun. TBMMZC, C. 7, 26. 12. 1336, ss. 33­47, 66-67, 112, 122.
119 Ibid.
120 Ibid.
121 TBMMZC, C. 7, 26. 12. 1336, s. 38.
122 TBMMZC, C. 8, 5. 2. 1337, s. 85.
123 TBMMZC, C. 8, 27. 2. 1337, ss. 286-288, 497-498, 500.
124 TBMMZC, C. 10, 28. 4. 1337, ss. 140-141.
125 Ibid., s. 143.
126 TBMMZC, C. 8, 27. 2. 1337, ss. 286-288.
127 Hikmet Özdemir, Tekalif-i Milliye (İstanbul, 2001), ss. 24-53.

Paylaş |                      Yorum Yaz - Arşiv      2189 kez okundu

Yorumlar

Henüz yorum yapılmamış. İlk yorumu yapmak için tıklayın