• Anasayfa
  • https://www.facebook.com/tarihtarihdergisi/
  • https://twitter.com/tarihtarihdergi
Yayınlarımız
Mustafa Kemal Paşa'nın Emrinde Samsun'dan Sakarya'ya: Refet Paşa /Dr. Mehmet Özdemir

Giriş

Türkiye Devleti'nin Kurucusu, ulu önder Mustafa Kemal Atatürk'ün hayatı etrafında olup biten olayları anlamadan bu devletin nasıl kurulduğunu bilmek mümkün değildir. Bu sebeple Türkiye Cumhuriyeti Devleti incelenirken ele alınan konulardan ilki, doğal olarak Atatürk olmuş ve bu konuda birçok araştırma inceleme yapılmıştır. Atatürk'ü anlamak, kurduğu devletin yarınlarına doğru bakış sahibi olmak için gereklidir. Onun yanında ve onunla beraber Türk devletinin kurulmasında emeği geçen diğer önemli şahısları bilmek ve anlamak ise, anlayışımıza derinlik, bakışımıza netlik kazandıracaktır. Emeği geçenlerden birisi de Refet Paşa'dır (BELE).

Refet Paşa, Atatürk'le beraber Samsun'a çıktı. Kuvayı Milliye döneminde çok aktif idi. Düzenli ordunun kurulmasında, özellikle süvari birliklerin teşkilinde önemli çalışmalar yaptı. Milli Müddafaa Vekili (Milli Savunma Bakanı) olarak Sakarya Savaşı esnasındaki çalışmaları Atatürk tarafından takdir edildi. İstanbul'un işgalden sonra teslim alınmasında, halkla yeni devletin ilişkilerini düzenlemede başarılı oldu. Sonraki dönemlerde de milletvekili olarak mecliste yer aldı.

1881'de Selanik'te doğan Refet Bey orduya intisap ederek gençlik yıllarından itibaren o zamanki sınırlar içersinde ülkenin değişik yerlerinde çeşitli hizmetlerde bulundu. I. Dünya Savaşın'da Gazze savunmalarında gösterdiği başarılarla dikkatleri üzerine çekti. Savaştan sonra bozulmuş ve dağılmış bulunan yurt içi güvenliğini sağlayacak jandarmanın yeniden teşkilatlandırılması ve geliştirilmesi göreviyle Jandarma Genel Komutanlığı'na getirildi.

Samsun

Birinci Dünya Savaşı'nı sona erdiren ve Osmanlı İmparatorluğu'nu tasfiye etmeyi amaçlayan Mondros Mütarekesi'nden sonra Mustafa Kemal Paşa, ülkenin içine düştüğü bunalıma çare olarak İstanbul'dan fazla bir şey yapılamayacağını gördü. Kendisini 9. Ordu Kıtaatı Müfettişi olarak tayin ettirmeyi başardı. Görevini düşündüğü anlamda başarıyla yapabilmek için özenle seçilmiş bir karargah ve kadroya sahip olmak istedi. Bu düşünceyle; bizzat tanıyıp güvendiği arkadaşlarına kendisiyle birlikte Anadolu'ya geçerek beraberce çalışmaları için tekliflerde bulundu. İşte bu tekliflerden birisi de Refet Bey'e yapıldı.

Refet Paşa daha sonra bu olayı anlatırken; "Mustafa Kemal Paşan'nın tayinini yaptırdıktan ve hazırlıklarını tamamladıktan sonra Bab-ı Ali'ye (Başbakanlık) son talimatları almaya giderken kendisini de oraya davet ettiğini, Bab-ı Ali'ye vardığı zaman ise maiyetinde bulunan Sivas'taki 3. Kolordu Komutanlığı'nı üstlenmesini teklif ettiğini, kendisinin de bunu kabul ettiğini ve böylece hemen orada, 17 Mayıs 1919'da1 tayininin çıkarıldığını"2 söylemektedir.3

9. Ordu Kıtaatı Müfettişi olarak tayin edilen Mustafa Kemal Paşa, 3., 15. ve 20. Kolordulara doğrudan emir verme yetkilerine sahip bulunuyordu. Boş olan 3. Kolordu Komutanlığı'na Refet Beyi tayin ettirdi4 ve İstanbul'dan ayrılırken yanına alarak Anadolu'ya beraber hareket ettiler.5

Deniz yoluyla Samsun'a gelen Müfettişlik Heyet'i burada karaya çıktı. Samsun ve havalisi 3. Kolordu'ya bağlıydı.6 Samsun'a çıkınca; buranın Mutasarrıfının7 gerektiğinde geleneklerin dışında icraatlar yapabilecek birisi olmadığı görüldü. Böyle kritik bir yerde bu zatla çalışılamayacağı düşünüldü. İlk iş olarak Samsun mutasarrıfı görevinden alındı.

Refet Bey'in teklifi üzerine Mustafa Kemal Paşa İstanbul'a yazarak Samsun Mutasarrıflığı'na Hamit Beyin tayini istedi.8 Hamit Bey'in görevine başlamasına kadar bu görevi Refet Bey vekaleten yürütecekti.9
Samsun'da bulunan 15. Tümen Komutanı da görevinden alındı. Yerine uygun birisi tayin edilene kadar bu görevi de Refet Bey üstlendi.10

Refet Bey'i Samsun Bölgesi'nin güvenliği ile ilgili tedbirleri almak üzere orada bırakan Mustafa Kemal Paşa Samsun'dan ayrıldı. Refet Bey bölgeyi tanımak ve gerekli önlemleri yerinde almak maksadıyla sorumluluk alanı içinde geziye çıktı. 11

Amasya

Mustafa Kemal Paşa, içinde bulunulan durumu değerlendirmek üzere bir toplantı yapmak istedi. Bu maksatla Kolordu komutanlarını Havza'ya davet etti. Ankara'da bulunan 20. Kolordu Komutanı Ali Fuat Paşa'ya çektiği telgrafta; Refet Beyi de davet edeceği bilgisini verdi.12

Ali Fuat Paşa, o sırada yanında bulunan Rauf Beyi de beraberinde olarak Havza'ya, oradan Mustafa Kemal Paş'anın Amasya'ya geçmiş olduğunu öğrenerek Amasya'ya hareket ettiler. 13

O sırada Kolordu bölgesi içinde gezide bulunan Refet Bey toplantıya yetişemedi. Samsun Bölgesini gezisi esnasında Refet Beyi, birçok defa arayan Mustafa Kemal Paşa onunla bir türlü irtibat kuramadı. Çektiği telgraflara cevap alamadı. Mustafa Kemal Paşa bu olay hakkında; Sivas'taki kolordusunun başına gidip görevine başlaması için Refet Beyi aradığını, fakat bir türlü bulamadığını, daha sonra Amasya'da önemli kararlar almak üzere toplanıldığı gün garip bir şekilde14 çıkageldiğini söylemektedir.15

Refet Bey'in, Mustafa Kemal Paşa'nın telgraflarına kasıtlı olarak cevap vermediği, cevap vermemek için ortadan kaybolduğu, çünkü; Mustafa Kemal Paşa'nın başladığı işin çıkar yol olmadığına inandığı, bu konuda bir çok tereddütler geçirdiği, bölgede geziye çıkmanın böyle bir ruh halinin bahanesi olduğu yolunda yorumlar yapılmıştır.16

Hatta daha da ileri gidilerek; Milli Mücadelenin ilkleri arasında yer alan Refet Bey'in buna itilmiş oluğu, kendi rızası ve iradesi ile bu kadro içinde yer almadığı17 ifade edilerek, bu gönülsüzlüğe;

Amasya Genelgesi'ne imza koymakta önce tereddüt etmesi, sonra da belirsiz bir imza koymuş olması delil gösterilmiştir. 18

Amasya Toplantısı gelebilenlerin katılımıyla yapıldı. Bu tarihi toplantıda alınan kararlar bir genelge olarak bütün askeri ve mülki birimlere yayınlandı. Bu kararlar Milli Mücadele'nin beyannamesi niteliğindeydi. Genelgedeki imzalar sahiplerine büyük şeref kazandırmıştır. Çünkü onlar Milli Mücadele'nin önderleri ve kahramanlarıdır. Amasya Genelgesi'nin altına imza koyanlardan biri de Refet Bey'dir.19

Amasya Genelgesi'nde imzası olanlardan bir diğeri olan Rauf (Orbay) Bey, konu ile ilgili olarak; Bu genelgeyi Mustafa Kemal ve Ali Fuat Paşa ile kendisinden oluşan üç kişilik bir heyetin, akşam saatlerinden başlayıp geç vakitlere kadar baş başa yaptıkları uzun süren bir çalışma ile hazırlamış olduklarını, Kazım Karabekir ve Mersin'li Cemal Paşa'nın onayının telgrafla alındığını, davet edildiği halde Samsun mutasarrıfı Hamit Bey'in eşkıya takibinde olduğu için gelemediğini, aynı sebeple Refet Bey'in de gecikerek toplantının sonuna yetişebildiğini ifade ettikten sonra, alınan kararı Refet Bey'in gördüğü zaman "Anladığıma göre gerektiğinde bir milli hükümet de kurulabilir, öyle değil mi?" diyerek imzaladığını söylemektedir.20

Amasya Genelgesi'nde imzası olanlardan Ali Fuat Paşa, Refet Bey'in kararları okuduktan sonra ufak bir tereddütten sonra "Sivas'ta toplanması istenilen kongrenin icabında bir hükümet teşkil edebileceğini anlıyorum. Siz de öyle mi? düşünüyorsunuz" diye sorduğunu, gerekiyorsa kongrenin bunu yapabileceği cevabını alınca itiraz etmeden, Mustafa Kemal Paşa'nın uzattığı kararnamenin altını imzaladığını ifade etmektedir.21

Mustafa Kemal Paşa ise Nutuk'ta; Refet Bey'in Amasya Kararnamesini imzalamakta tereddüt ettiğini, Sivas'ta bir kongre toplanmasının amaç ve yararını anlayamadığını söylediğini, İstanbul'dan beri yanında getirdiği bir arkadaşının bu davranışının kendisine pek acı geldiğini ifade ettikten sonra, kararnamenin altına imzasını ancak Fuat Paşa'nın onu sıkı bir sorgulamasından sonra attığını, onun da imzadan çok, belirsiz bir işarete benzediğini söylemektedir.22

Amasya Genelgesi'nin yayınlanması Milli Mücadele için önemli bir adımdı. Mustafa Kemal Paşa Amasya'dan, yanında Refet ve Rauf Beyler de olduğu halde Sivas'a hareket etti. Refet Bey'in komutanı olduğu 3. Kolordunun merkezi Sivas'ta idi. Yola çıkmadan önce verilen karara göre; Refet Bey Sivas'ta kalacak ve yapılması planlanan kongre hazırlıklarını yürütecek, Mustafa Kemal Paşa ve Rauf Bey ise Doğu vilayetlerini kapsayan Kongre'ye katılmak üzere Erzurum'a geçeceklerdi.23

Sivas

Mustafa Kemal Paşa Erzurum Kongresi'ne katılmak üzere giderken Refet Beyi Sivas'ta kolordusunun başına bıraktı. Görevine başladığı ilk günlerde Refet Bey'in karşısına, karar vermesi gereken önemli bir olay çıktı.

5 Temmuz 1919 tarihinde Samsun'a İngilizler asker ve malzeme çıkarmaya başladılar. Samsun'daki İngiliz temsilcisinden durumun açıklanmasını isteyen Refet Bey, Batum'un boşaltılmakta olduğu ve Samsun'un bir müddet işgal edileceği cevabını aldı. Refet Bey buna karşılık olarak, çıkarmanın devamı halinde İngilizlerin güvenliğini garanti edemeyeceğini, iç kısımlara ise asker sevkine kesinlikle izin vermeyeceğini bildirdi. Bu kesin tavır alış karşısında Samsun'a İngiliz sevkiyatı durdu. Ancak bunun üzerine İngiliz İşgal Kuvvetleri Komutanı Amiral Caltrop harekete geçerek, Refet Bey'in 3. Kolordu komutanlığı görevinden alınması için İstanbul Hükümeti'ne baskı yapmaya başladı.24

İtilaf Devletlerinin, politikalarına uygun hareket etmeyen komutanlar hakkında görevlerinden alınmaları için hükümete baskı yapmaya başlamaları ve hükümetin de bu komutanları görevden uzaklaştırması, böyle komutanlarla yapılabilecek olan Milli Mücadele için, çok tehlikeli bir durum ortaya çıkardı.

Bunun üzerine 7 Temmuz 1919 tarihinde Mustafa Kemal Paşa komutanlıklara bir genelge yayınladı. Genelgede özetle; "Hükümetin emriyle görev yeri değiştirilen bir komutan, yerine atanan kişinin durumundan emin olmadan görevi devretmeyecek, eğer buna mecbur kalırsa bölgede kalarak milli görevini yapacak. Çünkü yeni atananlar, işgallere karşı duyarsızlık gösterebilirler ve İzmir'de vuku bulan işgalde olduğu gibi üzüntü verici bir duruma sebep olabilirler"25 denilmekteydi.

Bu genelgenin üzerinden çok zaman geçmeden 13 Temmuz 1919'da İstanbul Hükümeti'nden Refet Bey'in 3. Kolordu Komutanlığı görevinden alındığı, yerine eski Harbiye Dairesi Başkanı Albay Selahattin Bey'in tayin edildiği26 ve kendisinin İstanbul'a çağrıldığı bildirildi.27 Refet Bey, görevden alınacağını anlayınca o sırada bulunduğu Kavak'tan 12 Temmuz 1919'da istifasını doğrudan Harbiye Nezareti'ne bildirmişti.28 Mustafa Kemal Paşa'nın 7 Temmuz tarihli genelgesi ile yaptığı uyarıya rağmen Selahattin Bey'e görevi devretti.29

Kemal Paşa; Refet Beyin kolordu komutanlığından ayrılması ve görevi yeni tayin edilen Albay Selahattin Bey'e devretmesinden memnun olmadı. Selahattin Bey yeteri kadar tanımadığı bir insandı. Ayrıca şüpheleri üstüne çekecek şekilde Samsun'a kadar bir İngiliz gemisiyle gelmişti. Bu şartlar altında kumanda Selahattin Beye devredilmemeli, eğer bu gerçekten zorunluysa Refet Bey kendisine bir kere danışmalı, Selahattin Beyle bağlantıyı kurduktan sonra görevinin başından ayrılmalı idi.30

Refet Bey Mustafa Kemal Paşa'ya çektiği telgrafta; "Kendisine verilen dünyanın genel gidişatına dair haberlerin iyi süzülmeden verilmiş, şişirme haberler olduğunu, karar verme durumunda olan kişilerin doğru bilgilere sahip olması gerektiğini, kendisinin bu şişirme haberlere kapılarak İngilizlere karşı yanlış bir tutum izlemiş olduğunu ve buna iyi bilgilendirilmemenin31 sebep olduğunu"32 belirterek, kendisini istifa mecburiyetine düşüren sebepleri açıkladı.

Selahattin Bey'in İngiliz emellerine hizmet etmeye gelmiş kararlı birisi olmadığını, davadan haberi olduğunu, 3. Kolordu'dan geçirilen silahlar için İstanbul'daki gizli çalışmaları onun yürüttüğünü, onu bu göreve seçenin Cevat Paşa olduğunu, Cevat Paşa'nın seçtiği birisinin davaya ters hareketler yapmasının söz konusu olmayacağı kanaatinde olduğunu33 söyledi.34

İstifası ile ilgili açıklamalarını yaptığı telgrafından sonra Refet Bey'le bir süre haberleşme kesildi. İstanbul'a dönmemişti. 3. Kolordu Bölgesi'nde herhangi bir yerde de bulunamadı.35 3. Kolordu Komutanı Selahattin Bey; O'nun ayrılmadan önce kendisine "Samsunda kalacağını, olmazsa İnebolu veya Ankara gibi uygun bir yere geçerek komisyonculuk yapmak istediğini" söylediğini bildirdi.36

3. Kolordu Bölgesi'nde bu gelişmeler olurken, Erzurum'da Mustafa Kemal Paşa başkanlığında bir kongre toplandı. Bu kongrede yapılan çalışmalar ve alınan kararlar İstanbul hükümeti tarafından isyan olarak nitelendirildi. 30 Temmuz 1919 tarihinde çıkan bir ilanla isyanın elebaşıları sayılan Mustafa Kemal Paşa ile Refet Bey'in derhal yakalanarak İstanbul'a gönderilmeleri ilgili askeri ve mülki yetkililerden istenildi.37

Refet Bey daha sonra o günleri anlatırken; "Ben bu yolda işe başladığım gün apoletimi omzumdan atmıştım. Kolordu komutanı ve Miralay (Albay) idim. Samsunda bulunuyordum. Oraya da İngilizler İzmir gibi asker çıkararak Rumlarla aynı korkunç olayları birlikte yapmak istedikleri zaman o bölgede tek başıma ve karanlık gecelerde omzumda bir tüfek, bir tek yaver, ve bir emir eri ile kaldım. Hiçbir şeyim yoktu. Fakat azim ve inancım vardı. Halifesi düşman, bakanı düşman, komutanı düşman, vekili düşman, askeri düşman olan bu memlekette içime bir güç geldi. İngilizlerin karşısına yalnız başıma dikildim. Başarılı da oldum. Çıkartmadım. Ertesi gün İstanbul hükümeti beni yıktı. Gelen bir arkadaşa görevi devrettim. Anadolu içerisinde kolordu komutanı Miralay Refet Bey yerine askerlikten istifa etmiş, cebinde beş parası yok, her yerden dost kovalar, düşman kovalar bir serseri halini aldım. Bu şekilde Tosya'dan döndüğüm esnada Ankara'ya gelirken beni hakim yakalamak istedi. Vali ve polis de yakalamak istediler. Kudurmuş bir köpek gibi her tarafta kovalanıyordum. Fakat ben millet için çalışmaya devam ettim" demiştir.38

Sivas Kongresi

Erzurum Kongresi'nden sonra Sivas'a geçen Mustafa Kemal Paşa kendisini karşılayanlar arasında Refet Beyi göremedi. Telgrafla çeşitli merkezlere sordurdu. Ankara'da bulunduğu anlaşılınca, Sivas Kongresi'ne katılması için bizzat davet etti.39 Refet Bey Ankara'dan Sivas'a geldiğinde kongre başlayalı üç gün olmuştu.40 Askeri görevinden istifa etmiş olduğu için üzerinde sivil bir kıyafet vardı.41

4 Eylül 1919 tarihinde çalışmalarına başlayan Sivas Kongresi'nde başkan Mustafa Kemal Paşa idi. Ancak 7 Eylül 1919'da gelebilen Refet Bey ise Canik'ten (Samsun) temsilci üye olarak katıldı.42 Kongrenin dikkat çekici bir üyesi olarak tanındı. Manda Meselesi hakkında etkili bir konuşma yaptı.

Sivas Kongreside manda meselesi üzerine konuşan Refet Bey; ülkeyi düşman istilasına karşı koruyacak ne para, ne insan, ne sanayi ve ekonomik güce sahip olunmadığı için bir dayanağa ihtiyaç olduğunu, mandanın bağımsızlığı önlemeyeceği kanaatinde olduğunu, Amerikan mandasının Avrupalıların mandasına tercih edilmesi gerektiğini söyledi.43 Ertesi gün 9 Eylül 1919 sabahı toplanan kongrenin ilk oturumunda Rauf Beyin teklifiyle manda görüşmeleri bir sonuca bağlandı. Buna göre Amerikan Kongre'sinin mandater'liği kabul edip etmediği belli olmadığından, ülke gerçeklerini görmeleri için kongreden bir inceleme heyeti istenmesine ve sonucun beklenmesine karar verildi.44

Kongre, 11 Eylül 1919 tarihinde bir beyanname yayınlayarak dağıldı. Beyannamede, ülkede milli kuvvetlere dayalı bir milli iradenin hakim kılınması, Mebusan Meclisi'nin toplanması ve hükümeti denetleme imkanı verilmesi gerektiği, kutsal gayenin yürütülmesi ve Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti olarak birleştirilen teşkilatın yönetilmesi için bir Heyet-i Temsiliye seçildiği duyuruldu.45 Sivas Kongresi'nde seçilen Heyet-i Temsiliye'nin (Temsil Kurulu) başkanı Mustafa Kemal Paşa, dokuz üyesinden birisi Refet Bey idi.

Konya

Temsil Kurulu'nun ülkede belirleyici bir rol oynamak üzere öne çıkması, biraz da olayların zorlaması ile oldu. Sivas Kongresi çalışmalarını sürdürürken, bir komplo hazırlandığı haberi duyuldu. Damat Ferit Hükümeti İngilizler desteğinde doğuda bir Kürt isyanı başlatarak Sivas'a saldırtmayı kurmuştu.46 Kongre Genel Kurulu kendisine karşı yöneltilen bu düşmanca hareketi Damat Ferit'in yaptığı, Padişahın durumdan haberi olmadığı tezini öne sürerek, Ferit Paşa kabinesinin istifası istendi.

12 Eylül 1919 tarihinde Kongre ve onun isteğiyle bütün kumandanlıkların Sadarete çektikleri telgraflarda, Ferit Paşa kabinesi istifa edip milletin istediği bir hükümet başa geçinceye kadar hükümetle idari bağın koparıldığı ve İstanbul'la her türlü haberleşmenin kesildiği ilan edildi.47

Anadolu'da bir merci boşluğu olmaması için 14 Eylül 1919'da yayınlanan bir bildiri ile Kongre kararları doğrultusunda Temsil Kurulu'nun duruma el koyduğu, her türlü haberleşmenin Temsil Kurulu'yla yapılacağı, bütün vilayet ve kumandanlıklara ilan ve emredildi.48

Refet Bey, Sivas Kongresi'nin bir milli hükümet kurmaya kadar varacak gelişmelere kapı açabileceğini görmüştü.49 Sivas Kongresi dağılmadan İstanbul ile bağlar koparıldı. Temsil Kurulu, Sivas'ta ülke çapında toplanan delegeler adına bütün kumandanlıkların ve vilayetlerin kendisinin emirlerine göre hareket etmesini isteyerek adeta milli hükümet gibi bir durum aldı.

Temsil Kurulu'nun askeri ve mülki bir merci olarak ortaya çıkmasına karşı Konya Valisi Cemal Bey tavır aladı. Konya'da bulunan Ordu Müfettişi Cemal Paşa ile Kolordu kumandanının İstanbul'a gitmeleri, Konya ve havalisinin tamamen Vali Cemal Beyin hükmü altına girmesine neden oldu. Vali Cemal Bey Temsil Kurulu'nu dinlememekle Ferit Paşa Kabinesi'nin Anadolu'da önemli bir dayanak noktası olmuştu. Cemal Beyin bu tutumu devam ederse Temsil Kurulu etkisini kaybedebilirdi. Bu tehlikeli gelişmeyi durdurmak ve Vali Cemal Beyi etkisiz hale getirmek için Temsil Kurulu Başkanı Mustafa Kemal Paşa "Maksadı yakından anlamış birisi olarak" Sivas'ta bulunan Refet Beyi Konya'ya gönderdi.50

Refet Bey Konya'ya gitme olayını anlatırken; "Ben Sivas'tan yalnız başıma çıktım. Yanımda bir yaver, bir çavuş, bir baston ve bir ben çıkmıştım. Tekmil o sahayı beş parasız kat etmek suretiyle geldim. Konya'ya 3 kişi olarak girdim ve Konya'ya hakim oldum" demiştir.51

Temsil Kurulu tarafından bir komutanın Konya'ya gönderildiğini haber alan Konya halkı valiye karşı ayaklandılar. Cemal Bey bunun üzerine hapishanede ne kadar tutuklu varsa çıkararak silah dağıttı ve kendisine ait bir kuvvet oluşturmak istedi. Fakat halkın hareketine karşı durulamayacağını anlayarak 26 Eylül 1919'da bir yük treniyle gizlice İstanbul'a kaçtı.52

11 Eylül 1919 tarihinde başlayan Temsil Kurulunun bu aktif çalışması Damat Ferit Paşa kabinesi istifa ederek yerine Ali Rıza Paşa Kabinesi kuruldu.53 Harbiye Nazırlığı'na Mersinli Cemal Paşa'nın54 getirilmesi, Temsil Kurulu ve ona bağlı komutanlıklarda bir iyimserliğin doğmasına sebep oldu. Çünkü Cemal Paşa Temsil Kurulu'nu tanıyan ve aynı gayeye inanan birisi idi. Temsil Kurulu o günün şartları içerisinde Harbiye Nazırı aracılığı ile uygun gördüğü atamaları gerçekleştirmek istiyordu. Bu istekler arasında "Sebepsiz yere istifaya mecbur edilen Refet Beyin o sırada bulunduğu Konya'da 12. Kolordu Komutanlığı'na55 tayin edilmesi56 ve böylece bir haksızlığın önlenmesi" de vardı.57

Temsil Kurulu'nun isteği doğrultusunda kolordular Cemal Paşa'ya telgraf çektiler. Cemal Paşa bu telgraflara cevap olmak üzere Temsil Kurulu'na gizli bir mektup gönderdi. Mektupta; Temsil Kurulu'nun isteklerinin çeşitli şekillerde karşılanabileceği ifade edilirken bazı istek ve önerilere de yer verilmekteydi. Refet Bey'in örtülü bir isim kullanmak şartıyla Aydın Cephesi Kuvayı Milliye Kumandanlığını yürütmesinin uygun bulunduğu bu meyanda bildirildi. Ayrıca; Cephe kumandanları, ilgili resmi ve milli kumandanlar ve uzmanlar ile müzakere edilerek Aydın Cephesi hakkında bir milli plan yapılması da istenilmekte idi.58

Ayadın

Harbiye Nazırı Cemal Paşa'nın mektubundan sonra Konya'da bulunan Refet Bey buradan 23 Ekim 1919'da59 Aydın Cephesi'ne gönderildi. Yunan ilerleyişine karşı Salihli ve Aydın'da askeri esaslara göre bir cephe kuracak ve emir komuta birliğini sağlayacaktı. Mustafa Kemal Paşa bu işi onun başaracağına inanıyordu.60 "Nazilli Mevki Komutanı Servet Bey" örtülü ismiyle 10 Aralık 1919'da Nazilli'ye gelerek görevine başladı. Nazilli'ye gelişinde kendisini, o güne kadar cepheyi idare eden Demirci Mehmet Efe ve zeybeklerinden oluşan bir saygı kıtası karşıladı.61

Mustafa Kemal Paşa Yunan ilerleyişinin tehlikeli bir hal alması üzerine Nazilli-Aydın cephesinin düzenlenmesi hakkında bir plan hazırlamış ve bunu komutanların tartışmasına açmıştı. Bu planın bir nüshasını da Nazilli'de Refet Bey'e gönderdi. Planı incelemesini, yerinde uygulama kabiliyeti olup olmadığını araştırmasını ve bu konuda kendisine bir rapor vermesini istedi.62

Temsil Kurulu namına Mustafa Kemal Paşa'nın hazırladığı plan ana hatlarıyla; Refet Beyin Söke havalisinde 2000 kişilik bir Kuvayı Milliyeyi süratle hazırlamasını, 57. Tümen'in bu kuvvete bir top ve bir makineli tüfek bölüğü vermesini öngörüyordu. Plana göre; Aydın Cephesi, Gediz Çayı ayırım çizgisi olmak şartıyla iki gruba ayrılacak bu çayın kuzeyindeki kuvvetlerle Kuzey Grubu ve güneyindeki kuvvetlerle Güney Grubu oluşacaktı. Refet Bey, maiyetine bir kolordu verilmek suretiyle Güney Grubu'nu sevk ve idare edecekti. Doğrudan doğruya Umum Anadolu Kumandanı namındaki Mustafa Kemal Paşa'ya bağlı olacaktı.63

Refet Bey cephe bölgesini tanımak için geziye çıktı. Bu gezi uzunca bir süre ve cephe bölgesinin dışında da devam etti. Temsil Kurulu Refet Bey ile irtibatı kaybetti. Mustafa Kemal Paşa, Refet Bey'in bu hafif hareketinin Aydın ve Salihli Cephelerinde düzenli ordunun kurulmasına kadar ciddi bir sevk ve idare sağlanamamasına sebep olduğunu söylemiştir.64

Refet Bey gezisini tamamladıktan sonra Temsil Kurulu'na raporunu gönderdi. Raporda; "Balıkesir'den gizli olarak İstanbul yoluyla Bursa'ya giderek yine Balıkesir-Salihli yoluyla Karahisar'a döndüğünü, Fahrettin Bey'le cephe hakkında bazı kararlar aldıklarını, gördüğü yerlerde üzüntü verici bir ihmal ve anarşi, sınırsız bir görevi kötüye kullanma olduğunu, cephenin Yunanlıların taarruzuna karşı koyacak bir halde olmadığını ve Yunanlıların kolayca ilerleyebildiklerini,65 Kuvayı Milliye ile düşmanı kovmanın mümkün olmayacağını kesin olarak anladığını, cepheye mücavir tümenlerin seferberliğinin yaptırılması gerektiğini bildirdi.

Bu gezi esnasında gizli olarak İstanbul'a da gitmek zorunda kaldığını belirterek Fransız Deniz Kuvvetleri Komutanı Amiral Lebon ile görüştüğünü, Amiral'in Fransız işgalinin geçici olduğunu, konferans kararlarına karşı gelip kainata harp ilan etmeyeceğimize inandığını söyleyerek, İngiliz veya Almanlar ya da Bolşeviklerle herhangi bir hususta anlaşma yapılıp yapılmadığını merak ettiğini, buna karşılık kainata harp ilan etmek istenmediği ve hiç kimse ile de anlaşma yapılmadığı, fakat memleketin parçalanmak istenmesine karşı kainata harp ilan edilebileceğini ve böyle bir halde her nereden yardım görülürse o yardımın kabul edileceğini söylediğini bildirdi.66

Refet Bey'in çıktığı gezi ve Temsil Kurulu ile bir süre haberleşmenin kesilmesi, İstanbul'a gidişi ve bu gezi sonunda elde ettiği bilgi ve kanaatlerini sunduğu telgrafına, Temsil Kurulu namına Mustafa Kemal Paşa verdiği cevapta; Refet Bey'e, verdiği bilgiler için teşekkür ettikten sonra samimiyetinden asla şüphe etmediklerini, haber alamadıkları için endişe ettiklerini, İstanbul'da bulunuşunu gizli istihbarattan haber aldıklarını, fakat şimdi sebebini de öğrenip ferahladıklarını bildirdi.67

Refet Bey komutasını üzerine almak ve askeri kaidelere göre kurmak üzere gönderildiği Aydın Cephesi'ni gezip gördükten sonra karargahına döndü. Demirci Mehmet Efe'den komutayı alması gerekirken almadı. Mustafa Kemal Paşa komutayı devralmama konusunda; "Refet Paşa Demirci Mehmet Efe'den kumandayı almaya lüzum ve bunda bir fayda görmemiş veyahut kim bilir, belki de kumandaya el koydurulmamış"68 demektedir.

Refet Bey o günleri bir meclis görüşmesinde şöyle anlatmaktadır;

"Demircinin yanına gittim. O zaman, İstanbul'dan Demirci'nin yanına gelen bir zabit Şarkın kuvvetleriyle (Temsil Kurulu'na bağlı kuvvetler kastediliyor) Demirci'nin kuvvetlerini zıt bir hale koymak istiyordu. Çünkü o zaman İstanbul Demirci'ye çalışınız diyordu. Onun için ben zorunlu olarak başka bir yol tuttum. Onlar da bu suretle iyi bir yol tuttular. Biz mefkuremiz (vatanı kurtarmak) için her şeyi feda ettik. Ben kolordu komutanı iken geldim Demirci'nin yanında tek başıma elimde tek silah olduğu halde, her biri binlerce kan dökmüş zeybek içerisinde, onların yanına gittim ve orada Demirci'ye emir subaylığı yaptım. Kolordu komutanı olan ben onun emir subaylığına tenezzül ettim. Orada hiçbir kuvvetim olmadığı halde manevi kuvvetimle başaracağıma emin idim ve bütün manevi sorumluluğu üzerime aldım. Her hangi bir kimsenin burnu kanasa Refet Bey niçin engel olmuyorsun diyorlardı. O zaman Refet Beyin nesi vardı. Sadece inancı vardı.69

Refet Bey Nazilli'ye vardığı ve ilk incelemelerini yaptığı zaman Demirci Efe'nin, fazlasıyla İstanbul'un etkisinde kalmış olduğunu gördü. Temsil Kurulu ve onun fikirlerini tam benimseyememişti. Bunda çevresinin geniş ölçüde payı vardı.70 Bu şartlar altında, cephenin komutasını üzerine alıp Demirci Efe'yi uzaklaştırması halinde onu ve kuvvetlerini kaybetmeyi göze alacaktı. Önce, Demirci Efe'nin Temsil Kurulu ve Mustafa Kemal Paşa'ya karşı olan tereddütlerini ortadan kaldırdı. Hürriyet ve İtilaf partisi taraftarı ve Kuvayı Milliye aleyhtarı olan danışmanı Nuri Bey'i yanından ve bölgeden uzaklaştırdı. Askeri danışmanı Yüzbaşı Tahir'i görevinden aldı.

29 Aralık 1919 tarihinden itibaren cephedeki Kuvayı Milliye'yi 57. Tümene bağladı. Demirci Efe'yi cephe gerisi asayiş ve hizmetlerde görevlendirdi.71

6 Şubat 1920'de verdiği emirle, Büyük ve Küçük Menderes Havzaları Bölgesi'nde bulunan bütün nizami ve milli kuvvetleri Menderesler Grubu adı altında yeni bir teşkilat içinde topladı.72

Aydın Cephesi Komutanlığı görevini yürütürken, İtalyan işgalinde olduğu için yararlanılamayan Antalya depolarındaki silah ve mühimmatı Kuvayı Milliye'ye kazandırdı.73

Temsil Kurulu kararlarına karşı soğuk bir davranış içine giren Konya'da 12. Kolordu Komutanı Fahrettin Bey sorununu halletmek üzere 21 Mart 1920 tarihinde görevlendirildi.74

Önce Albay Fahrettin Bey'le telgraf irtibatı kurarak son günlerde ortaya çıkan olayları yüz yüze görüşüp tartışmak istediğini söyledi. Bu teklifini öyle ustaca yaptı ki; kendisini Konya'ya davet ettirdi. Konya'ya giderken de hazırlıklı gitti. Nazilli'den yanına Demirci Efe ve 100 kadar Zeybekten başka bir bölük de süvari aldı. 3 Nisan 1920'de Sarayönü'ne geldiği zaman75 telgraf şebekesinin merkezi olan burada aldığı önlemlerle Konya'nın dışarısı ile olan irtibatlarını kesti ve Konya üzerine büyük kuvvetlerle geldiği haberini yaydı. Sonra Fahrettin Beyle makine başında yaptığı görüşmede; Sarayönü'nden ileri geçemediğini, buraya gelerek görüşmelerinin daha doğru olacağını, gelirken vali ve eşrafı da beraber getirmesini istedi ve onu buna ikna etti.

Fahrettin Bey, yanındakilerle birlikte görüşmeler için önceden hazırlanmış vagona alındı. Burada bir konuşma yapan Refet Bey, milli harekete taraftar olmaları gerektiğini, karşı olanların hatalı olduğunu anlattı. Görüşmelerle bir sonuç alınamayacağını anlayınca da önceden hazırladığı bir planı uyguladı. Vagonun kapılarına nöbetçiler dikmiş ve kimseyi dışarı çıkarmamalarını emretmişti. Refet Bey'in bir işaretiyle tren hareket etti ve hiç durmadan Ankara'ya kadar vardı.

Fahrettin Bey sorunu bir oldu bitti ile halledilmiş oldu. Trendekilerin yapabilecekleri hiçbir şey yoktu. Yarı tutuklu olarak 4 Nisan'da Ankara'ya vardılar. Onları istasyonda Mustafa Kemal Paşa ve Ali Fuat Paşa'lar karşıladı. Fahrettin Bey bir süre misafir edildi. Ona İstanbul'daki durum ve Temsil Kurulu'nun çalışmaları anlatıldı. Bunun üzerine Fahrettin Bey memleketin içinde bulunduğu gerçekleri anlayarak Temsil Kurulu'na bağlı, birlikte çalışmayı kabul etti ve görevine iade edildi.76

Bolu-Düzce-Gerede

Refet Bey, TBMM'nin I. Döneminde İzmir Milletvekili olarak seçildi.77 24 Nisan 1920'de acele Ankara'ya çağrıldı. Düzce, Gerede, Hendek, Taraklı, Mudurnu, Beypazarı, Nallıhan bölgelerinden peş peşe isyan haberleri alınıyordu.78 İsyanın genişleme istidadı göstermesi üzerine Mustafa Kemal Paşa isyan ve kargaşanın Ankara'ya doğru yayılarak geliştiğini, yanına küçük de olsa bir kuvvet alarak hemen Ankara'ya gelmesini bildirdi.79

Demirci Efe'nin zeybeklerinden oluşan 200 kişilik bir kuvvetle80 yola çıkan Refet Bey, Mayıs ayı başlarında Ankara'ya geldi. Bir süre dinlendikten sonra Nallıhan üzerinden geçerek 20 Mayıs 1920'de Mudurnu'ya geldi.81 Burada Binbaşı Nazım, Yarbay Arif, Binbaşı İbrahim emrindeki kuvvetlerden oluşan gücün sevk ve idaresini ele aldı.82 Refet Bey'e verilen emre göre; Mudurnu'ya saldırması beklenen asilere karşı savunma yapacak, saldırıyı kırdıktan sonra karşı taarruzla işlerini bitirecekti.83

Refet Bey bir taraftan isyanı bastırmak için gerekli hazırlıklarını sürdürürken, diğer taraftan onlarla görüşme yapmayı da uygun buldu. Ankara'ya durumu ve düşüncelerini bildirdikten sonra cevap beklemeden Bulanık'a asilerle görüşmek üzere hareket etti. Mustafa Kemal Paşa'dan gelen cevapta ise, "hiç bir surette ateş hattının ilerisine geçilmemesi" isteniyor ve durum hakkında ayrıntılı bilgi bekleniyordu.84 Mustafa Kemal Paşa bu kesin tutumun sebebini daha sonraki bir yazısında "Komutanlar şahıslarını ve kıt'alarını tehlikeden korumalıdır. Gönderdiğimiz kuvvetler cephelerde daha çok işimize yarayacak, oralarda berbat edilmemelidir"85 demek suretiyle açıklamaktadır.86

Refet Bey asilerle yaptığı görüşmeleri ertesi gün (24 Mayıs 1920) Ankara'ya özetlerken, bir anlaşma yaptığını ve buna göre; isyan bölgelerinde şiddetli cezalar uygulamama vaadine karşılık asilerin daha önce ele geçirdiği top, tüfek, cephane ve esirleri iade etmeyi, milli meclisi tanımayı, İstanbul'la münasebeti kesmeyi, milli teşkilatlanmaya dahil olmayı, düşmana karşı ortak hareket etmeyi kabul ettiklerini, bu anlaşmaya göre asilerin dağılmaları gerektiğini, ancak onlar dağılsalar da dağılmasalar da kendisinin öğleden sonra harekete geçeceğini, dağılmamış olurlarsa çarpışacağını bildirdi.87

Refet Bey'in asilerle görüşme ve anlaşma yapma eğilimine karşılık Mustafa Kemal Paşa aynı görüşte değildi. Ona göre, Düzce asileri isyanın ilk günlerinde olduğu gibi yine hile yapmakta, görüşmelerde zaman kazanarak İstanbul veya belki de İngilizlerden gelecek yardımı beklemektedirler. O sebeple hemen Düzce'ye saldırılmalı ve silahla o bölgeye hakim olunduğu herkese gösterilmelidir.88

Mustafa Kemal Paşa'nın emri ile taarruza geçen Refet Bey 24 Mayıs 1920'de Düzce harekâtına başladı.89 O sırada Adapazarı ve civarında faaliyet gösteren Ali Fuat Paşa'ya, Düzce asileriyle anlaşma yapıldığını el altından yaymanın o bölge halkını gevşekliğe iteceğini, böylece Düzce'ye yardıma gelemeyeceklerini, ayrıca; Bolu-Düzce hattını kesmesinin iyi olacağını düşündüğünü90 yazdı ve gereğinin yapılmasını istedi.

Bu arada yapılan keşif ve toplanan bilgilerden, asilerin mevzilenmeye çalıştıkları, dağılmayı düşünmedikleri anlaşıldı.91 Refet Bey Düzce harekâtını Bolu yönünde geliştirmeyi uygun bularak o tarafa yöneldi. Sonra Gerede taraflarına sarkmak istiyordu.92 25 Mayıs 1920'de Bolu asilerden temizlendi. Birçok asi Düzce'ye kaçtı. Asilerden çokça ganimet ele geçirildi.93

Refet Beyin Bolu'dan sonra Gerede'ye doğru ilerleme isteğine94 karşılık Ankara'dan gelen 26 Mayıs tarihli emirde; Düzce önlerinde şiddetli çarpışmalar olduğu, o nedenle bu çarpışmalara etkili olacak şekilde hareket etmesi gerektiği bildirildi.95 Refet Bey Bolu ve Mudurnu'da düzeni sağladıktan sonra ertesi gün yani 27 Mayıs 1920'de Düzce üzerine hareket ettiğini bildirmekle96 beraber, 26 Mayıs'ta Çerkez Etem Bey Düzce'ye girdi. Refet Bey 27 Mayıs'ta Düzce'ye geldiği zaman burada iş bitmiş bulunuyordu.97

Düzce'de bir gün kalan Refet Bey, o günü gerekli hazırlıkların yapılması98 ve düzenin sağlanması99 ile geçirdikten sonra ertesi gün 28 Mayıs 1920'de tekrar Bolu'ya döndü.100

Bolu'dan Gerede üzerine geçerek isyan bastırma harekâtına devam eden Refet Bey'in amacı, Düzce'den kaçan 200 kadar isyancının yeni tahriklere meydan vermeden tedip edilmesi idi. Nitekim, 31 Mayıs 1920'de Gerede asilerden temizlendi.101 Refet Bey bu harekâtı rapor ederken, Abaza ve Eğri Ahmet Çetelerinin kaçmış olduklarını, köylülerin dağıldığını, halktan silahların toplandığını, bu arada birçok esir, ganimet, silah ve mühimmat ele geçirildiğini bildirdi. 102

Bolu, Düzce ve Gerede bölgesindeki isyan bir hafta süren başarılı bir harekâtla bastırıldı. Refet Bey, bölgenin TBMM'nin hakimiyeti altına alındığını ve asayişin sağlandığını meclis başkanlığına "Davamızın meşruiyeti sayesinde meydana gelen seri başarı bütün arkadaşlarımın hürmet nazarlarına ve BMM'ne arz edilir" ifadeleri ile bildirdi. 103

Bolu-Düzce isyanlarının bastırılmasında, Refet Bey'in halkla olan ilişkileri önemli rol oynadı. Halkın hoşlandığı tarzda konuşmalar yapması, onları anlamaya çalışması, halkın sevgi ve güven duymasında etkili oldu.104

Çerkeş

Refet Bey Gerede'de iken Nazilli'den beraberinde getirdiği zeybekleri tekrar cepheye gönderdi.105 Çünkü Batı Cephesi'nde bir Yunan taarruzu bekleniyordu. Fakat iç taraflarda da henüz tam bir durulma yoktu. Bolu olaylarından sonra Çerkeş ve civarında karışıklıklar ve asayişsizlik ortaya çıkmış bulunuyordu. Bunlara ilaveten bu bölgeye yakın olan Ereğli'ye Fransızlar 200 kişilik bir askeri güç çıkarmışlardı. Bu olaylar üzerine Refet Bey bölgeye gönderildi.

Gerede'den hareket eden Refet Bey 12 Haziran 1920'de Çerkeş'e vardı. Burada karışıklıklara yol açan suçluları bulup cezalarını verdi. Nazilli'ye geri gönderdiği zeybeklerin yerine Çerkeş'li gönüllülerden bir atlı kuvvet hazırladı. Bu kuvvete gerekli silah takviyesi için Ankara'dan bir makineli tüfek takımı istedi.106

Refet Bey Çerkeş'te düzeni tamamen sağladıktan sonra Kastamonu kazalarına geçmek, oralarda şöyle bir görünüp gözdağı vermek, daha sonra Ovacık üzerinden Safranbolu'ya geçmek istiyordu. Böylece bölgede devlete güven ve emniyeti iade edecekti.107 Safranbolu'dan Devrek'e geçerek burada Ereğli'yi işgal etmiş olan Fransızlara karşı hazırlayacağı harekâtı düzenleyecekti. Devrek'ten Araç, Kastamonu ve Çankırı'ya uğrayacak, oralarda görülen isyana duyarlılığa karşı uygun önlemler alacaktı.108

Refet Bey'in bölgedeki hareketi içinde en önemli yeri, Fransızlara karşı olanı tutuyordu. Fransızlara karşı bir harekât düzenlenmesi emrini bizzat Mustafa Kemal Paşa 10 Haziran'da verdi. Refet bey bu konudaki hazırlıklarını109 yaparken110 Fransızlar Ankara ile temasa geçtiler. Yapılan görüşmeler neticesinde Fransızlar Ereğli'yi boşaltmaya razı oldular.111

Çankırı-Çorum-Yozgat

Refet Bey'in Çerkeş'te bulunduğu sıralarda Yozgat bölgesinden isyan haberleri gelmeye başladı.112 İsyanın Çankırı ve Çorum taraflarına da yayılacağından endişe eden Mustafa Kemal Paşa, Refet Bey'in o havalide etkili olacak bir konumda bulunmasını istedi.113 Bu telgrafından iki gün sonra, 16 Haziran 1920'de isyanın daha da genişlediği ve hemen Çankırı'ya gitmesi gerektiğini bildirdi. 114 Refet Bey Çankırı'ya 19 Haziran'da hareket edebileceğini115 ve bir gün önceden askeri bir kuvveti yola çıkaracağını bildirdi.116 Kocasinan'da bulunan kuvvetlerini Çankırı'ya sevk ederken yollarda ve konaklarda uyanık olmalarını, Çankırı'da şehrin dışında konaklamalarını, şehirde çok sayıda askerin dolaşmasının önlenmesini tavsiye etti.117 Çerkeş'ten ayrılmadan önce buraya muktedir bir merkez komutanı atadı.118

Bu arada; Yozgat'ın isyancıların eline düştüğü, asilerin Mecidiye'ye doğru ilerlediği, bölgeden toplanan müfrezelerin isyancıları durduramadığı ve dağıldığı haberlerinin alındığı, bu durumda Refet Bey'in Çankırı'da kuvvetlerini topladıktan sonra muhtemelen Yozgat'a gönderileceği, hazırlıklarını ona göre yapması bildirildi.119

20 Haziran 1920'de Çankırı'ya gelen Refet Bey, bir taraftan kuvvet toplama işiyle uğraşırken diğer taraftan asayişi sağlayacak önlemler aldı. Bu meyanda asayişi ihlalde önemli rolü olan asker kaçağı ve bakaya askerini toplayıp cepheye sevk etti.120

Çankırı'ya geldiği gün, Alaca'da asilerin bir müfrezeyi esir aldıkları, Çorum'da asilere karşı kullanılabilecek bir güç bulunmadığından gerekli tedbirlerin derhal alınması istendi.121 Bu gelişmeler karşısında 24 Haziran 1920'de Çankırı'dan ayrılan Refet Bey topladığı kuvvetlerle İskilip üzerinden Çorum'a hareket etti.122

Yolda aldığı bir emirde; kuvvetlerine "Takip Müfrezesi" adı verildiği, Çerkez Etem Bey'in de kullanmakta olduğu "yukarısı yeşil, aşağısı kırmızı renkli ve üzerinde siyah bir kurdele olan" flamayı onun da taşıması gerektiği bildirildi. 123 Tehlikeli bir hal alan Yozgat isyan bölgesine Çerkez Etem de kuvvetleriyle gönderilmiş idi. 124 Refet Bey ve Çerkez Etem aynı bölgede birlikte isyanı bastırmak için çalışacaktı.

Refet Bey, kısa bir süre Çorum'da kalıp düzeni sağlamaya yönelik önlemler aldıktan sonra, 28 Haziran 1920'de Mecitözü'ne, 30 Haziran'da da Zile'ye geçti.125 Geçtiği yerlerde isyancıları cezalandırdı, düzeni kurdu, gerekli önlemleri aldıktan sonra hareket etti.

Zile'den sonra yapacağı harekâta, bölgede bulunan Çerkez Etem'in de katılmasını teklif eden126 Refet Bey'e, Çerkez Etem Bey'in cepheye geçmesinin kararlaştırıldığı, kendisinin ise Zile'den Yenihan'a geçmesi, buralardaki asileri temizledikten sonra Akdağmadeni'ne geçmesi bildirildi. Zile, Kırşehir, Akdağmadeni çizgisinin doğusunda kalan bölgenin asilerden temizlenmesi planlanmıştı. Planın uygulanabilmesi için bölgede Refet Bey, 3. Kolordu Komutanı Selahattin Bey ve Binbaşı Cemil Cavit Bey ortak ve koordineli hareket edeceklerdi.127

Zile'den Ortaköy'e hareket eden Refet Bey, yol üzerinde İğdir nahiyesine uğradı. Buradaki karışıklıkları yatıştırdı. Olaylara yol açan elebaşıları cezalandırdı.128 5 Temmuz'da Ortaköy'e vardığı zaman Çerkez Etem Kuvvetleri'nin burayı henüz terk etmiş olduğunu gördü.129 Gördüklerinden sonra Çerkez Etem Kuvvetlerinin cepheye çekilmesinin gerekli olduğuna kesinlikle inandı.

7 Temmuz'da Ortaköy'den Akdağmadeni'ne hareket etti. 9 Temmuz'da asilerle çarpışarak Akdağmadeni'ne girdi. Bu harekâta İbrahim Bey Müfrezesi de katıldı. Akdağmadeni'nde iki gün kaldı. Hükümet organlarına yeniden işlerlik kazandırdı. Asayişi sağlayan önlemler aldı. İbrahim Bey Müfrezesini Akdağmadeni'nde bırakarak Zile'ye döndü.130

Ankara'ya yazdığı raporlar ve gözlemleri Ankara'nın kararlarını etkiledi. Çerkez Etem'in cepheye çekilmesinden sonra, İbrahim Bey Müfrezesi'nin de düzenli bir şekilde cepheye gönderilmesi için Yozgat'a sevk edildiği, bildirildi. 131 Böylece isyanları bastırmada ve halkın içinde yürütülen faaliyetlerde milisler yerine düzenli askerlere yer verilmeye çalışılmakta idi.

Refet Bey, Mecitözü, Ortaköy, Zile, Alaca gibi isyana zemin olan bölgelerin yüzlerce yıldır ihmal edilmiş, kıymetli ve kabiliyetli müdür ve memur yüzü görmemiş, telgraf gibi haberleşme imkanları bulunmayan yerler olmasının tesadüf olmadığını, eşkıyalığın burada yıllardır takibata uğramamış olduğunu ve babadan oğula geçen bir meslek halini aldığını, her köyün bir şakisi olduğundan her kim istese bu bölgede başına yüzlerce şaki toplayabileceğini gördü.132

Yozgat ve Çorum bölgelerinde etrafı dağılmış ve gücü kırılmış olan isyancıların tekrar toparlanmamaları için takip ve tenkil harekâtının kesintiye uğramadan devam etmesini isteyen Refet Bey'e,133 3. Kolordu Komutanı Selahattin Beyle uyumlu hareket ederek Yenihan, Zile bölgesinde takibatı sürdürmeleri, bir an evvel Sivas, Yozgat hattını kurmaları ve Orta Anadolu'da asayişi sağlamaları görevinin verildiği bildirildi.134 Harekete geçen Refet Bey ve Selahattin Bey Kadışehri yakınlarında asileri dağıttılar.135

Kadışehri'nden Ortaköy'e dönen Refet Bey,136 oradan da yaralılarla beraber bir yaylı araba ile, müfrezesini Çorak'ta bırakıp, yanında bir kıta süvari olduğu halde,137 23 Temmuz'da Çorum'a döndü.138

Çorum'da 31 Temmuz 1920 tarihini taşıyan bir bildiri yayınladı. Bildiride; silah cephane ve diğer askeri eşyaya sahip olanların teslim etmelerini, son olaylarda yağma edilmiş ise devlet veya şahıs mallarını en yakın mülki makama teslim etmelerini ilan etti. Bu tarihten itibaren üç gün içinde ilan edilen şartlara uyulmadığı görülürse, suçun derecesine göre suçluların, evlerini yıktırıp mallarına el koymak veya idam etmek yoluyla cezalandırılacakları da duyuruldu.139

Çorum'da bulunduğu sırada Ankara ile birçok yazışmalar yaptı. Çorum'dan gönderdiği duygu ve sitem yüklü bu yazısına cevap, o sırada Genelkurmay Başkanı olan İsmet Bey'den (İnönü) geldi. İsmet Bey cevap yazıda;

söylenilenlere hak verdiklerini, şaşkınlık içinde olduklarını fakat hataları gördüklerini, bu sorunları beraber çözeceklerini belirttikten sonra, "Şimendifer boyunda iken en büyük buhranlarda hemen sen imdadımıza yetişir idin. Harp dağlara sardığında aynı buhranlara çare bulmak için biz yine seni çağırdık. Fecirlere kadar beklediniz, biz yine sizi aradık. Şu anda da genel vaziyeti beraber görmek için hemen gelmeni çok rica ediyoruz. Bizi gördüğün zaman hepimizi bütün tasavvurlarımızla beraber tekrar çok seveceğini temin ederim" demekte idi.140 Bu yazı ile Ankara'ya davet edilen Refet Bey, Çorum'dan 13 Ağustos 1920 tarihinde ayrılarak Ankara'ya hareket etti.

Ankara

Ağustos sonlarında Ankara'da bulunan Refet Bey, 6 Eylül 1920'de 131 oy ile141 İçişleri Bakanı seçildi. 142 Refet Bey'in İçişleri Bakanı oluşunun ayı tamamlanmadan Konya'dan isyan haberleri gelmeye başladı.143 Olaylar üzerine hükümet toplanarak isyanı bastırmak üzere bölgeye gönderilecek komutanın kim olacağını görüştü. Görüşmeler esnasında o sırada bölgede cephe komutanı olan Ali Fuat Paşa'ya da görüşü soruldu. Fuat Paşa biraz da imalı bir ifade ile "Refet Paşa gitmelidir ve ve kendini temizlemelidir" dedi.144

Mustafa Kemal Paşa bu görüşmelerde geçen konuşmaları anlatırken "Cephe komutanı olmak sebebiyle isyanın çıkmasını önlemek için gerekli tedbirleri almaktan sorumlu olması gereken, çıktıktan sonra da önlemesi gereken Fuat Paşa'nın" bu imalı sözlerini şöyle cevaplandırdığını ifade etmektedir. "Dahiliye vekili olmak nedeniyle Refet Bey'in gitmesi iyi olur. Buna benzer bir olayı Sofya'da iken Bulgaristan'da da görmüştüm. Ayrıca; Refet Bey askerdir, müdebbirdir (uygun tedbirleri alabilecek birisidir), fatindir (güçlüdür) ve kıymetli bir kumandandır. Konya bölgesini iyi tanır. İçişleri Bakanı olarak mülki yetkileri vardır. Valiler, Mutasarrıflar, Kaymakamlar, Jandarma, Polis velhasıl bütün hükümet vasıtaları üzerinde etki ve yetki sahibi olunca isyanı daaha çabuk bastırır. Şundan bundan talimat beklemeye gerek kalmaz. Bu görevin ona verilmesinin asıl nedeni budur. Fakat madem Refet Bey kendisini temizlemeye mecbur bir bir şahsiyet gibi düşünülmüştür. Bir kumandanımız öyle söylüyor. Bu düşünceyi ortadan kaldırsın. Bu nedenle başka tartışmaya gerek kalmaksızın mutlaka Refet Bey gitmelidir."145

İçişleri Bakanı Refet Bey'in giderek duruma müdahale etmesi ve isyanı bastırması kararlaştırıldı. Emrine bir alay verildi.146

Refet Bey bu görevlendirmeden dolayı üzüldü. Bu vesileyle yaptığı konuşmada; "Ben Dahiliye Vekaleti makamını gayet önemli bir makam zannederdim ve bunun içindir ki Büyük Meclis'in bu göreve beni seçmesini gururla kabul ettim. Fakat şimdi görüyorum ki bir ordu kumandanlığı bölgesinin herhangi bir noktasında bir isyan çıkınca buradaki önemli işlerini terk edip gitmesinde hiçbir beis görülmemektedir. Bununla beraber bu görevlendirmeyi bir emir kabul ediyorum ve emrinize tam bir bağlılıkla uyacağım"147 dedi.

Konya

Konya isyanı Çumra, Koçhisar, Karapınar, Karaman, Ilgın, Akşehir, Seydişehir, Beyşehir, Akseki, Manavgat, Alanya'yı da içine alacak şeklide genişledi. Refet Bey Konya yakınlarına vardığı zaman asilerin, Horozluk mevkiinde toplanmış bulunan ve daha fazla yardım alarak güçlenmelerine fırsat vermek istemedikleri, hükümet güçlerine saldırmakta olduklarını gördü. Tam zamanında yetişmişti. Asiler üzerine saldırdı ve onları dağıttı. Dağınık halde kaçanlar sıkı bir takip hareketiyle ağır kayıplara uğratıldı. 6 Ekim'de Konya'ya giren Refet Bey çevre kazalarla haberleşmenin kesilmiş olduğunu gördü. İsyancılar haberleşme merkezlerini ele geçirmişlerdi.

Refet Bey Konya'da iken Çumra'da büyük asi gücü toplandığı haberi geldi. Yeni kuvvetlerle gücünü takviye eden Refet Bey harekete geçmeden önce bir plan yaptı. İsyan hareketi yaygınlaşma eğilimine girmişti. Bunu önlemek için, Afyonkarahisar'dan Ilgın'a kadar olan demiryolu bölgesinin asilerden temizlenmesini 12. Kolorduya, Eğridir Gölü bölgesini Demirci Mehmet Efeye verdi. Konya'nın güney taraflarının asilerden temizlenmesini de kendi üzerine aldı.

8 Ekim'de tenkil harekâtını başlattı. Aynı gün Çumra, 9 Ekim'de Karaman, 11 Ekim'de Dinek, Elmasu, 12 Ekim'de Boyalı, Sarıköy, 16 Ekim'de Bozkır asilerden temizlendi. Harekâtının bilançosu, 22 şehit, 11 yaralı, 10 kayıp idi. 18 Ekim'de Seydişehir, 19 Ekim'de Beyşehir, 22 Ekim'de Çığıl'da düzen sağlandı. Böylece Refet Bey Bolu ve Yozgat isyanlarında olduğu gibi Konya ayaklanmasında da çevik saldırışlar ve baskın tarzında hareketler ile Konya bölgesinde düzeni tamamen sağlamış oldu.148

Demirci Mehmet Efe Olayı

Konya isyanı sürerken Batı Cephesi'nde ciddi gelişmeler olmuştu.149 Bu gelişmeler üzerine Mustafa Kemal Paşa Kuvayı Milliye (Gönüllü Kuvvetler) Teşkilatı'na son verme karar ve politikasını benimsedi. Batı cephesini, Batı ve Güney Cephesi olarak ikiye ayırdı. Cephe komutanlıklarına "Düzenli ordu ve süvari kütlesi meydana getirmeleri" görevi ile İsmet ve Refet Beyleri tayin etti.

9 Kasım 1920'de150 Güney Cephesi komutanı olarak görevlendirilen Refet Bey'in bu göreve atanması ile ilgili olarak Mustafa Kemal Paşa; "Hali hazırda Dahiliye Vekili olması, bu görevinden önce de Konya'ya Denizli'ye gitmesi ve bu bölgede efelerle çok düşüp kalkmış olması, dolayısıyla cephe bölgesini iyi tanıması, Konya İsyanı'nı bastırmak üzere gönderilmiş olması ve zaten orada bulunuyor olması, isyanı bastırmak için daha bir süre orada kalacak olması nedeniyle, Güney Cephe Komutanlığı'nı da üzerine alsın, orada işi bittikten, isyan bastırıldıktan sonra Teşkilat-ı askeriye'de (Düzenli Ordu) oluşturulabilir, ondan sonra yerine burada daha kıymetli bir arkadaş bulabilirsek onu göndeririz, kendileri buraya (Ankara'ya) gelirler, bulamazsak Dahiliye Vekaletinden istifa eder orada (Konya'da) kalırlar, başka bir arkadaşımızı da Dahiye vekaletine seçeriz diye düşündük ve bundan dolayı onu o göreve tayin ettik" demektedir.151

Refet Bey görevi kapsamında bölgesindeki Milli Kuvvetleri ordu kuruluşuna almaya başladı. Onlara asker elbisesi giydirdi ve eğitim yaptırdı.152 Bu çerçevede Demirci Mehmet Efe'ye de çağrıda bulundu. Kuvvetlerini ordu kuruluşuna almayı, kendisine askeri bir rütbe vererek bir birliğin başına komutan tayin etmeyi ve düşmanla mücadeleye bu suretle devam etmesini teklif etti. 153 Bu maksatla onu Konya'ya davet etti. Demirci Mehmet Efe bu daveti samimi bulmadı. Bir tuzak olabileceğini düşündü. Durumu ve ne yolda hareket etmesi gerektiğini gizlice Çerkez Eteme danıştı. Çerkez Etem, Demirci Efe ile aynı görüşte olduğunu, son olaylar karşısında çok dikkatli olması gerektiğini tavsiye etti.154

Refet Bey o günlerde Demirci'nin durumunu şöyle değerlendirmekte idi. "Demircinin etrafında bulunanlar her türlü emrin, etkinin, hükmün dışında yaşarlar, her türlü fenalığı yaparlardı. Durum öyle fena bir şekle gelmişti ki, köyleri yakılan, yağmalanan halk Antalya'ya inmişler, her taraf göçmenlerle dolmuş, bu zulümden kurtarılmayı bekliyorlardı. Bölgede bir isyan çıkabilirdi. Durumu gördüm ve sorunu çözmeye karar verdim."155

Demirci Efe, emrindeki 800 kişilik bir güç ile cepheden çekildi. Küskün olarak köyü İğdecik'e döndü. Fakat onun bu kadar süvari kuvvetiyle, hele de çok kolay etki altında kalan mizacıyla, orada sakince oturacağını düşünmek doğru olmazdı.

Refet Bey, Efeyi Nazilli cephesini kurmaya geldiği zamanlardan tanımaktaydı. Ayrıca; zaten isyan halinde bulunan Çerkez Etem'in etkisi altına girmişti bile. Nitekim Demirci Efe, Çerkez Etem'le haberleştikten sonra nispeten kararlı denilebilecek bir tutumla cepheden askerini çekmişti.

Refet Bey, 16 Aralık 1920'de Demirci Mehmet Efe'nin bulunduğu İğdecik köyüne baskın yaptı. Köyü çepe çevre sardı. Sadece kayalık bir taraf, asker yetersizliği veya plan gereği156 kapatılmadı. Etrafın sarıldığını anlayan Efe boş kalan kayalık kesimden kaçtı. Hükümet kuvvetleriyle çarpışmaya girmek yerine birkaç adamıyla çekilmeyi tercih etti veya buna mecbur bırakıldı.157 Kısa bir süre sonra 30 Aralık'ta gelip teslim oldu.158 Böylece Refet Bey, Demirci olayını çok dallandırmadan ve kendi usulüne göre halletti.159

Refet Bey Demirci sorununu nasıl çözdüğünü şöyle anlatmıştır. "Konya'da olan Demirci'yi yanıma çağırdım. Bazı yanlış yorumlar yaparak gelmedi. Yanındaki adamları organize etmek istedim, yanına bir subay göndermek istedim, yanındaki adamlardan memlekete yararlı bir Alay kurmak istedim. Bu amaçla yola çıktım. Onun 1500 atlısına karşılık benim 200 atlı adamım vardı. Ancak yolda ilerlerken takviye aldım ve 700'e ulaştım. Merkezi İğdeçik'te bulunan Demirci Eğridir, Burdur, Isparta bölgesinde etkili idi. Az kuvvetimle onun çok kuvvetine karşı başarılı olabilmek için doğrudan düşmanın göbeğine girmeye karar verdim. Bir gecede onun hakim olduğu bölgelerin içinden görünmeden geçerek, gerektiğinde sürünerek köyüne yanaştım ve sabah şafak vakti aniden karşısında hazır bulundum. Bir hata sonucu ilk silahın yanlış zamanda patlaması nedeniyle bunu duyan demirci derhal toparlanıp fırlayarak kaçmayı başardı. Adamları yakalandı. İğdecik olayını böylece öğleye kadar tamamladıktan sonra demirci kuvvetlerinin geri kalanlarını yakalamak için bölgenin diğer önemli merkezlerine hareket ettim. Adamlarının çoğu yakalandı silahları toplandı."160

Refet Bey'in Demirci'yi köyünde kuşatırken top atışlarıyla onu uyarıp kaçmasını sağladığı, kasasında bıraktığı 100 bin lira nakit ve birçok değerli silahlarına el koyduğu, sonra Demirci'yi güvenli bir yere yerleştirip el koyduğu paradan bir miktar tahsisat verdiği, yine bu para ile çocuklarına baktığı iddia edildi.161

Demircinin servetine el konulması hakkında mecliste görüşme açıldı. Refet Bey bu görüşmede kendisine yönelik suçlamalara karşı yaptığı konuşmada; "Demirci kaçarken hanımı da beraberinde kaçmıştı. Fakat çocukları evde idi. Hükümet bu çocukları kendi evlerinden çıkarıp sokağa atmış. O zamana kadar Demirci'ye saygı gösteren hükümet, durum değişir değişmez -Haşa huzuru alinizden-eşeği döveceğine semerini dövmek kabilinden- bir iş yaptı. Bu hal bana çok acı geldi. Gerçi Demirci hata etmişti, fenalıklar yaptı. Fakat huzurunuzda itiraf ediyorum Demirci benim arkadaşımdır. Onunla 8 sene gezdim. Düşmana ilk silahı beraber patlatmadık. O şerefe ben dahil değilim. Fakat İlk zamanlarda kuvvetler yokken orada kendi kuvvetiyle, kendi fikriyle ve kendisinden pek yüksek olan bir Türk zekasıyla oradaki işleri idare etti. Demircinin fenalığı da vardır. Fakat bunun suçu daha ziyade etrafındaki aydın insanlara aittir. Ona bu suçları kendileri kazanmak için yaptırdılar. Tarih Demircinin milletine yaptığı vazifeyi unutmayacaktır. Tarih fenalıklarını da kaydeder. Fakat bizim Demirci'ye karşı bir borcumuz vardı. O da hiç olmazsa çocukların sokağa atmamaktı.

Düşmana karşı ilk günde savunma hatlarını düzenleyenler kim olursa olsun bence büyük insanlardır. Onlara büyük hürmet ve saygı beslemekteyim. Demirci yakalanamadı, Denizli taraflarına kaçtı. Halkı çok korkutmuştu. I. Dünya Savaşı'nın başından beri şaki bir adamdı. Eskiden yaptığı öyle korkunç olayları vardı ki, cidden insanın tüylerini ürpertir. Asi olarak tekrar dağa çıkarsa halka çok büyük fenalıklar yapabilirdi. Demirci İğdecik'ten kaçtıktan sonra bana Denizlililer lanet ettiler. Madem yakalayamayacaktı niye uyuyan yılanın kuyruğuna bastı, bizi yaktı dediler.

O'nun takip ve tenkili için ise büyük kuvvetler sevk etmek gerekirdi. Bu da hükümete, devlete pahalıya mal olurdu. Ben bu hareketinden korktum. Arkasına düşüp takip de edemedim. Çünkü kuzeyde (Çerkez Etem olayı) görevim vardı. Bu durumda yapacağım iş şuydu. Demircinin çocuklarını evine getirmek ve iaşesini temin etmek. (Bir çeşit rehine gibi Demirci'ye karşı elde tutmak) Demirci eğer uslu namusu ile oturursa, kanuna bağlı kalırsa canı, malı, ırzı namusu avradı korumam altında, aksi halde elimden kurtulamazdı.

Demirci'nin hayatını baştan sona biliyordum. Beyaz ekmek yemeye alışmıştı. Zorunlu olmadıkça dağa çıkacak halde değildi. Bu ruh halinden istifade ettim ve arkasından çocukları ile ilgili haberi gönderdim. Hatta çocuklarının bir de resmini çektirip gönderdim" diyerek Demirci'ye karşı olan duygularını ve çocuklarını niçin gözetim altına aldığını açıkladı.

Serveti ile ilgili olarak şunları söyledi: "Demircinin evine girdiğim zaman eşya olarak bir şey kalmamıştı. Emanet eşyaları sahipleri, özel eşyalarını hizmetçisi, silahları resmi görevliler almış depoya koymuşlardı. Kasası oradaydı. Başlangıçta onun malının, ırzının koruma altında olduğunu anlatmak için kasanın açılmadan koruma altında bulundurulmasını uygun bulmuştum. Bu düşünce ile kasayı Isparta hükümet yetkililerine mühürletip teslim ettim. Demircinin karısının kaçarken evde bıraktığı elmas ve altınlar ayrıca tutanakla görevlilere teslim edildi. Ben Keçiborlu'ya hareket ettim. Fakat orada iken aklıma geldi. Demirci kasanın Isparta'da olduğunu haber alarak kötülükler yapabilirdi. Isparta'ya baskın yapar yakar, yıkardı. Kasayı da alıp giderdi.

Isparta mutasarrıflığına bir emir verdim. Resmi görevlilerden oluşan bir komisyon huzurunda kasayı açıp saymalarını ve mevcut serveti bir tutanakla tespit edip en geç sabaha kadar bana göndermelerini istedim. Bu para bana geldi. Ancak ben tutanağı o zaman yanıma almadım. Demirci'yi kovalayan, Etem'i kovalayan bana bir gün bu miktardaki bir paranın hesabının sorulacağını düşünemedim. Fakat vaktim olmadığı için saymadan aldığım o parayı sonra karargahımdaki veteriner ve bir diğer görevliye saydırdım. Saydıkları parayı bir tutanakla bana teslim ettiler. Bu 1800 liralık kağıt para idi. Bende olan bu tutanağın benzerini Isparta'da mutasarrıflıkta bulmak mümkündür.

Bu para ne oldu? Demircinin her şeyini koruma altına aldırmıştım. Devesini, kerestesini, halısını, seccadesini, elmasını, evrakını, parasını hepsini. Demirci namusuyla oturur, isyan etmezse her şeyini iade edecektim. Sonunda Demirci bana yavaş yavaş başvurdu. Dağdan indi. Daha önce onun yanında olan fakat benim tarafımdan görevlendirilen Arap Nuri Yüzbaşı olarak tanınan kişinin kontrolünde bir yere yerleştirdim. Kendisiyle kaçan karısı daha sonra Isparta'ya dönmüş ve ben de onu çocuklarının yanında kontrol altında tutuyordum. Demirci'ye önce karısını gönderdim. Elmaslarını karısı ile gönderdim. Sonra istedikçe parası ve diğer mallarını peyder pey cinsi cinsine kendisine verdim. Sıkıştıkça benden para istedi ben de gönderdim.

Demircinin parasını kendisine vermeseydim bu hükümete çok pahalıya mal olurdu. Memleketin başına bela kesilirdi. Ayrıca bu parayı ne diye gasp edecektim. Müsadere için onun hakkında bir karar verilmek gerekirdi. Böyle bir karar yoktu ve ben bir karar vermek zorunda idim. Demirci olayı aile içi bir olay gibi gelişti. Onun memlekete büyük hizmetleri vardı."162

Refet Bey'in Demirci Mehmet Efe olayını sessizce hallettiği sıralarda, Cephenin kuzey kesiminde İsmet Bey de Çerkez Etem ile uğraşmakta idi. Düzenli orduyu oluşturma kararını bölgesinde uygulamakta olan İsmet Bey'e karşı memnuniyetsiz bir tavır koyan Çerkez Etem, önce ayrı bir ordu sayılmasını istedi, sonra İsmet Beyden emir alamayacağını ve nihayet kuvvetlerini asla nizami birlikler haline sokamayacağını belirterek tamamen TBMM'ne karşı bir durum aldı. İşin bu noktaya gelmesine kadar ki gelişmelerde Refet Bey'in adı da sık sık geçmektedir.

Çerkez Etem'le Refet Bey arasındaki ilk soğukluk Yozgat isyanını bastırma harekâtı sırasında başladı. Bölgede isyan hareketleri başlayınca isyanı bastırmak üzere Çerkez Etem görevlendirilmişti. İsyan genişleme ve yayılma eğilimi gösterince yardımına o sırada Bolu'da bulunan Refet Beyde görevlendirildi. Mustafa Kemal Paşa tarafından Zile'ye gönderilen Refet Bey'in yanında tek adamı yoktu. Yola çıkarken yanında başlangıçta on kişi kadar olan adamları sonra onbeş, daha sonra otuz, elli... Böylece yolda giderken katılanlarla Çorum'a varıldığı zaman 150 kişi oldu. Hareketini kuvvetine göre düzenledi. Hedefi en uygun yolu takip ederek isyana müdahale etmekti.

Bu sıralarda onun takip ettiği yolu kaçamak hareket olarak yorumlayan Çerkez Etem Mustafa Kemal Paşa'ya hoşnutsuzluğunu belirten telgraflar gönderdi. Sadece Refet Bey'i değil bölgede görevli diger komutanları da küçümseyen telgraflardı. "İşte sizin kumandanlarınız şöyle yapıyorlar, böyle yapıyorlar. Gayet acizdir, batidir, aklı ermez kimselerdir" diyordu. Bu şekilde onda bir zihniyet meydana geldi. Bu kumandanlardan bazılarını telgraf başında görüşmeye çağırarak yüzlerine karşı hakaretler etti. Fakat o zaman ne bu komutanlar ne de durumu bilen Mustafa Kemal Paşa memleketin sükununu bozmamak için işin üstüne gitmediler. Olayı görmezden geldiler.163

İsyanın bastırılması ve bölgede düzenin yeniden sağlanması için müfrezesiyle dolaşırken Alaca'ya da uğrayan Refet Bey'e halk şikayette bulundu. "Aman efendim birtakım adamlar geliyor, köylerimizden zorla asker topluyorlar, asker gitmezse evizi yıkıyorlar, hayvanlarımızı alıyorlar, bize zulüm ve baskı yapıyorlar, bizi bu adamların ellerinden kurtar" dediler.

Şikayet üzerine Refet Bey olayı inceledi. Gördü ki, gerçekten bazı adamlar köyleri dolaşarak halktan asker topluyor ve ellerinde Çerkez Etem tarafından verilmiş belgeler de var. Belgelerde asker toplama yetkileri yanında vermeyenlerin evlerini yakma, hayvanlarını alma yetkilerinden bahsedilmektedir. Refet Bey bu çapulcuların ellerinden belgeleri alıp yırtıyor ve bunları bölgeden kovuyor.

Bu olaydan başka bir de; İçişleri Bakanı olduktan sonra "Çerkez Etem'in müfrezesine katılmak üzere Ankara'ya gelen 150-200 kişilik bir müfrezeyi ileriye (Cepheye) göndermeyip geri çevirmesinden" bahsedilmektedir.164 Bütün bu olaylar Çerkez Etem'le Refet Bey'in arasının açılmasına sebeb oldu.

Güney Cephe Komutanlığı'na tayin edilmesi ile Çerkez Etem, Refet Bey çatışması hissedilir şekilde su yüzüne çıktı. Refet Bey ilk icraatına bölgesindeki milli kuvvetleri lağvederek başladı. Cephe Komutanlığı içinde kalan bölgede Çerkez Etem'e asker, iaşe vs. toplama iznini kaldırdı. Bu maksatla bölgede görevli memurları toplayarak Çerkez Etem'e yolladı. Düzenli ordu oluşturmak için süvari toplamaya başladı. Çerkez Etem'e göre; bu esnada Refet Bey sadece süvari toplamakla kalmayıp, Çerkez Etem'in halktan zorla aldığı, zulüm yaptığı iddiaları ile aleyhinde propaganda yaptı. Bu durum aralarının açılmasına sebep oldu.165

Çerkez Etem, Batı Cephesi'nin ikiye ayrılması ve Güney Cephesi'nin oluşturulmasını gereksiz bulduğu gibi, bu cepheye Refet Bey'in komutan olarak atanmasını ise, tamamen onun kendisine karşı tavır takınmasın bağlıyordu. Halkın kendisine itibar göstermesinin onları engelleyeceğinden korktukları için gözden çıkarıldığını, kendisine karşı cephe alanların Refet Beyi, işini bitirsin diye üzerine görevlendirdiklerini düşünüyordu.

Çerkez Etem, Refet Bey'in Yozgat İsyanı esnasındaki yanlış tutumu ile Gediz Muharebesi'ndeki yenilginin başlıca sebebi olduğunu ve bunun açıklanmasından korktuğu için kendisine karşı olanların yanında yer aldığını,166 bütün olanlara rağmen Refet Beyin son düşmanca tutumuna kadar ona karşı hep dostça davrandığını,167 ifade etmektedir. Çerkez Etem Refet Bey zıtlaşması Refet Bey'in İstiklal Mahkemesi'ne şikayet edilmesine kadar vardı. Gediz Muharebelerinde meydana gelen firarların, Refet Bey'in Yozgat isyanını bastırma harekâtı esnasındaki uygulamaları ile ilgisi olduğunu ileri süren Çerkez Etem, onu İstiklal mahkemesine şikayet etti. 168

İstiklal Mahkemesi'ne şikayet olayı ile birlikte anılan bir de telgraf meselesi vardı. Çerkez Etem İçişleri Bakanı'na hitap eden "Dünyada bir adamı, en adi bir adamın, en adi bir tarzda ne kadar tahkir etmesi kabilse o kadar" hakaret dolu bir telgraf gönderdi. Bu telgrafı şahsına kabul edip ülkenin içinde bulunduğu karışık durumu daha da fena hale getirmek istemeyen Refet Bey işleme koymadan yırtıp attı. Bu telgrafın muhtevasından daha sonra haberi olan Mustafa Kemal Paşa, Meclis Başkanı olmak sebebiyle bir Bakanına karşı yazılan bu hakaretler karşısında; "Belki vakti zamanında o telgrafı bana göstermiş olsaydı onun kadar sakin olamazdım" dedi.169

Çerkez Etem; Refet Bey'in İstiklal mahkemesinde yargılamasını engellemek için Cephe komutanlığına getirildiğini, İstiklal mahkemesine verildiği için İçişleri Bakanlığı'ndan alınması gereken birisinin böyle bir göreve getirilmesinin kendisine karşı bir grup tarafından komplo düzenlendiğinin delili olduğunu,170 bütün bunlara rağmen Fevzi Paşa'nın ısrarı ve memleketin menfaati gereği şikayetini geri aldığını söylemiştir.171
Refet Bey, Çerkez Etem kavgasıyla su yüzüne çıkan hükümetin kendisine karşı soğukluğunun derecesini yerinde görmek ve TBMM'deki ağırlığını ölçmek isteyen Çerkez Etem Ankara'ya geldi. Fakat burada umduğu ilgiyi göremedi. Bu kavgada düzenli ordunun kurulmasına karşı çıktığından prestij kaybetmişti.172

Mustafa Kemal Paşa Ankara'dan, Batı Cephesi'ndeki huzursuzlukları yerinde görmek ve incelemek için özel bir trenle cepheye gitmeye kara verdi. Giderken yanına Çerkez Etem'i de aldı. Meseleyi bir neticeye bağlamak istiyordu. Hafiyelerinden, hazırlanmış bir tuzağa düşürülmek için götürülmekte olduğu haberini alan Çerkez Etem Eskişehir'de, trenin rötar yapmasından istifade ile trenden indi. Buradan Gediz'deki karargahına kolayca ulaşabildi.173

Çerkez Etem'in gösterdiği tepkiye karşı onu yatıştırmak için TBMM bir nasihat heyeti gönderdi. Etem bu heyete davranışının sebeplerini açıklarken; Refet Bey'in Konya'da süvari kuvvetleri toplayarak kendisine saldırı hazırlığı içinde olduğunu, Refet Bey konusundaki çekişmelerde Mustafa Kemal Paşa'nın, Refet Bey tarafını tuttuğunu, oysa bu konunun kendisi için izzet-i nefis meselesi olduğunu, bu böyle devam ederse kuvvetleriyle önce Konya'ya saldıracağını, Refet Beyi önüne katıp Ankara'ya kadar gideceğini söyledi. Heyettekiler, meselenin onun kuşkulandığı gibi olmadığını, kuvvetlerine karşı bir hazırlık olmayıp, sadece düzenli ordu kıtalarının oluşturulduğunu, düşmana karşı koymak için bütün memleket imkanlarıyla kurulmuş bir ordudan başka çare olmadığını anlattılar. Çerkez Etem söylenenleri kabul etti. "Keşke bu dargınlık girmeseydi araya" dedikten sonra, "Refet Beyi Konya'dan, Cephe Komutanlığı'ndan alsınlar dedi."174

Çerkez Etem'e bir yandan nasihatçi heyetleri gönderilirken diğer taraftan Mustafa Kemal Paşa bu görüşmelerden bir sonuç çıkmayacağına, Çerkez Etem'in kendilerini oyaladığına inanmakta idi. Nitekim, bu düşüncelerle İsmet ve Refet Beylere bir telgraf çekerek, Çerkez Etem'e karşı kuvvetlerini hazırlamalarını ve uyanık olmalarını bildirdi. 175 Refet Bey bu konuda, Çerkez Etem kuvvetlerinin Kütahya ve Gediz'de toplanmakta olduğuna ve hasmane tavır takındığına göre hiç vakit kaybetmeden saldırmak yanlısı olduğunu ve emir beklediğini bildirdi. 176

Beklenen emir verildi. Çerkez Etem'e karşı harekât başlatıldı. Çerkez Etem kuvvetlerine karşı Refet ve İsmet Bey kuvvetlerinin ileri harekâta geçmesi üzerine, Çerkez Etem kuvvetleri geri çekilmeye başladı. Refet Bey, bu çekilme esnasında gerek içlerine soktuğu casuslar vasıtasıyla, gerekse uçaktan attığı beyannameler yoluyla çoklarını etkileyerek hükümet kuvvetlerine sığınmaya teşvik ettiğini, böylece Etem kuvvetlerinin çoğunu kendi saflarına çektiğini,177 Etem'in etrafında sadece öldürülmek suretiyle cezalandırılacaklarından korkanların kaldığını söylemektedir.178

Çerkez Etem ise İsmet ve Refet Beylerin kendisine karşı hazırlıklarını anlayınca, kuvvetlerini cepheden çekip Kütahya'da toplamak zorunda kaldığını, saldırılar başlayınca da savaşmak istemediği için geri çekilme emri verdiğini, Gediz yönünde çekilirken adamlarının ısrarla dönüp savaşalım dedikleri halde kabul etmediğini, üzerlerine saldıran askerin değil komutanlarının suçlu olduğu ve onları ele geçirmeye yarayacak bir saldırı olmadıkça, saldırının anlamsız olduğunu düşündüğünü, bu yüzden saldıralım tekliflerini reddettiğini, anlattığı hatıralarında Gördes'e kadar çekildikten sonra orada adamlarını, istediği tarafı seçmekte serbest bıraktığını, ama açıkça Refet Bey'e katılın diyemediğini, çünkü içlerinde bulunan casusların her haberi ona ulaştırdığından emin olduğunu, eğer öyle dese, Refet Bey bir tuzaktan korkup ona sığınan zavallı arkadaşlarını cezalandıracağını düşündüğünü ifade etmektedir.179

Çerkez Etem kuvvetlerinin gerçekleştirilen saldırılar ile çekilmeye başlaması üzerine Düzenli ordunun bu ilk başarısı karşısında TBMM'nde büyük bir memnuniyet havası doğdu. Mustafa Kemal Paşa, Refet Beye şu tebrik telgrafını gönderdi: "Etem Bey isyanıyla başlayan olaylar ve son muharebeler esnasında Batı ve Güney ordularımızın kahraman kumandan ve erlerinin yaptığı fedakarlıklar münasebetiyle bu gün TBMM'de hararetli tezahürat yapılmış ve övücü konuşmalar olmuştur. Çok sayıda takrir ile layık olan kumandan ve subayların terfi ettirilmesi ve erlerin taltifleri teklif olunmuştur. Cephe kumandanları İsmet ve Refet Beyefendilerin terfi ettirilmeleri, Bakanlar Kurulu'nca daima uygun bulunuyorsa da, bu terfilerin kendileri tarafından bildirilecek kumandan ve subayların terfileri ile beraber verilmesi daha münasip görüldüğünden son savaşlarda fedakarlık gösterenlerin, terfiye hak kazanan kumandan ve subayların terfilerinin vakit geçirilmeden Milli Savunma Bakanlığı'na bildirilmesini rica ederim.180 Nitekim; 10 Ocak 1921'de rütbesi Mirlivalığa (Tuğgeneral) yükseltildi.181

Çerkez Etem olayı başlarken Yunanlılar da harekete geçmişlerdi. Bu durumda Çerkez Etem kuvvetleri karşısından çekilerek Yunanlılara karşı sevk edilecek asker miktarı önem kazanmıştı. Geri çekilen Çerkez Etem'i takibe daha fazla asker ayrılmasını doğru bulmayan Refet Bey'in, aksini düşünen İsmet Bey'le tartıştığı görüldü. Refet Bey Yunan taarruzu süresince ordunun bütün ağırlığını sadece Yunan cephesine vermesini istemekte idi. 182

Yunan ve Çerkez Etem kuvvetleri ile çarpışmak zorunda kalan Düzenli ordular önce Yunan ileri harekâtını önledi. Daha iyi hazırlandıktan sonra tekrar taarruz etmek isteyen Yunanlılar geri çekilmek zorunda kaldılar. Bu olay tarihe, I. İnönü Zaferi olarak geçti. Bundan sonra Güney Cephesi kuvvetleri tamamen Çerkez Etem üzerine yönelme imkanı buldu. Refet Bey, Gördes ve Kayacık'ta Çerkez Etem kuvvetlerini sıkıştırarak isyancıları dağıttı, bir kısmını ise esir aldı.183

Refet Bey'in Çerkez Etem kuvvetlerini dağıttığını bildirdiği 23 Ocak 1921 tarihli telgrafına Mustafa Kemal Paşa ertesi gün şu cevabı verdi: "Dahiliye Vekili ve Cenup Cephesi Kumandanı Refet Beyefendiye; Çerkez Etem ve bağlılarının kesin hizmetine yol açan ve ordumuzun dış ve iç düşmanlara karşı kahredici gücünü en üste çıkaran isyanı bastırma harekâtı sırasında kahraman kıtalarımızın ezici ve kudretli kumandanız altında gösterdiği yiğitlik ve fedakarlığı milli bağımsızlık ve vatanın kurtuluşu adına en büyük hizmet kabul ederim. Gösterdiğiniz başarıdan dolayı yüce kişiliğinize ve kahraman ordumuzun bütün asker ve subaylarına en samimi tebriklerimi takdim ederim. TBMM Reisi Mustafa Kemal."184

Ancak; devam eden harekât esnasında Çerkez Etem ve yanında bazı adamları kaçarak Yunanlılara sığınmayı başardılar. Mustafa Kemal Paşa; Çerkez Etem'in kaçarak Yunanlılara sığınmasına Refet Bey'in sebep olduğunu, savaştan kaçındığı ve seyirci kaldığı için Çerkez Etem'in kaçabildiğini söylemiştir.185

Aslıhanlar Savaşı

Refet Bey, vekaleten yürüttüğü İçişleri Bakanlığı'nı 21 Mart 1921'de bırakarak tamamen Güney Cephesindeki çalışmalarına döndü.
Yunanlılar 26 Mart 1921'de ikinci defa saldırdılar. Böyle bir saldırı beklenmekte idi. Yunan saldırısına karşı İnönü mevzilerinde hazırlık yapılmış, düşman burada bekleniyordu. Dolayısıyla Güney Cephesi'nde zayıf birlikler bırakılmıştı. Yunan Kuvvetlerinin, Güney Cephesi üzerine de saldırmaları üzerine zayıf Refet Paşa kuvvetleri ikiye ayrılarak geri çekilmek zorunda kaldı. Bir kısmı Fahrettin Paşa'nın emrinde olarak Çay, Bolvadin hattına kadar çekildi. Bir kısmı da Refet Paşa'nın bizzat emrinde olarak İnönü mevzilerinin sol kanadına çekilerek burada savaşa devam etti. İnönü'de düşmanın yenilmesi ve geri çekilmeye başlaması üzerine Refet Paşa takip harekâtına geçti, geri çekilmeyi hezimete çevirdi.186

Düşmanın İnönü'de yenilip geri çekilmesi üzerine Çay Bolvadin hattına kadar ilerlemiş olan Yunan Kuvvetleri hem asıl kuvvetlerden ayrı düşmüş, hem de yandan emniyetini kaybetmişti. Bir saldırı yapılırsa başarılı olabileceğini hesaplayan Türk karargahı, Refet Paşanın emrinde, bir taarruza karar verdi. İnönü'de asıl savaşın sona ermesi üzerine boşa çıkan birlikler de Refet Paşa'ya verildi. Bu takviye ile, her ne kadar bu birlikler savaştan yeni çıkmış, yorgun ve eksik teçhizatlı iseler de düşman karşısında bir avantaj sağlandığı düşünülmekte idi.

Çay-Bolvadin hattındaki Yunan kuvvetleri son durum üzerine üslerine doğru geri çekilmeye başlamışlardı. Geri çekilen bu kuvvetleri takip eden Refet Paşa, yaptığı saldırılarla düşmanı yıprattı, sonra Aslıhanlar mevkiinde taarruza geçerek onları meydan savaşına mecbur etti. Aslıhanlar Meydan Muharebesi olarak tarihe geçen bu savaşın neticesinin zafer mi, yoksa yenilgi mi olduğu tartışılmıştır.

Refet Paşa bu savaşı; sıkı bir takip ile düşmanın yıpratılmasından sonra muharebeye mecbur edilmesi ve hezimete uğratılarak üslerine çekilmesi olarak anlatır.187 Refet Paşa Aslıhanlarda zafer kazandığını Mustafa Kemal Paşa'ya şu sözlerle bildirdi. "Beş gün devam eden Dumlupınar Meydan Muharebesi'nde düşmana son darbeyi vurmak şerefi ordumuza nasip oldu. Düşman dümdar muharebesi yaparak çekiliyor. Ordumuz takip ediyor. Arz ederim."

Mustafa Kemal Paşa bu mesaja; "İnönü Meydan Muharebesi'nde silahlarınızın kazandığı parlak zaferi Dumlupınar Meydan Muharebesi'nde rüçhan-ı irade ve idarenizin temin ettiği ikinci ve parlak zafer tamamladı. Cinayet ve hıyanetinin ilk cezalarını çekmeğe başlayan Yunanistan'a karşı Anadolu'nun eski gaza ufukları üstünde ikab-ı zaferimiz ateşten iki kanat açtı. Ecdad topraklarında iki uzun seneden beri müfsid, muğfil bir mütareke ile silahlarından tecrit ve ölüme mahkum edilmiş, milletimiz aleyhinde fasılasız bir yangın ve kıtal siyaseti takip eden en mamur memleketlerimizi harabeye çeviren düşmanın başıboş bırakılmış haydut sürüleri yüzlerini döndürdüler. Ordumuz gök gürültülerini andıran bir velvele ve heybetle tarih sahnesine yeniden çıktı. Başkalarının zaferinden doğmuş ve başkalarının zaferiyle büyümüş tufeyli düşmanı ana topraklarımızdan büsbütün tard edecek meşiyyet-i muzafferanenizin yollarına gözlerim dikilmiş size ve üstadane sevk ve idareniz altında ecdad ruhunu mağrur eden bir kahramanlıkla çarpışan bütün kumanda ve silah arkadaşlarınıza mesud ve müfehhir tebriklerimizi gönderiyorum" cevabını verdi.
Bu telgrafı yeterli bulmayan Mustafa Kemal Paşa arkasından şöyle bir telgraf daha çekti. "Dumlupınar'da kazandığınız meydan muharebesinin kutlanmasını açık telgrafla yaptım. Fakat kıymetli başarınızdan ilham alan duygularımı ifade için açık telgrafımda ifade ettiklerimden başka şu hususları da ilave etmeyi gerekli görüyorum.

Umum cephelerimize karşı ilk savaşlar esnasında kıymetli kumanda kabiliyetiniz Güney Cephesi karşısındaki düşman ordusunu iğfal ederek Konya istikametinde etkisiz ve önemsiz bir dağınıklığa mecbur etti. İnönü savaşının olduğu sırada Güney Cephesi karşısında bir düşman ordusu olduğu halde, kumandanız altındaki kıtaları kuzeye yetiştirdiniz. İnönü zaferini tamamlamak için bizzat kuzeye koştunuz. Kıymetli süvarinizle Yenişehir ovasında düşman tümenlerine kati darbeyi vurarak düşmanın geri çekilmesini bozguna çevirdiniz. Daha sonra yorgun kıtaların başına geçip güneyde geri kaçan düşman ordusunu da takibe yetişerek düşmanı savaşa mecbur ettiniz, ve nihayet bu son harekâtınızın sonunda Dumlupınar Meydan Savaşı'nı kazandınız.

Bütün bu harekâtınızı derin bir ilgi ile takip eden arkadaşlarımızın da duygularına tercüman olarak en samimi tebriklerimi bir kere de iki arkadaşın kardeşçe ve her türlü resmiyetin üstünde bulunan bir hüviyetle arz eder ve alnınızdan öperim efendim."188

Aslıhanlar Savaşı'ndan sonra Yunan kuvvetleri Dumlupınar mevzilerine çekilerek durdular. Refet Paşa'nın harekâtı ve kazandığı zaferi anlatan telgraflarını önce memnuniyetle aldığını söyleyen Mustafa Kemal Paşa daha sonra durumu inceleyince, "Refet Paşa'nın muharebe esnasında düşmanın ileri geri dalgalanma yapan hareketlerini, özellikle düşmanın geri hatlarda kalan asıl kuvvetleri hizasına çekilerek yanlarını emniyete almak için Dumlupınar'a kadar kıtalarını çekmesini zafer zannetmiş olduğunu, Aslıhanlar'da düşmana darbe vurup dağıtmamak ve hatta savaşı uzatıp düşmanın takviye almasına ve yerleşmesine sebep olmakla yenilmiş sayılacağını anladığını" söylemektedir.189

İnönü ve Aslıhanlar savaşlarından sonra Batı Cephesinin ikiye ayrılmasını gerektiren şartların ortadan kalktığı görüldü. Mustafa Kemal Paşa Batı Cephesi'nin bir komuta altında birleştirilmesine karar verdi. İsmet Paşa veya Refet Paşa'dan biri cephe komutanı olacaktı. Aslıhanlar savaşını bir yenilgi olarak değerlendiren190 Mustafa Kemal Paşa, İsmet Paşa'yı tercih etti. Refet Paşa'ya ise Milli Savunma Bakanlığı'nı teklif etti. Refet Paşa askerlik mesleği ile daha yakından alakalı olan Genel Kurmay Başkanlığı'nı istemekteydi.191 Bu uygun görülmeyince izin alarak özel karargah ve maiyetiyle birlikte, Kastamonu'da bir sayfiye yeri olan Ecevit tesislerine dinlenmeye gitti. 192

Sakarya Savaşı (Milli Savunma Bakanlığı)

Türk orduları Başkumandanlığına seçilen Mustafa Kemal Paşa ülkeyi içinde bulunduğu nazik durumdan193 çıkarabilmek için çalışmalarına başlarken etkili bir Başkumandanlık karargahı kurmak istedi. Karargahında yer alan Milli Savunma Bakanlığı'na o sırada İçişleri Bakanı olan Refet Paşa'nın seçilmesini istedi. Refet Paşa, 5 Ağustos 1921'de 167 oy alarak Milli Savunma Bakanlığına seçildi.

23 Ağustos 1923 tarihinde Yunan taarruzu ile Sakarya Savaşı başladı. 22 gün ve gece aralıksız devam etti. Zafer Türk Ordusunun oldu. Yunan taarruzu kırıldı ve geri atıldı.194

Başkomutan Mustafa Kemal Paşa'nın; "Sakarya Savaşı bir siper savaşı olmaktan çıkmış yıpranma ve yıpratma savaşı haline gelmişti. Böyle bir savaşta zafer daima orduların ikmal yeteneğine bağlıdır. 195 dediği bu savaşta Refet Paşa ikmal işlerini yürüttü.

Atatürk Sakarya Savaşı'nda Refet Paşa'nın hizmetlerini anlatırken; "Ordumuzun elinde çeşitli cins tüfekler vardı. Fena tarafı mermilerinin de ayrı ayrı olması idi. Milli Savunma Bakanı Refet Paşa'nın harp edenlerin tüfek mermilerini hatasız şekilde yerli yerinde sevk etmekte gösterdiği mahareti saygı ile yad etmek insanlık borcudur. Keza yiyecekleri de muntazaman yetiştirmiştir"196 demişti

Refet Paşa Sakarya Savaşı'nda öküz arabaları ile yapılan taşımaları menzil sistemi ile daha kullanışlı bir duruma getirdi. Kilimlerden kaput, gaz tenekelerinden ilaç kutuları yaptırdı. Odun bulunmadığında, ahşap evleri yıktırarak tahtalarıyla lokomotiflerin daima işlemesini sağladı. Yoksul askerlere harçlık bağladı. Bu sebeple askerler ona baba derlerdi.197 Orduyu ikmal etme görevini yaparken her yere yetişti. Görev heyecanını hiç kaybetmedi.198

Refet Paşa'nın Sakarya Savaşı esnasında cephe gerisinde gösterdiği üstün gayret TBMM tarafından takdire değer görüldü.199 Bu münasebetle TBMM'de yaptığı konuşmada "Bu, kağnı arabası ile koşan, yavrusunu kucağında taşıyan köylü kadınının zaferidir"200 dedi.

Ordu ihtiyaçlarının karşılanmasındaki sıkıntı konusunda mecliste açılan görüşmede Refet Paşa; Ordunun beslenmesinin çok iyi durumda olmasa da aç kalmadığını, ekmeklik un ve bulgur sıkıntısının çekilmediğini, gıda çeşitliliğinin sağlanmasına çalışıldığını, ordunun yedirilmesinde ileri saflara öncelik verildiğini, gerilerde bazı durumlarda kısa süreler için ekmek bile verilemediği zamanların olduğunu, gelecek hasat zamanına kadar yeterli stokların bulunduğunu,201 askerin kış gelmeden önce giydirilmesi için çalışıldığını, ancak bu konuda istenilen noktaya gelinebilmesi için paraya ihtiyaç olduğunu, askerlerin mektup yazmalarını kolaylaştırmak için belirli yerlere kağıt ve kaleminin devletçe karşılandığı mektup yazma bürolarının açıldığını, burada yazılan mektupların bedava gönderildiğini açıkladı.202

Sonuç

Refet Paşa, Mustafa Kemal Paşa'nın Türk Milletini kurtuluşa götürebilecek tek lider olduğuna inandı ve onun yanında yer aldı. İstanbul'da Jandarma Genel Komutanı iken lider arayışları içinde olanların kendisine fikrini sordukları zaman, Mustafa Kemal Paşa'yı önermişti. Mustafa Kemal Paşa kendisine Anadolu'ya beraber gitmeyi teklif edince tereddütsüz kabul etti.
Vatansever bir askerdi. 3. Kolordu Komutanı iken İngilizlerin Samsun'a çıkarma yapmasına mani oldu. Harbiye Nazırı ve diğer hükümet ricalinden gelen baskılara rağmen ve görevinden, makamından olacağını bildiği halde tutumunda ısrar etti. Bunun üzerine İngilizlerin etkisinde bulunan Osmanlı Hükümeti, onu 3. Kolordu Komutanlığı görevinden aldı.

Mustafa Kemal Paşa da Kurtuluş mücadelesinde onun kendisine bağlılığından emindi. Refet Paşa'yı daima yanında görmek istedi ve onu güvendiği kimseleri görevlendirmesi gereken vazifelere verdi. Sivas Kongresi'ne çağırdı. İsyancı Konya Valisi'ne karşı onu gönderdi. Nazilli Cephesi'ni askeri kurallara göre düzenlemeyi ona verdi. İç isyanlar çıkınca çağırdı. Ordunun Kütahya-Eskişehir muharebelerinde yenik düşüp Sakarya'ya kadar geri çekildiği zaman, TBMM'nde muhalifler karşısında zayıflayan ve onların, komutayı bizzat ele al, sorumluluk belli olsun dedikleri bir zamanda onu destekledi. Başkumandanlığı ele alan Mustafa Kemal Paşa, kazanmak zorunda olduğu bir savaşa hazırlanırken Refet Paşa'yı karargahına dahil etti. İzinde olduğu halde göreve çağırdı. Olağanüstü tehlikeli bir dönemde onu Milli Savunma Bakanı yaptı.

Dış ilişkilere katkıda bulundu. Milli Mücadele yıllarında Nazilli Cephesi'nde iken İtalyanlarla Temsil Kurulu adına temas sağladığı gibi onlarla yaptığı görüşmeler ile, ellerinde bulunan silah-mühimmat depolarının Türklere teslimini de kabul ettirdi. İnebolu'da İngilizlerle görüşmeler yaptı. İngiliz esirlerine karşılık Malta'daki Türk esirlerinin serbest bırakılmasını sağladı.

Karşılaştığı meselelere anında ve pratik çözümler bulması Refet Paşanın özelliklerinden birisiydi. Konya'da 12. Kolordu Komutanı Albay Fahrettin, Heyet-i Temsiliye'nin emirlerini dinlememe eğilimi gösterince meseleyi halletmek için oraya gönderildi. Konya yakınlarında Albay Fahrettin'e bir telgraf çekerek görüşmek istediğini, bu sebeple yanına gelmesini rica etti. Gelince görüşmek üzere bindikleri treni kapılarına nöbetçiler dikerek Ankara'ya hareket ettirdi. Böylece; bir oldu bitti ile herhangi bir hadise çıkmadan Fahrettin Bey Ankara'ya getirilmiş ve burada ikna edilmiştir.

Milli Savunma Bakanlığı yaptığı Sakarya Savaşı esnasında kilimlerden kaput, gaz tenekelerinden ilaç kutusu yaptı. O günün zor şartları altında savaş ihtiyaçlarını karşıladı.

İstiklal Savaşı'nda zafere ulaşmış olmayı, "Milletin manevi değerine, haysiyetine, istiklal aşkına ve layık öncüler bulabilmesine" bağlıyordu. Ona göre, "savaşın gerçek kahramanları, erkekleri savaşa gittiği için cephe gerisinde onları doyurmaya çalışan, tarlaları ekip buğday yetiştiren, cepheye cephane taşıyan Türk Kadınlarıydı"

1 Azmi Süslü, Mustafa Balcıoğlu, Atatürk'ün Silah Arkadaşları, Atatürk Araştırma Merkezi Şeref Üyeleri, Ank. 1999, s 64.
2 Zekeriya Türkmen, Mütareke Döneminde Ordunun Durumu ve Yeniden Yapılanması (1918-1920), TTK. Basımevi, 2001, s. 58.
3 İkdam Gazetesi, 2 Mayıs 1924, Refet Paşa ile mülakat.
4 Zekeriya Türkmen, a.g.e., s. 104, 111.
5 A.g.e., s. 130.
6 A.g.e., s. 111.
7 Mutasarrıflık; Bu günkü Vali ile Kaymakamlık arasında mülki bir makam.
8 Mazhar Müfit Kansu, Erzurum'dan Ölümüne Kadar Atatürk'le Beraber, I. Cilt, Ank. 1966, s.
9 Yakın Tarihimiz, I. Cilt, s. 356. Naşit Uluğ; Siyasi Yönleriyle Türk Kurtuluş Savaşı, Milliyet yay, 1973, s. 60. Sadun Tanju; Atatürk'ün Yanındakiler Karşısındakiler, Hürriyet yay., 1981, s. 13-14.
10 Naşit Uluğ; a.g.e., s. 60. Sadun Tanju; a.g.e., s. 13-14.
11 Mustafa Kemal Atatürk; Söylev, I. Cilt, Ank., 1974, s. 25. Selahaddin Güngör, Atatürk'e Kafa Tutanlar, I. Cilt, İst., 1955, s. 9. Sadun Tanju, a.g.e., s. 13-14.
12 Selahattin Tansel; Mondros'tan Mudanya'ya, II. Cilt, Ank. 1978, s. 8.
13 A.g.e., s. 14.
14 Selahattin Güngör; a.g.e., s. 19.
15 Mustafa Kemal Atatürk; a.g.e., s. 25.
16 Sebahattin Selek, Anadolu İhtilali, İst., 1973, s. 147-149.
17 A.g.e., s. 147-149.
18 A.g.e., s. 147-149. Atatürk; a.g.e., s. 25.
19 Zekeriya Türkmen, a.g.e., s. 144.
20 Yakın Tarihimiz, III. Cilt, s. 49.
21 Ali Fuat Cebesoy, Milli Mücadele Hatıraları, İst. 1953, s. 75-76.
22 Atatürk, a.g.e., s. 25.
23 Yakın Tarihimiz, III. Cilt, s. 49.
24 Selahattin Tansel; a.g.e., s. 37-40. Fethi Tevetoğlu, a.g.e., s. 32.
25 Atatürk; a.g.e., s. 37.
26 Zekeriya Türkmen, a.g.e., s. 149.
27 Atatürk; a.g.e., s. 37. Selahattin Tansel; a.g.e., s. 4°-44. Fethi Tevetoğlu, a.g.e., s. 32-33.
28 Azmi Süslü, Mustafa Balcıoğlu, a.g.e., s 64.
29 Atatürk; a.g.e., s. 37-39.
30 Atatürk; a.g.e., s. 37-40.
31 Kazım Karabekir Paşa da, Refet Beye Bolşevikler hakkında verdiği haberler üzerine onun hükümete ve İtilaf Devletleri'ne karşı fiili vaziyet aldığını, bundan dolayı da görevinden alındığını ifade etmektedir. Kazım Karabekir; İstiklal Harbimiz, İst. 1969, s. 110.
32 A.g.e., s. 43-44.
33 Mustafa Kemal Paşa'ya 9. Ordu Müfettişliği görevi verilip de gideceği zaman Harbiye Nezareti'nde Fevzi (Çakmak) Paşa, Cevat (Çobanlı) Paşa ve Mustafa Kemal (Atatürk) Paşa bir araya geldiler. Görüşmeler Sonunda Mustafa Kemal Paşa'nın Anadolu'da bir mukavemet (direniş) tesis etmesi ve diğerlerinin de ona her yönden yardımda bulunmaları lüzumuna karar verdiler. O sırada Fevzi Paşa Harbiye Nazırı, Cevat Paşa ise Genel Kurmay Başkanı idi. H. Naşit Ulug; a.g.e., s. 41-42.
34 Atatürk, a.g.e., s. 40-44, Sebahattin Selek, a.g.e., s. 268-269.
35 A.g.e., s. 42. Selahattin Güngör; a.g.e., s. 20.
36 Kara Kuvvetleri Komutanlığındaki şahsi dosyasından.
37 Atatürk; a.g.e., s. 51. M. Müfit Kansu; a.g.e., I. cild, s. 88. ATBD, s. 79. ATASE yay., 1981, Belge no: 1737, s. 34 İstanbul'dan çıkan tutuklama emrinde Refet Beyin adının geçmediği, bunun Rauf olması gerektiğine dair Bkz. Fethi Tevetoğlu, a.g.e., s. 38.
38 TBMM Gizli Celse Zabıtları, c. 2, s. 885.
39 Atatürk, a.g.e., s. 61.
40 Selahattin Güngör; a.g.e., s. 25-26.
41 K. Ekrem Uykucu; 1919'dan 1923'e Kadar Cumhuriyet Tarihi Ansiklopedisi, İst. 1973. Bkz. Refet Bele maddesi.
42 Sebahattin Selek; a.g.e., s. 147-149.
43 Uluç İgdemir; Sivas Kongresi Tutanakları, Ank. 1969, s. 38-60. Mazhar Müfit Kansu; a.g.e., I. cild, s. 244-246. Atatürk; a.g.e., s. 77-78.
44 Uluç İgdemir; a.g.e., s. 73-75.
45 A.g.e., s. 113-115.
46 Atatürk; a.g.e., s. 102-103.
47 A.g.e., s. 126.
48 A.g.e., s. 128-129.
49 Atatürk; a.g.e., s. 151.
50 TBMM Gizli Celse Zabıtları, c. 2, İş Bankası Yay., Ankara 1985, s. 885.
51 Atatürk; a.g.e., s. 151. Mazhar Müfit Kansu; a.g.e., s. 318-320. Naşit Uluğ; a.g.e., s. 152. Nalan Seçkin; 1920-1970 İlk Meclisten Kalanlar, 1970. Selahattin Tansel; a.g.e., s. 126.
52 Atatürk; a.g.e., s. 173.
53 Mersin'li Cemal Paşa Konya'da Yıldırım Orduları Kıtaatı Müfettişi olarak bulunduğu sıralarda Mustafa Kemal Paşa 9. Ordu Kıtaatı Müfettişi idi. Aralarında yaptıkları yazışmada ülkenin kurtuluşu yolunda aynı şekilde düşünmekte olduklarını gördüler. 5 Temmuz 1919'da Cemal Paşa kurmayı tasarladıkları milli kuvvetlere gizlice yardımlar koparabileceğini umarak görevinden izin alıp İstanbul'a geçti. Damat Ferit Hükümeti ise onu İstanbul'da alakoydu ve bir daha da görevine iade etmedi. O günden sonra göz hapsinde tutulan Cemal Paşa bu defa Ali Rıza Paşa kabinesinde Harbiye Nazırlığı'na getirildi. M. Müfit Kansu; a.g.e., I. Cilt, s. 51-59.
54 Temsil Kurulu o sırada boş olan 12. Kolordu Komutanlığı'na uygun bulduğu bir tayin yaptırmak istiyordu. Konya'da Vali bulunan Cemal Bey, İstanbul'un yaklaşımlarına uymadığı ve şahsi isteklerine alet edemediği için, birçok kolordu komutanını ya sürgün ettirmiş, ya da istifaya zorlayarak uzaklaştırmıştı. Mesela Fahrettin Bey'in sürgün bir tayinle istifasına sebep oldu. Son kolordu komutanı Sait Paşa ise valinin aleti olmamak için istifa etti. Yeni bir tayin de olmadığından bu makam boştu. Atatürk; a.g.e., s. 151.
55 Zekeriya Türkmen, a.g.e., s. 208.
56 Atatürk; a.g.e., s. 176. Kazım Karabekir; a.g.e., s. 322. Fethi Tevetoğlu, a.g.e., s. 47.
57 Mazhar Müfit Kansu; a.g.e., s. 518-519.
58 Azmi Süslü, Mustafa Balcıoğlu, a.g.e., s 64.
59 Atatürk; a.g.e., s. 252.
60 M. Şefik Aker; İstiklal Harbinde 57. Tümen ve Aydın Milli Cidali, İst. 1957, s. 9-13.
61 Mustafa Kemal Paşa'nın 10 Aralık 1919'da komutanların görüşüne açtığı Batı Cephesi'nin kurulması hakkındaki taslak planı Refet Bey'e açıklayan telgrafı şöyledir: "Bu güne kadar gerek siyasi girişimlerimiz, gerekse askeriyenin geniş desteğini gören Kuvayı Milliye'nin fedakarlıkları ile sadece Yunanlılar Aydın'da durdurulabilmiştir. Bütün ülkenin düşman istilasından kurtulması esas gayesi olan Temsil Kurulumuz bu başarı sayılamıyacak durumu şu sebeplere bağlamaktadır.
1. Osmanlı hükümetinin yanlış siyaseti sebebiyle gayr-ı resmi de olsa en geniş yardımda bulunmayışı.
2. Bu gibi durumlarda bütün maddi ve manevi kuvvetlerin bir elden idaresi gerekirken bunun yapılmayışı.
Hal böyle iken; Yunanalıları Aydın vilayetinden çıkarmak için ya bütün varlığımızla saldıracağız veya, harp-sefer tarzında bir hareket düzenleyerek onları taciz edip kendiliğinden gitmelerini sağlayacağız. Bunun için toplayabildiğimiz ve mevcut olan kuvvetleri yeniden düzenledik. Buna göre; harekât mıntıkaları üçe ayrılmış olup bunlara, Kuzey Cephesi, Salihli ve havalisi ile Aydın ve havalisi cepheleri adı verilmiştir. Gerçekte bu cephelere 61., 23., 53. Tümen komutanlarının komuta etmesini uygun görüyorsak da, bu durum hareketimizin devlet eliyle yürütüldüğü görüntüsünü vereceğinden gayr-ı resmi bir gönüllü imzasıyla harekâtın idaresi uygun olacaktır. Bu maksatla Demirci Efe'nin Aydın ve havalisi kumandanlığında kalması hiçbir ihtilafa meydan vermeyecek mütalaasındayız. Daha işin başından itibaren 14., 17. Kolordu gibi hareket etmeyip meseleyi bir milli vazife telakki ederek işe sahip olunması, Kuzey Cephesi'nde maksadı evvelce olduğu gibi bu günde tamamıyla temin edecektir.
Bizzat 23. Tümen Komutanı Ömer Lütfü Bey'in de asla karşı olmadığı gibi, Salihli mıntıkasındaki teşkilatın tanzim ve meydana getirilebilmesi cidden tardire şayandır. Dolayısıyla adı geçenin bu güne kadar olduğu gibi bundan sonra da bu mıntıka ile meşgul olmasını rica ederiz.
Demirci Efe ve fedakar arkadaşlarının genel bir hareket esnasında arzu edilen başarıyı sağlayabilmeleri için şöyle bir şey düşünüldü: Temsil Kurulu üyelerinden sabık 3. Kolordu Kumandanı, bilhassa cephelerde askeri meziyetlerini herkese tanıttırmış olan cesur, gayretli, fedakar arkadaşımız Albay Refet Beyefendi'nin doğruca Temsil Kurulu'na bağlı olmak üzere İzmir ve havalisi Umum Kuvayı Milliye Kumandanlığı'nı üzerine almak lütfunda bulunduğu, aşağıda izah edeceğimiz şekilde çalışacağı, bölgede bu günden itibaren kolordu ve tümen komutanlıkları ve en yüksek rütbeli mülki memurların bir çoğunun gayr-ı resmi olarak mümkün olan yardımda bulunmalarını, şimdiye kadar kıymeti hepimizce bilinen hamiyet ve fedakarlıklarından bekleriz. Umum Kuvayı Milliye Kumandanlığı'nın doğrudan doğruya emir ve kumandasına verilen mıntıka Aydın vilayeti ve Konya vilayetinin Burdur livası olup, milli harekâta fazla yardım maksadıyla Umum Kuvayı Milliye Kumandanlığı'na Afyonkarahisar, Isparta, Kütahya livalarından talep edeceği yardımı bu livaların mülki ve askeri amirleri ve Milli Müdafaa Teşkilatları derhal karşılaması gerekmektedir. Umum Kumandanlığın yukarıda beyan edilmiş olan askeri harekât tarzlarından birisini kabul edinceye kadar bilhassa Aydın ve havalisi Kuvayı Milliye'sini düzeltme ve teşkil etmesi ve Kuzey Cephesi ve Salihli mıntıkalarındaki vaziyeti görerek ona göre bir karar ittihaz edilmesi için bu mıntıkalarda seyahat eylemesi lazımdır. Harekât başladığı zaman Umum Kumandanlığın vazifesini kolaylaştırmak maksadıyla Salihli ve Aydın havalisi mıntıka Kumandanlıklarını doğrudan doğruya idare ve kuzey bölgemizin adı geçen cephe kumandanlığı tarafından idaresi uygun görülmektedir. Albay Refet Beyefendinin örtülü bir isimle asıl görevini yapması dış siyasetimizin durumu açısından uygun olacağı düşünülmektedir. Hareketin selameti açısından Nazilli, Aydın, Muğla, Denizli, Burdur livaları ve Müdafaa-i Hukuk Cemiyetlerinden ikişer temsilci seçilerek Nazilli'de bir Heyet-i Merkeziye vücuda getirilip, Aydın ve Havalisi Milli Levazım Heyeti'nin bu Heyet-i Merkeziye'ye bağlanması lazımdır. Milli Levazım Heyetleri tanzim edecekleri bütçeyi, mıntıkaları dahilinde usulüne uygun olarak iane suretinde temin edeceklerdir. Eğer Heyet-i Merkeziye mıntıkası buna yetersiz kalırsa durumu Umum Kuvayı Milliye Kumandanlığı'na arz edecek, Umum Kumandanlık da yukarıda dolaylı olarak kendisine bağlanan mıntıkalardaki kaynaklardan temine çalışacaktır. Usülsüz iane toplanması yasaktır. Milli erlerin toplanması Umum Kumandanlık ile Kolordu Asker Alma Şubesi Başkanları arasında kararlaştırılacak bir şekle göre olmalıdır. Silah ve Mühimmat temini hususunda asıl kaynak ordudur. Ancak kolordu mıntıkalarının çoğunda bulunan silah depolarındaki tüfeklerin mekanizmaları alınmış olduğundan Umum Kumandanlığın talep edeceği miktarda tüfek tedariki mümkün olmadığı takdirde, ne kadar mekanizmaya ihtiyaç duyulduğu Kolordu Kumandanlıkları tarafından İstanbul'dan gizlice istenip temin edilecektir. Aydın vilayeti hakkında Temsil Kurulumuzca düşünülen hususlar yukarıda açıklanmış olup bu meseleye bir şekil verilmeden sizin de düşüncelerinizin bilinmesine lüzum görüldüğünden acil olduğunu göz önüne alarak, fikrinizin beyanını istirham ederiz. Temsil Kurulu namına Mustafa Kemal.

62 ATASE K: 2078, D: 2, F: 4.
63 Kazım Karabekir; a.g.e., s. 425.
64 Atatürk; a.g.e., s. 253-254.
65 Anadolu İtilaf Kuvvetleri Başkomutanı İngiliz General Milne (Milen), İzmir ve civarı işgal hududunun Paris görüşmelerinde alınan kararlar doğrultusunda genişletilmesi gerektiğini ve herhangi bir çatışma olmaması için Osmanlı Hükümeti'nin tedbir almasını istedi. Milne hattı olarak tarihimizde yer alan işgal sınırı: Bademiye güneyinden Ayasuluğ'a, İzmir vilayeti sınırı ile Umurlu'dan Menderes nehrine uzanan çizgi ve etrafını içine alıyordu. ATASE; K: 2708, D: 2, F: 2.

66 ATASE; K: 2708, D: 2, F: 7.
67 ATASE; K: 2708, D: 2, F: 7, 3.
68 Atatürk; a.g.e., s. 252-253.
69 TBMM Gizli Celse Zabıtları, c. 2, s. 885.
70 A.g.e., s. 22-23. Sıtkı Aydınel, Güney Batı Anadolu'da Kuvayı Milliye Hareketi, Ank. 1993, s. 315.
71 Sıtkı Aydınel; a.g.e., s. 315. M. Şefik Aker; a.g.e., s. 23.
72 M. Şefik Aker; a.g.e., s. 32.
73 Fahrettin Bey sorunu şöyle başladı: 16 Mart 1920'de İstanbul'un işgali üzerine Ankara'da Temsil Kurulu aldığı bir kararla; Anadolu'daki bütün mülki ve askeri makamların, işgal altındaki İstanbul Hükümeti'ni tanıyamıyacaklarını ve hükümetle her türlü yazışma ve haberleşmeyi kestiklerini, Anadolu'da tek merciin Temsil Kurulu olduğunu, her türlü yazışmanın Temsil Kurulu ile yapılacağını ilan etti. Bu; İtilaf Devletleri ve İstanbul Hükümeti için bir duyuru, Anadolu'daki mülki ve askeri merkezlere emir olarak tamim edildi ve uyulması istendi. Esasen Temsil Kurulu önceden bir plan hazırlamış bunu da Harbiye Nazırı Fevzi Paşa da dahil Bursa'da 14. Kolordu Kumandanı Yusuf İzzet Paşa, Konya'da 12. Kolordu Kumandanı Fahrettin Bey ve diğer bütün kumandanlara bildirmiş bulunuyordu. Şimdi İstanbul'un işgal edilmesi üzerine hazırlıklı bulunan Temsil Kurulu, işgal altındaki İstanbul Hükümeti'ni tanımadığını, Anadolu'da yapılacak her türlü işgale karşı olduğunu ve bu konuda gerekirse tedbirler alınacağını ilan etmek suretiyle Mondros Mütarekesini reddetmiş, İtilaf Devletleri'ne karşı harp ilan etmişti. Oysa, Fevzi Paşa, İzzet Paşa ve Fahrettin Bey İstanbul'u işgalin harp ilanına sebep olmaması gerektiğine, vatan ve milletin yararı için İtilaf Devletleri ile iyi geçinmek gerektiğine ve İstanbul Hükümeti'ne bağlılığın devamına inanıyorlardı. Dolayısıyla da Temsil Kurulu kararlarına özellikle; Bursa'da 14. Kolordu Kumandanı İzettin Paşa ve Konya'da 12. Kolordu Kumandanı Fahrettin Paşa uymadılar. Fevzi Paşa Temsil Kurulu kararlarına uymayıp İstanbul'a bağlılığı tercih edecek başka kumandanların da olacağını tahmin ediyordu. Fakat telgraf hatları ve postaneler Temsil Kurulu'nca kontrol altına alındığından bunların İstanbul ile irtibatları mümkün değildi. Bunun üzerine Harbiye Nezareti'nden, Anadolu'da İstanbul'a bağlı en kıdemli komutan olan İzzet Paşa'ya kurye ile gönderilen bir emirle, anadolu'daki İstanbul yanlısı birliklerle irtibata geçmesi ve gerektiği gibi davranılması istenildi. Yani bir nevi Anadolu Genel Kumandanı yapılıyor ve Temsil Kurulu yanlılarına karşı bir cephe oluşturuluyordu. İşte bu durumda iken İzzettin Paşa'ya, bağlılığı kabul eden ve muhabereye girişenlerden birisi de 12. Kolordu Kumandanı Fahrettin Bey idi. Ali Fuat Cebesoy; Milli Mücadele Hatıraları, İst. 1953, s. 325.
74 Ali Fuat Cebesoy; a.g.e., s. 334-341.
75 Abdurrahman Özgen; Milli Mücadele'de Türk Akıncıları, İst. 1982, s. 91. ATBD; Şubat 1989, sy. 87, Belge no; 21 ve 2118. Cumhuriyet Tarihi Ansiklopedisi; Refet Bele mad. Selahaddin Tansel; a.g.e., III. cilt, s. 65.
76 Azmi Süslü, Mustafa Balcıoğlu, a.g.e., s 64.
77 Ankara'da TBMM'in açıldığı günlerde Gerede, Hendek, Taraklı, Mudurnu, Beypazarı, Nallıhan olayları bir birini izleyerek ve üst üste patlak verdi. Etnik yapının çeşitliliği, eskiden beri saray çevrelerine yakın oluşlarının yanısıra boğazlar ve çevresinde sağlam hakimiyet kurabilmek için yakın alanlarda tampon bölgeler oluşturmaya çalışan İtilaf Devletleri'nin desteğinde bu oyuna gelen İstanbul Hükümeti'nin kışkırtmalarına uygun ve İstanbul'a yakın bir mevkide yer alan bu bölgeler tam bir anarşi yuvası halini almış, özellikle TBMM'ne karşı isyan hareketleri cahil halk arasında geniş bir taban bulabilmişti.
78 Türk İstiklal Harbi, VI ncı Cilt, İstiklal Harbinde Ayaklanmalar, Gnkur. Harp Tarihi Başkanlığı yay., Ank. 1974, s. 99.
79 ATASE: K: 2711, D: 15, F: 10.
80 ATASE: K: 2710, D: 11, F: 21.
81 Ali Fuat Cebesoy; a.g.e., s. 401.
82 ATASE: K: 2710, D: 11, F: 44.
83 ATASE: K: 2710, D: 11, F: 48.
84 ATASE: K: 2710, D: 11, F: 79.
85 Refet Beyin asilerle görüşmesinden bir ay önce 22 Nisan 1920 de benzer bir olay yaşanmıştı. İsyanın başladığı ilk günlerdi. Asiler 24. Tümen kumandanı Yarbay Mahmut'u görüşmeye davet ettiler. Buna inanan Mahmut Bey tedbirsizce giderken asilerin tuzağına düştü. Kıtasını dağıtıp silah ve mühimmatını ele geçirdiler. Kendisini de öldürdüler. İstiklal Harbinde Ayaklanmalar. s. 94-95.
86 ATASE: K: 2710, D: 11, F: 48, 1.
87 ATASE: K: 2710, D: 11, F: 79.
88 ATASE: K: 2710, D: 11, F: 44.
89 ATASE: K: 2710, D: 11, F: 54, 2.
90 ATASE: K: 2710, D: 11, F: 51.
91 ATASE: K: 2710, D: 11, F: 56.
92 ATASE: K: 2710, D: 11, F: 58, 3.
93 ATASE: K: 2710, D: 11, F: 56, 1.
94 ATASE: K: 2710, D: 11, F: 58, 8.
95 ATASE: K: 2710, D: 11, F: 53, 1.
96 ATASE: K: 2710, D: 11, F: 52, 3.
97 ATASE: K: 2710, D: 11, F: 53, 1.
98 ATASE: K: 2710, D: 11, F: 58, 14.
99 ATASE: K: 2710, D: 11, F: 52, 7.
100 ATASE: K: 2710, D: 11, F: 52, 6.
101 ATASE: K: 2710, D: 11, F: 23. Tevfik Çavdar; Milli Mücadele Başlarken Sayılarla Vaziyet ve Manzara-i Umumiye, Milliyet Yay., 1971, s. 326.
102 ATASE: K: 2709, D: 10, F: 1.
103 ATASE: K: 2711, D: 15, F: 10.
104 ATASE: K: 2711, D: 15, F: 11.
105 ATASE: agb.
106 ATASE: agb.
107 ATASE: K: 2711, D: 15, F: 26, 1.
108 ATASE: K: 2711, D: 15, F: 11; K: 2711, D: 15, F: 2, 3; K: 2711, D: 15, F: 2.
109 ATASE: K: 2711, D: 15, F: 59; K: 2711, D: 15, F: 72.
110 Haziran 1920 ortalarında Yenihan ve Zile'de başlayan isyan hareketleri, buraların asilerden temizlenmesi üzerine, Yozgat taraflarına kaydı. ATASE: K: 2711, D: 15, F: 35 ve F: 36.
111 ATASE: K: 2711, D: 15, F: 36.
112 ATASE: K: 2711, D: 15, F: 50, 1.
113 ATASE: K: 2711, D: 15, F: 60, 1.
114 ATASE: K: 2711, D: 15, F: 60.
115 ATASE: K: 2711, D: 15, F: 62.
116 ATASE: K: 2711, D: 15, F: 58.
117 ATASE: K: 2711, D: 15, F: 68.
118 ATASE: K: 2711, D: 15, F: 76.
119 ATASE: K: 2711, D: 15, F: 102; K: 2711, D: 15, F: 101.
120 ATASE: K: 2711, D: 15, F: 76.
121 ATASE: K: 2711, D: 15, F: 60, 2.
122 ATASE: K: 2711, D: 15, F: 132.
123 ATASE: K: 2711, D: 15, F: 134.
124 ATASE: K: 2711, D: 15, F: 136.
125 Asilerin cezalandırılmasında Divan-ı Harp Mahkemeleri yetersiz kalmaktaydı. Davaların uzaması ve yargılama usulleri sebebiyle verilen cezaların aksi tesir yapacağından endişe eden Refet Bey, bazen cezaları örfen ve bizzat verdi. Zile'de bu şekilde 22 kişi idam ve 4 kişi de sürgün edildi. 
126 ATASE: K: 2710, D: 14, F: 3, 4.
129 ATASE: K: 2710, D: 12, F: 3, 15. ATASE: K: 2710, D: 12, F: 3, 12.
130 ATASE: K: 2710, D: 12, F: 3, 29. K: 2710, D: 12, F: 3, 35.
131 ATASE: K: 2710, D: 12, F: 3, 45. HTBD, Mart 1974, sy. 72, Belge no: 1564.
132 ATASE: K: 2710, D: 12, F: 3, 40.
133 ATASE: K: 2710, D: 12, F: 38 ile 39 arasında bulunan numarasız evrak.
134 ATASE: K: 2710, D: 12, F: 3, 45.
135 ATASE: K: 2710, D: 12, F: 3, 113.
136 ATASE: K: 2710, D: 12, F: 3, 136.
137 ATASE: K: 2710, D: 12, F: 3, 135.
138 ATASE: K: 2710, D: 13, F: 4.
139 ATASE: K: 2710, D: 13, F: 14.
140 ATASE: K: 2710, D: 13, F: 11, 2.
141 Azmi Süslü, Mustafa Balcıoğlu, a.g.e., s 65.
142 Devlet Mezarlığı İçin Yapılan Araştırma. (Yayınlanmadı) Araştırma Heyeti: E. Hv. Tuğg. Hikmet Süer, E. Kur. Alb. Necati Köse, E. Kur. Alb. Nusret Baylan, E. Top. Alb. Hakkı Ertekin.
143 Delibaş Mehmet adında birisi Çumra'da etrafında topladığı birçok asker kaçağı, serseri v. s. ile hükümet konağını bastı, ertesi gün, 3 Ekim 1920 de Konya'ya saldırdı. Vali Konağını ele geçirdi. Valiyi esir aldı. Bu arada birçok asker ve sivil katledildi. Hamit Pehlivanlı; Kurtuluş Savaşı İstihbaratında Askeri Polis Teşkilatı, s. 154-156.

144 TBMM Gizli Celse Zabıtları, c. 1, s. 277.
145 TBMM Gizli Celse Zabıtları, c. 1, s. 277.
146 ATASE: K: 2710, D: 13, F: 68.
147 A.g.e., s. 277.
148 Konya Ayaklanması'nın yazılmasında büyük ölçüde, İstiklal Harbinde Ayaklanmalar, s. 186-200'den yararlandık. Kenan Esengin; Milli Mücadelede Hıyanet Yarışı, Ank, 1969. HTBD, Mart 1975, sy. 72, Belge no: 1566. Atatürk, a.g.e., s. 440.
149 24 Ekim 1920'de başlayan Gediz Muharebeleri, 24 Ekim'de ağır kayıplarla sona erdi. Türk kuvvetleri Yunanlılar karşısında Dumlupınar'a kadar geri çekildi. Bundan sonra Yunanlılar 1 Kasım'dan itibaren tekrar gerilerdeki kışlaklarına döndüler. Gediz Muharebeleri'ndeki yenilgi, bir taraftan Ali Fuat Paşa'nın Cephe Komutanlığından alınmasına yol açarken, diğer taraftan da yenilgiye sebep olan Milisler mi, Nizami birlikler mi tartışmasını başlattı. Mustafa Kemal Paşa gibi Refet Bey de nizami ordudan yanaydı. Sonunda TBMM'de nizami ordunun kurulmasına karar veridi. Refet Bey'e Batı Cephesi'nin güney tarafının komutanlığı verilirken bu görev, nizami ordunun kurulmasını da kapsıyordu. Mustafa Kemal Atatürk, a.g.e., s. 441-449.
150 Azmi Süslü, Mustafa Balcıoğlu, a.g.e., s 64.
151 TBMM Gizli Celse Zabıtları, c. 1 , s. 277.
152 I. Askeri Tarih Semineri, Bildiriler III, ATASE yay, Ankara, 1983, s. 49.
153 Düzenli Ordu birlikleri kurulmaya karar verilince Refet Bey kendi komutanlık bölgesi içinde yer alan Demirci Mehmet Efe'ye; kuvvetlerinden 300 kişilik bir süvari alayı kurulacağını, yaşı geçmiş olanların terhis edileceğini, Efe'nin Binbaşı rütbesi ile bu kuvvetin başına geçeceğini, Alay'ın 57. Tümen içinde yer alarak Güney Cephe Komutanlığına bağlanacağını bildirdi. Demirci önce bu teklifi kabul etti, fakat daha sonra tereddütler geçirerek, Çerkez Etem'le muhabereye geçti.
154 Selahattin Tansel, a.g.e., IÖ cild, s. 12-13.
155 TBMM Gizli Celse Zabıtları, c. 2, s. 875-876.
156 Demirci Efeyi çarpışmaya zorlamamak için kaçabileceği bir boşluk bırakıldı. Sebahattin Selek; a.g.e., s. 147-149.
157 Demirci Mehmet Efe kuşatma sırasında kaçtı mı? kaçırıldı mı? yoksa çarpışma sırasında kaçmasına göz mü yumuldu tartışması yapıldı. Arazinin engebeli oluşundan yaralanarak kaçmayı başardığı, köylülerin kaçırdığı, önceki hizmetleri ve Aydın bölgesinde Refet Bey'le çalıştığı ve tanıştığı için Refet Beyin onu yok etmek yerine zararsız hale getirmeyi tercih ederek kaçmasına göz yumduğu söylentileri çıktı. Kenan Esengin, a.g.e., s. 212-219.
158 I. Askeri Tarih Semineri, Bildiriler III, s. 49; HTBD, Eylül 1975, sy. 73, Belge no: 1588.
159 Refet Bey Demirci Efe'nin Karacasu ilçesinin Dualar köyünde oturmasına izin verdi ve yanına 50 kişilik bir koruma birliği bıraktı.
160 TBMM Gizli Celse Zabıtları, c. 2, s. 877-878.
161 Refet Beyin, Demirci Efe'nin paralarına el koyduğu, bu paraların az bir kısmıyla Demirci'nin çocuklarının okul masraflarını karşıladığı iddiaları için Bkz. Sebahattin Selek; a.g.e., s. 147-149.
162 TBMM Gizli Celse Zabıtları, c. 2, s. 878-882.
163 TBMM Gizli Celse Zabıtları, c. 1, s. 279.
164 A.g.e., c. 1, s. 278.
165 Cemal Kutay; Çerkez Etem Dosyası, II. cild, İst., 1973, s. 52-54.
166 Çerkez Etem olayı şöyle anlatmaktadır. "Yozgat İsyanı'nı bastırıp bölgeden ayrılışımdan sonra, Refet Bey ufak bir müfreze ile Çorum'da kalmıştı. Bir müddet sonra Ankara'ya dönerken isyan sırasında uğramaya cesaret edemediği, Alaca ve Yozgat'tan geçmiş. Buralarda kendisine fevkalade bir kumandan süsü vererek isyanın bastırılmasından sonra silahlarını topladığım halka karşı nümayiş (gösteri) mahiyetinde tehditler savurmuş. Bu arada kendilerini affedip ellerine vesikalar verdiğim insanları tutuklamış, kendisini ikaz ettiğim halde devam etmiş, bu vesikaları incelemiş, ve "böyle vesikalar ile affetmek Etem Beyin selahiyeti dışındadır, ama sizinle sonra görüşeceğiz" gibi boş boğazlıklar yapmış. Ben ise o bölgede nüfuzu çok olan Alevi Şeyhi Dede Galip ve çevresini affetmiştim. Böylece isyanı daha fazla kan dökmeden barışçı bir yolla önlemiştim. Dede Galip neye karıştığını bilmeden isyanı desteklemişti. Ben anlatınca pişman oldu. Hatta ağladı. Hemen 500 kişilik, çoğu atlı bir müfreze hazırlayarak oğlu komutasında emrime verdi. Bu müfrezeyi Gediz muharebesinde cepheye sürmüştüm. Yararlıklar gösterdiler. Refet Beyin o bölgede ileri geri konuşması Dede Galip ve adamlarını şüpheye düşürdü. Güvenlerini kaybettiler. Yeniden hükümete karşı bir durum aldılar. Gediz muharebesinin karışıklığı içinde bu müfrezeden çoğu "nasıl olsa idam edileceğiz, bizi affetmemişler, öyleyse çoluk çocuğumuzu korurken evimizde ölelim diyen" mektupları bizzat bana yazarak firar ettiler. Gediz'deki başarısızlıkta bu firarların büyük payı vardı. Olay Eskişehir istiklal Mahkemesi'ne Refet Beyin suçu olarak intikal etti. Çerkez Etem Bey, Çerkez Etem'in Hatıraları, Dünya Matbaası, 1962, s. 103-106.
167 Çerkez Etem Hatıralarında; Yozgat İsyanı'nı bastırıp Ankara'ya döndüğü zaman, TBMM'nde İçişleri Bakanı olarak seçilen Nazım Beyin bu makama gelmesini istemeyen Mustafa Kemal ve çevresi Refet Beyi İçişleri Bakanlığına getirmek istediklerinde, kendisinin de muvafakatını (onayını) almak istediklerini, bunu engellemek mümkünken iken onay vermek suretiyle İçişleri Bakanı olmasını sağladığını öylemektedir. a.g.e., s. 103-106.
168 Refet Beyin İstiklal Mahkemesine verilmesini birazda tesadüfe bağlayan Çerkez Etem olayı anlatırken, "Ben Gediz Cephesindeki son durumla ilgili evrakı hazırlamasını kurmay başkanıma söyledim. O da hazırladığı evrakı işlemlerin normal akışı içinde bir nüshasını Eskişehir İstiklal Mahkemesi'ne göndermiş demektedir. Çerkez Etem, a.g.e., s. 103-106).
169 TBMM Gizli Celse Zabıtları, c. 1, s. 278-279.
170 Çerkez Etem "Mahkemede şikayet dosyası bulunurken İçişleri Bakanlığına devam etmesi kanunlara göre uygun olmadığından, nezdimizde dosyayı mahkemeden geri almak için Refet Bey'e şefaatçi olanların onu bir de cephe komutanlığına tayin etmeleri, şahsıma karşı bir cephe oluşturulduğunu göstermekteydi. Mutlaka mahkum olacak olan Refet Beyi korumak için böyle bir göreve getirmişlerdi. " demektedir. Çerkez Etem, a.g.e., s. 103-106.
171 Çerkez Etem, Genelkurmay Başkanı Fevzi Paşanın kendisine ısrarla, ya şikayetini geri alması, ya da hükümetin önemli makam ve mevkiini tutmakta olan bir şahsın mahkemeye çekilmesi hükümeti güç duruma düşüreceğinden hiç olmazsa bir süre mahkemenin tehir edilmesini istediğini söylemektedir. Bunun üzerine kendisinin şikayet dosyasını geri almadığını, çünkü meselenin bir vatan görevi olduğunu, fakat yine de iyi niyetle hareket ederek, Refet Beyin mahkemede sorgulanması cephe ve hükümet işlerini sarsacağı için tehir edilmesine itiraz etmediğini, Ayrıca; İsmet Beyin kendisine "sizi en az benim kadar seven ve takdir eden Refet Beyi affediniz. Sizin duyduklarınız asılsız bir şayiadır. Aramızı bozmak, bizleri karşı karşıya getirmek isteyenler bunları yayıyorlar. Bu söylentiler ile onu mahkemeye verdiniz. O sizden istediğiniz yerde özür dileyecektir. Hatta isterseniz elinizi bile öptürürüm. Siz mahkemeyi geri alınız" dediğini, kendisinin ise "Şimdi Ankara'ya gidiyorum. Bu meseleyi dönüşte tekrar konuşuruz" cevabını verdiğini anlatmaktadır. Çerkez Etem, a.g.e., s. 133­174. Cemal Kutay, a.g.e., s. 93. Cemal Kutay, Çerkez Etem Hadisesi, Kendi Hatıraları ile, İst. 1955 Falih Rıfkı Atay, a.g.e., s. 274-275.
172 Çerkez Etem, düzenli ordunun kurulmasına karşı oladığını, fakat ağabeyi Tevfik Beyin komutanlarla yapılan bir toplantıda bu yolda sözler sarfetmiş olduğunu söylemektedir. Çerkez Etem; a.g.e., s. 103-106.
173 İsmet İnönü, "Çerkez Etem'in ihanetini bize bildirdiği günlerde Etem avucumuzda idi, ancak buna rağmen, kamu oyu Etem'in ihanetine henüz inanmamıştır diye, Etem'i elimizden bile bile  kaçırmıştık. Bu yüzden sonraları çok acı çektiğimiz halde bu kararımızdaki isabet sabit olmuştur." demektedir. Uğur Mumcu, "Gazi Paşa'ya suikast", 15 Ocak 1992 tarihli Milliyet Gazetesi, Dizi Yazılar.
174 Bu bölümün yazılmasında yaralandığımız eserler; Yakın Tarihimiz, II. cild, s. 362-363; Cemal Kutay I-II. cild; Çerkez Etem Bey, a.g.e.; Şevket Süreyya Aydemir, 2. Adam, I. cild, İst, 1966., s. 161.
175 Çerkez Etem TBMM'nden gelen heyetlerle görüşmelerin kendisini oyaladığını, samimi olmadıklarını sonradan anladığını söylemektedir. Çerkez Etem Bey, a.g.e., s. 103-106.
176 Atatürk, a.g.e., s. 469-483; HTBD, Mart 1975, sy. 72, Belge no: 1567; HTBD, Eylül 1975, sy. 73, Belge no: 1575, 1581.
177 ATASE; K: 2708, D: 3, F: 10.
178 ATASE; K: 2708, D: 3, F: 29.
179 Çerkez Etem Bey, a.g.e., s. 171 ve sonrası....
180 ATASE; K: 2715, D: 30, F: 1.
181 Azmi Süslü, Mustafa Balcıoğlu, a.g.e., s 65.
182 Abdurrahman Özgen, Milli Mücadelede Türk Akıncıları, İst. 1982, s. 93.
183 ATASE: K: 2713, F: 24, D: 16, 1.
184 ATASE: K: 2715, D: 30, F: 1, 6; HTDB, Mart 1975, sy. 72, Belge No: 1569.
185 Atatürk, a.g.e., s. 488-490.
186 Selahattin Tansel, a.g.e., IV. cild, s. 80-81; HTVD, Eylül 1965, sy. 53 Belge no: 1230.
187 Refet Paşa bu harekâtı anlattığı telgrafında; "3 Nisan 1921 günü sabah saat 7. 00'da başlayan taarruzumuz üzerine düşman kuvvetleri, ateş eden bataryaları ve süvarimizin hücumlarına karşı atlı müsademeyi kabul eden süvarisiyle büyük kısmını kurtarmaya çalışmış, süvarilerimiz düşmanla beraber öğleyin İnegöl'e girmiştir. Cephane ve teçhizatını atarak İnegöl batısındaki asıl mevzilerine doğru perişan bir surette çekilen düşman kuvvetleri süvari alaylarımız tarafından durup dinlenmeksizin şiddetle takip olunarak İnegöl'den sokak kavgaları ile çıkarılmış ve bir kısım kuvveti de kuzeyde Beyazköy istikametine atılmıştır. İnegöl ovasında yakalanan bu düşmana insan, hayvan ve malzemece mühim zayiat verdirilmiş, bir çok ganimet ele geçirilmiştir. Düşman öğleden sonra 2. 00'da süvarimizi durdurabilmiştir. Bu muharebede İnegöl ahalisi sokak kavgalarında fedakarane bir surette düşman önüne atılmış ve bir kısım küçük çocuklar da süvarilerimizin hayvanlarını tutmak suretiyle vatani vazifelerini ifa eylemişlerdir. Bu çocuklardan da şehit olanlar vardır. Umumi zayiatımız azdır" demektedir. Fethi Tevetoğlu, a.g.e., s. 65-66.
188 A.g.e., s. 66-67.
189 Atatürk, a.g.e., s. 520; HTDV, Aralık 1965, sy. 54, Belge no: 1254, 1255 I. Askeri Tarih Semineri, Bildiriler III, s. 68-72.
190 I. Askeri Tarih Semineri, Bildiriler III., s. 72.
191 Atatürk, a.g.e., 521.
192 HTDV, Haziran 1966, sy. 56, Belge no: 1282; Atatürk, a.g.e., s. 522. Fethi Tevetoğlu, a.g.e., s. 58-59.
193 10 Temmuz 1921 tarihinde Yunan Ordusu tekrar taarruza geçti. Karşı duramayan Türk birlikleri geri çekilmeye başladı. Ordunun tamamen imha olabileceğini gören Mustafa Kemal Paşa duruma müdahale ederek Sakarya'nın doğusuna kadar çekilme emri verdi. Yunanlılar Eskişehir Kütahya gibi büyük merkezleri işgal ederek Orta Anadolu'ya doğru ilerledi. Bu durum TBMM'de ve memleket çapında çalkantılara yol açtı. Bir sorumlunun yokluğundan şikayet ediliyordu. Nihayet TBMM uzun tartışmalardan sonra Mustafa Kemal Paşa'yı ordu sevk ve idaresi konusunda her türlü yetki ile Başkumandanlığa getirdi. Başkumandanlık yetkilerini üç ay süreyle kullanabilecekti. Atatürk, a.g.e., s. 540-547 Azmi Süslü, Mustafa Balcıoğlu, a.g.e., s 65.
194 Atatürk, a.g.e., s. 549-551.

195 Alptekin Müderrisoğlu, Kurtuluş Savaşının Mali kaynakları, II. cild, İst. 1984. s. 504-505.
196 A.g.e., s. 490; Yakın Tarihimiz, I. cild, s. 246, III. cild, s. 106.
197 Cumhuriyet Tarihi Ansiklopedisi, Refet Bele maddesi.
198 Milli Savunma Bakanı olarak her yere yetişmesi ve görev heyacanını hiç kaybetmemesi ile ilgili olarak şöyle bir olay anlatılır: İstanbul'dan İnebolu'ya kaçak mermi gelmiş indirilmektedir. Olayı yerinde görmek için İnebolu'ya kadar gelmiş olan Refet Paşa her türlü tehlikeyi göze alarak bu işi yapanlara heyecanla; "bu cephaneyi bir yabancı diyardan bir yabancı el getirmiş olsaydı hiç düşünmeden bol bol haketmiş olduğu bir milyon lirayı kendisine verirdik. Şimdi size daha fazlasını vermeye hazırız" der. Tabii bu teklif, "vatan hizmeti para ile ödenmez" diyerek geri çevrilir. Yakın Tarihimiz, II. cilt, s. 67.
199 Selahattin Tansel, a.g.e., IV. cilt, s. 110-116.
200 Alptekin Müderrisoğlu, a.g.e., s. 504-505.
201 TBMM Gizli Celse Zabıtları, c. 2, s. 377-385.

Paylaş |                      Yorum Yaz - Arşiv      1145 kez okundu

Yorumlar

Henüz yorum yapılmamış. İlk yorumu yapmak için tıklayın