• Anasayfa
  • https://www.facebook.com/tarihtarihyayinevi/
  • https://twitter.com/tarihyayinevi
Özgür Tarih Dergisi
Millî Mücadele'de Erzurum ve Sivas Kongreleri Dönemi / Yrd. Doç. Dr. Haluk Selvi

Milli Mücadele, Anadolu ve Trakya'da farklı tarihlerde kurulan bölgesel teşkilatlarla başlamakla beraber birlikten yoksun bu hareketleri bir araya getirmek yönünde Mustafa Kemal Paşa'nın rolü büyük olmuştur. Bu sebeple Milli Mücadele Hareketi, Mustafa Kemal Paşa'nın Samsun'a çıkmasıyla farklı bir yön kazanmıştır. M. Kemal Paşa bu hareketleri birleştirmek yönündeki hedefini Sivas Kongresi ile gerçekleştirmiştir. Sivas Kongresi ve ardından Meclis-i Mebusan'ın toplanması milli mücadele içerisinde Kongreler Dönemi diye adlandırılan bu önemli devrenin son aşaması olmuştur.

Bu çalışmamızda yukarıda sınırlarını çizdiğimiz dönemi ve bu dönem içerisinde M. Kemal Paşa'nın çalışmalarını incelemeye çalışacağız.

1. Mustafa Kemal Paşa'nın Samsun'a Çıkışı ve İlk Çalışmaları

30 Ekim 1918'de imzalanan Mondros Mütarekesi hükümleri gereği Yıldırım Orduları Grubu Kumandanlığı lağvedilince bu grubun başında bulunan Mustafa Kemal Paşa, Harbiye Nezareti emrine alınmıştı. 13 Kasım 1918'de Adana'dan İstanbul'a gelen Mustafa Kemal Paşa, Sadrazam Ahmet İzzet Paşa ile anlaşabileceğini düşünüyordu, fakat İstanbul'a geldiği sırada İzzet Paşa kabinesi istifa etmiş, yerine Tevfik Paşa kabinesi kurulmuştu. Mustafa Kemal Paşa İstanbul'dan ayrıldığı 15 Mayıs 1919 tarihine kadar çeşitli siyasî girişimlerde bulundu. Arkadaşları Ali Fuat (Cebesoy), Kâzım Karabekir ve İsmet (İnönü) Beylerle sık sık görüştü, durum hakkında değerlendirmelerde bulundu. Ahmet İzzet Paşa ve Sultan Vahdettin ile görüştü.1

Bu ilk gözlemlerinden İstanbul'da bir şey yapabilmenin mümkün olmadığını gören Mustafa Kemal Paşa, XX. Kolordu Kumandanı olarak Ankara'ya gidecek olan Ali Fuat Paşa ile yapılacak işleri şu şekilde kararlaştırdı: Terhis işlemi hemen durdurulacak, cephane ve silahlar düşmana teslim edilmeyecek, genç ve enerjik komutanların işbaşına getirilmesi sağlanacak, millî mukavemete taraftar idare âmirlerinin değiştirilmemesine çalışılacak, particilik mücadelesine engel olunacak ve halkın maneviyatı yükseltilecekti.2 Alınan bu kararlar Mustafa Kemal Paşa'nın bundan sonra ne yapmak istediğini ortaya koyuyordu. 11 Nisan'da, XV. Kolordu Kumandanlığı'na atanmış bulunan Kazım Karabekir Paşa'nın Anadolu'ya geçme teklifine olumlu cevap vermişti.3 Bunların yanında İstanbul'da bazı çevrelerde Mustafa Kemal Paşa aleyhine propagandalar başlamış ve Paşa'nın buradan uzaklaştırılması istenmişti.4 Mustafa Kemal Paşa bu şartlar altında İstanbul'da daha fazla kalamayacağını anladı ve Anadolu'ya geçmek için uygun bir fırsat beklemeye başladı.

Bu sırada İstanbul'daki İngiliz Temsilcisi Amiral Calthorpe 21 Nisan 1919'da hükümete bir nota vermiş, Doğu Karadeniz Bölgesi'nde Rumlara yapılan tecavüzlerin önlenmesini ve bölgedeki asayişsizliğin giderilmesini talep etmişti. Aslında Samsun, Vezirköprü, Merzifon ve dolaylarında Pontus Rum çetelerinin Müslüman ahaliye saldırıları bu tarihlerde artmış, fakat İ'tilâf Devletleri işi tam tersinden alarak, bu bölgede meydana gelen olayların sebeplerini Türklerin Hıristiyanlara karşı saldırıları olarak değerlendirmişlerdi. Özellikle İngilizler, Karadeniz Bölgesi'nde asayiş sağlanmadığı taktirde buraları da işgal etmeye mecbur olacaklarını hükümete bir nota ile bildirmişlerdi.5

Hükümet, İtilâf Devletlerinin baskıları sonucu, Anadolu'da asayişi sağlamak amacıyla ordu müfettişlikleri teşkil etti.6 Bu tasarı gereğince, Doğu Anadolu'daki 9. Ordu Müfettişliğine Mustafa Kemal Paşa tayin edildi.

Verilen talimata göre Mustafa Kemal Paşa, Trabzon, Erzurum, Sivas, Van vilâyetleriyle Erzincan ve Canik müstakil livalarına gereken emirleri verebilecek, Diyarbakır, Bitlis, Elazığ, Ankara, Kastamonu vilâyetleriyle kolordu kumandanları da onun görev yapması sırasında kimseye danışmadan vereceği emirleri dikkate alacaklardı.7 Mustafa Kemal Paşa'ya verilen bu geniş talimattan da anlaşılacağı üzere, O'nun görevi yalnızca Samsun ve havalisindeki asayişsizliğe son vermenin ötesinde idi. Anadolu'ya ayak basar basmaz yapmaya başladığı işler de bunu ortaya koymaktadır.8

Bu geniş yetkilerle 16 Mayıs 1919'da İstanbul'dan 23 kişilik bir ordu müfettişliği kadrosuyla ayrılan Mustafa Kemal Paşa'da hakim olan görüş, "hakimiyet-i millîyeye müstenit, bilâ kaydü şart yeni bir Türk Devleti tesis etmekti". Mustafa Kemal Paşa'nın Samsun'da Anadolu topraklarına ayak basar basmaz tatbikine başladığı karar bu olmuştur.9 Samsun'a çıktıktan sonra bölgedeki durumu Harbiye Nezareti'ne bildirmiş, suçun bölgede hak talep eden Rum ve Ermeni çetelerinde olduğunu, İngilizlerin bunları desteklediğini anlatmıştır.10 Kolordularla da temasa geçen Mustafa Kemal Paşa, 21 Mayıs'ta Kazım Karabekir Paşa'ya gönderdiği şifrede, genel durumun aldığı kötü gidişten çok müteessir olduğunu, millet ve memlekete ait son görevi yakından ve ortak çalışma ile en iyi şekilde yerine getireceğine inandığından bu görevi kabul ettiğini, bir an önce Erzurum'a gitmek arzusunda olduğunu, fakat Samsun ve havalisinin vaziyetinin asayişsizlik yüzünden kötü bir durumda bulunduğundan buralarda birkaç gün kalmak zorunda olduğunu bildirerek kendisine gerekli bilgilerin gönderilmesini istiyordu.11 Böylece Mustafa Kemal Paşa, planını tatbike başlangıç noktası olarak Erzurum'u seçmiş oluyordu. Burada çok güvendiği Kazım Karabekir Paşa'nın XV. K. O. Kumandanı bulunması, halkın teşkilâtlanmış olması ve bunların Kazım Karabekir Paşa ile yakın irtibat halinde bulunmaları Mustafa Kemal Paşa'nın Erzurum'u seçmesinin sebeplerinden sayılabilir. Kazım Karabekir Paşa bu telgrafı alınca sevinerek aynı gün şu cevabı yazmıştır: "Trabzon tarikinde asayiş ve benzin vardır. Sivas tarikinde benzin yoktur, yollar da otomobile müsait değildir. Teşrif-i sâmileri mucib-i meserret olacaktır, şayan-ı arz bir husus yoktur".12

Gerçekten de Erzurum bu tarihlerde Anadolu'nun en teşkilâtlı illerindendi. Mustafa Kemal Paşa XV. Kolordu Kumandanlığı'na gönderdiği 25 Mayıs 1919 tarihli telgrafta bu durumu gözler önüne seriyordu: "...Bununla beraber bütün umudlar kaybolmuş değildir. Bu kötü durumdan memleketi ancak Türk milletinin bağımsız yaşamak şuuru ve mukavemet azmi kurtarabilecektir. Bu şuur ve azim de bir çok yerlerde kurulmuş olan müdafaa-i hukuklarda kendini göstermektedir. Ben bu durumu buradan izlemekte ve bu kuruluşların iki ilimizde kuvvetli olduğunu görmekteyim. Bunlardan biri Balıkesir'deki Redd-i İlhak Cemiyeti, öteki de Erzurum'daki Müdafaa-i Hukuk'tur. Erzurum'un durumu üzerine beni aydınlatmanızı ve bu teşkilâtı desteklemenizi isterim".13

Mustafa Kemal Paşa, Samsun'a çıkar çıkmaz mükemmel bir haber ağı kurmuş, Anadolu'nun çeşitli merkezlerindeki kolordulardan düzenli olarak bilgiler almış, Samsun'daki İngiliz tehlikesinden dolayı 24 Mayıs'ta Havza'ya geçmiştir.14 Buradan 1 Haziran'da doğu vilâyetlerine ve Erzincan ile Kayseri Mutasarrıflıkları'na gönderdiği şifrede buralarda Vilâyat-ı Şarkiyye Müdafaa-i Hukuk-ı Milliye Cemiyeti'nin teşkilâtının olup olmadığını ve başka cemiyetlerin bulunup bulunmadığını soruyordu.15 Ayrıca İzmir, Manisa ve Aydın'ın işgali hakkında vilâyetleri ve kolorduları ikaz ederek bunun şiddetle hükümet ve İ'tilâf devletleri nezdinde protesto edilmesini istedi.16

Mustafa Kemal Paşa'nın milleti mücadeleye sevkeden bu çalışmaları İngilizlerin gözünden kaçmadı. Karadeniz Orduları Başkomutanı General Milne, 6 Haziran'da Harbiye Nezareti'ne bir yazı göndererek Mustafa Kemal gibi seçkin bir generalin memleket içinde dolaşmasının sakıncalarından bahsetmiş ve onun hemen geri çağrılmasını istemiştir. 17 İngilizlerin baskılarına karşı koyamayan Harbiye Nezareti 8 Haziran'da Mustafa Kemal Paşa'yı İstanbul'a çağırmış,18 İngilizler tarafından İstanbul'a çağrıldığını öğrenen Paşa, görevi bırakmayacağını bildirmişti. 8 Haziran'da Ali Fuat Paşa'dan Rauf Bey'in Ankara'ya geldiğini öğrenmiş ve görüşmek üzere onu Havza'ya davet etmişti.19 Rauf Bey, bundan sonra Anadolu'da kalacak ve Millî Mücadelede üzerine düşen görevi yerine getirecektir.

Mustafa Kemal Paşa, hükümet tarafından İstanbul'a çağrılınca, artık Anadolu ve Rumeli'deki millî teşkilâtların birleştirilmesi zamanı geldiğini anlayarak Sivas'ta umumî bir kongre toplamak fikrini tatbike koydu. 21/22 Haziran 1919'da Ali Fuat Paşa, Refet Paşa ve Rauf Bey ile Amasya Tamimi'ni hazırladı. Millî Mücadele'nin hedeflerini belirleyerek 10 Temmuz'da Erzurum'da bir kongre toplanacağını, Sivas'a da kongre için delegelerin gönderilmesini istedi.20 Aynı tarihte Kazım Karabekir Paşa, O'nun bir an önce Erzurum'a gelmesini istiyordu. Bu talebe verdiği cevapta, "Erzurum'da müşerref olmamızı ben de çok ehemmiyet ve iştiyakla arzu ediyorum" diyerek gerekli benzin ve otomobilin Erzincan'a gönderilmesini istiyordu.21 Bu sırada Kazım Karabekir Paşa da Erkân-ı Harbiye-i Umumiye Riyaseti'ne 23 Haziran'da bir yazı göndererek bölgenin önemine binâen kolordu kadrosunda bulunan boşlukların doldurulmasının vatan için en büyük hizmet olacağını, Erkân­ı Harp Miralayı İsmet (İnönü) Bey'in Erzurum Mevki-i Müstahkem Kumandanlığı'na bir an önce tayinini istiyordu.22 Mondros Mütarekesi hükümleri göz önüne alındığında bu teşebbüs, Anadolu'da teşkilâtlanmanın ve kadrolaşmanın önemli bir boyutunu gösteriyordu. Kazım Karabekir, İsmet Bey ile Mustafa Kemal Paşa'nın arasının iyi olduğunu biliyor ve bir görevle onun da Anadolu'ya geçmesini istiyordu. Fakat onun bu isteği şimdilik gerçekleşmeyecekti.

Mustafa Kemal Paşa Sivas'a hareket edeceğinden, burada bulunan Vali Raşit Paşa'ya 22 Haziran'da gönderdiği telgrafta, Sivas'ta bir kongre toplanacağını, böylece Kürdistan dâvâsının sona ereceğini, Vali Bey gibi zatlara bu konuda çok büyük işler düştüğünü, milletin kurtuluşuna kadar sine-i milletten ayrılmayacağına ve bu noktada bir ferd-i millet gibi sonuna kadar çalışacağına söz verdiğini söyleyerek Erzurum'da toplanacak kongreye katılmak üzere itimada sahip üç kişinin gönderilmesini istedi.23

Mustafa Kemal Paşa Anadolu'da çalışmalarına devam ederken Dahiliye Nezareti de boş durmayarak onu İstanbul'a getirmek için çaba harcıyor, faaliyetlerini kısıtlamaya çalışıyordu. Bu amaçla, 20 Haziran'da Posta ve Telgraf Genel Müdürlüğü Redd-i İlhak Heyetlerinin telgraflarının çekilmemesine dair bir genelge yayınlamış, Mustafa Kemal Paşa bu telgrafa karşı tedbir olmak üzere kolordulara gönderdiği tamimde, bu emrin vatanın mahvına sebep olacak nitelikte olduğunu, bu emre uyulmaması lâzım geldiğini, aksine hareket edenlerin Divan-ı Harb'e verileceğini, Müdafaa-i Hukuk Cemiyetleri aracılığı ile halkın hemen bunu protesto etmesini, bu emir geri alınana kadar resmî haberleşmenin kesilmesini istemiştir.24

Dahiliye Nazırı Ali Kemal Bey, 23 Haziran'da yayınladığı bir genelgede, Mustafa Kemal Paşa'nın azledildiğini ve artık hiçbir resmî girişimde bulunamayacağını duyurmuştu. Mustafa Kemal Paşa bu genelgeden 27 Haziran'da Sivas'ta haberdar oldu.25 Harbiye Nezareti de Kazım Karabekir Paşa'dan Mustafa Kemal Paşa'nın yerine vekâlet etmesini istemiş, XV. K.O.'ya kimin tayin edilebileceğini sormuş, fakat Kazım Karabekir Paşa Erzurum'dan ayrılmasının doğru olmayacağını, kolorduya vekâlet edebilecek kimse bulunmadığını, büyük komutanların birer bahane ile görevden alınmalarının tehlikeli olacağını, sıhhî durumundan başka bir sebep yoksa Mustafa Kemal Paşa'nın müfettişlikten alınmamasını istemiştir.26 Kazım Karabekir Paşa'nın ikazlarına rağmen Dahiliye Nazırı Ali Kemal Bey 26 Haziran'da yayınladığı beyannâmede, millî ordu teşkil etmenin ve müdafaa-i millîye hazırlamak gibi faaliyetlerin bir felâket olduğunu ilân etmiştir.27

Ali Kemal Bey'in Mustafa Kemal Paşa'nın azledildiğine dair genelgesi, XV. ve XX. Kolordularda büyük bir üzüntü meydana getirdi. Kazım Karabekir Paşa, bu sebeple askerî birliklerine gönderdiği bir emirde, kendisinin kanunen seferberlik ilân etme yetkisinin bulunduğunu, doğuda herhangi bir bölgeye bir saldırı olduğu taktirde seferberlik emrine uymayanların Divan-ı Harp kararı ile mahvedileceklerini duyurdu.28 Kazım Karabekir Paşa'nın bu tebligatı kısa süre içerisinde tepkilere sebep oldu. Özellikle İstanbul Hükümeti'nin emrinde bulunanlar bunu bir silah olarak kullanmak istediler. Van Valisi Haydar Bey 7 Temmuz'da Dahiliye Nezareti'ne gönderdiği şifrede, bölgede merkezden izin alınmadan seferberlik ilân edileceğini ve buna karşı tedbir alınmasını istiyordu.29 Bunun üzerine Harbiye Nezareti kumandanları uyarmış,30 Kazım Karabekir Paşa bu uyarıya verdiği cevapta, hükümetin emri dışında hiçbir teşkilât yapılmadığını, seferberlik ilân edilerek asker celbedilmediğini böyle şeylerin karışıklıklara sebep olacağını bildirerek böyle haberlerin sıhhati araştırılmadan etrafa duyurulmamasını istemiştir.31

Mustafa Kemal Paşa'nın Amasya-Erzurum yolculuğu bu yoğun haberleşmelerle geçti. 30 Haziran ve 2/3 Temmuz'da Hükümet ve Saray, İngilizlerin baskısıyla onu tekrar İstanbul'a çağırdılar, gerekirse iki ay izin alabileceğini, Yakup Şevki Paşa ve Ali İhsan Paşa'ya yapılan muamelenin kendisine yapılmayacağını vaat ettiler. Fakat onu geri döndürmekte muvaffak olamadılar. Mustafa Kemal Paşa bu şartlar altında 3 Temmuz da Erzurum'a ulaştı.

2. Mustafa Kemal Paşa'nın Erzurum'a Gelişi ve Askerlikten İstifası

Mustafa Kemal Paşa, 3 Temmuz 1919'da Rauf, Manastırlı Miralay Kâzım, Binbaşı Hüsrev, Miralay İbrahim Tali, Binbaşı İbrahim Refik Beyler ve yâver zâbitlerle birlikte Erzurum'a geldi. İlk karşılama merasimi Erzurum'un batısında, on yedi kilometre uzaklıktaki Ilıca'da yapıldı.32 Burada Mustafa Kemal Paşa ve arkadaşlarını karşılayan grup içerisinde XV. Kolordu Kumandanı Kazım Karabekir ile onun erkân-ı harbiyesi, on beş gündür azledilmiş olan eski Erzurum Valisi Ahmed Münir Bey, 19 Haziran'dan beri Erzurum'da bulunan Bitlis valiliğinden azledilmiş Mazhar Müfid Bey, Vilâyât-ı Şarkiyye Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti Reisi Raif Efendi ve bu cemiyetin idare hey'eti bulunuyordu.33

Mustafa Kemal Paşa, Erzurum'a gelişinin ertesi günü, Erzurum Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti'ni ziyaret ederek cemiyet çalışmaları ve teşkilât hakkında bilgi almış, görüşme kongre hazırlıkları etrafında yoğunlaşmıştı.34

Mustafa Kemal Paşa, Erzurum'a geldiğinde Vali Münir Bey azledilmiş, fakat Mustafa Kemal Paşa'nın ısrarı üzerine Erzurum'dan ayrılmamıştı. Dahiliye Nezareti, millî mücadeleye destek veren Erzurum Valisi'ni azletmekle kalmadı, millî harekete yönelik haberleşmelere engel olarak Erzurum Posta ve Telgraf Müdürlüğü'nü bu karara iştirak ettirdi. Nezaret, 28 Haziran 1919'da III. ve XV. Kolordulara bundan böyle her hususta doğrudan doğruya merkez ile muhabere etmeleri gerektiğini bildirmiş,35 29 Haziran günü Posta ve Telgraf Umum Müdürlüğü, Mustafa Kemal Paşa tarafından verilen telgrafların kabul edilmemesini teşkilâtına duyurmuştu.36 Mustafa Kemal Paşa'nın hareket alanını daraltmaya yönelik bu teşebbüse ilk tepki 4 Temmuz 1919'da oldu. Paşa, Fahri Yâver-i Şehr-i Yâri olarak 4 Temmuz 1918'de tahta geçen Sultan Vahdettin'in tahta çıkış yıldönümüne ait kutlamaları37 Erzurum'da kabul etti. Aynı gün Sultan'ı tebrik için Erzurum Telgrafhanesi'ne Başyaveri Yüzbaşı Cevat Abbas ile bir telgraf gönderdi. Fakat Erzurum Posta ve Telgraf Başmüdürü Vekili Halid ve Telgraf Müdürü İbrahim Efendiler Mustafa Kemal Paşa'nın bu tebligatını kabul etmediler. Bunun üzerine her ikisi de tutuklanıp Kolordu Divan-ı Harbi'nde sorguya çekildiler. Mustafa Kemal Paşa bu durumu 4 Temmuz 1919'da Padişah'a bildirmiş, azledilmediği halde Dahiliye Nazırı Ali Kemal ve Telgraf Umum Müdürü Refik Halid beylerin tavırlarının anlaşılamadığını duyurmuştur.38

Bunun üzerine Refik Halid Bey, Mustafa Kemal Paşa'nın görev ve yetkilerini aşarak Dahiliye Nezareti'nin ve kendi emri altındaki memurların tevkif edilmelerinin hükümet üzerinde pek fena tesir edeceğini, bunu yapanların hemen cezalandırılmalarını Sadaret ve Dahiliye Nezareti'nden istemiştir.39

Mustafa Kemal Paşa, Hükümetin bu kararları karşısında, 5 Temmuz 1919'da kolordulara verdiği emirde, merkezi hükümetin menfî tebligatını kontrol için haberleşme kanalı olan mühim merkezlerde gerekli tedbirlerin alınmasını ve tebligatın yapılmasını istedi.40 Bu tedbire karşılık olarak İstanbul Hükümeti de haberleşmeyi kontrol altına alabilmek için yeni çözüm yolları buldu. İstanbul, Sivas, Diyarbakır, Konya, Ankara, Kastamonu, Hüdavendigâr Posta Müdüriyetlerine bir telgraf göndererek, başmüdiriyet merkezi ile telgraf haberleşmesinin tetkiki için, üçü geçmemek şartıyla, memurların telgrafları kontrol etmelerini, bu memurların millî harekete uygun telgrafları alıkoymalarını, bu işi yerine getirenlerin mükâfatlandırılacağını duyurmuştur. Böylece muhaberat açısından Erzurum ciddî bir kordon altına alınmış oluyordu. Fakat bu kordon şifre muhaberesi ile delinmiş ve o gün için çok önemli olan haberleşme sağlanmıştır.41

Mustafa Kemal Paşa, 5 Temmuz 1919'da yakın arkadaşları ile bir toplantı yaptı. Toplantıya Kazım Karabekir Paşa, Rauf, eski vali Münir, Süreyya, Ordu Müfettişliği Kurmay Başkanı Kâzım, Kurmay Binbaşı Hüsrev, Binbaşı Refik, M. Müfit Beyler katılmışlardı.42 Gizli olarak yapılan bu toplantıda fikirlerini açıklayan Mustafa Kemal Paşa, en başta gelen işin fedakârlık olduğunu, mücadelenin saray, hükümet ve ecnebilere karşı yapılacağını, son nefese kadar millî gaye uğrunda çalışılması gerektiğini, kendisinin herşeyi göze alarak ortaya atıldığını, bunu herhangi bir vatan evlâdının yapması gerektiğini söyledi. Toplantıda bulunanlar, eski Erzurum Valisi Münir Bey hariç, biraz düşündükten sonra Mustafa Kemal Paşa'ya sonuna kadar yardım edeceklerine, onu lider olarak kabul ettiklerine dair söz verdiler.43

Mustafa Kemal Paşa, Samsun'a çıktığı günden beri İngilizlerin yakın takibi altında bulunuyordu. Onun çalışmalarından kuşkulanan İngilizler İstanbul'a getirtilmesi için İstanbul Hükümeti üzerinde baskı yapmaya başlamışlardı. Bu baskılar neticesinde, hükümet onu İstanbul'a getirmek için çeşitli tedbirler almış, fakat bunda başarılı olamamıştı. Amasya Genelgesi, peşinden Erzurum'daki çalışmaları Hükümet'in kesin bir karar almasına sebep oldu. Yaklaşık bir ay süren "oyun" 8 Temmuz 1919'da sona erdi; İstanbul, Mustafa Kemal Paşa'nın resmî görevine son verdi. Mustafa Kemal Paşa da aynı günün akşamı askerlikten istifa ettiğini Sultan Vahdeddin'e bildirdi.44 O, 9 Temmuz'da yayınladığı beyannamede, mübarek vatanı ve milleti parçalanmak tehlikesinden kurtarmak ve Yunan ve Ermeni emellerine kurban etmemek için çalışmaya resmî sıfatı ve askerlik görevi engel olmaya başladığından istifa ettiğini duyurdu.45 Rauf Bey de aynı meâlde bir beyannameyi 10 Temmuz'da yayınlayarak Mustafa Kemal Paşa'nın yanında olduğunu açıkladı.46

Mustafa Kemal Paşa'nın askerlikten istifa etmesi, onu statü olarak sıradan bir Osmanlı vatandaşı durumuna getirmişti. Bundan sonra Erzurum ve Anadolu'daki konumu Kazım Karabekir Paşa ile Erzurumluların kendisi hakkında gösterecekleri tavra bağlıydı, bu sebeple kendisi de endişeliydi. Fakat, Kazım Karabekir Paşa'nın kendisini ziyaret ederek kolordusu ile birlikte emirlerine eskisi gibi hazır olduklarını söylemesi ve bunu bir telgrafla kendisine bildirmesi onu rahatlatmıştı.47

Mustafa Kemal Paşa'nın istifasından sonra Erzurum, tarihî bir karar noktasına gelmişti. Artık Anadolu'da iki başlı bir idare kuruluyordu ve Mustafa Kemal Paşa'ya destek verilmesi, O'nun yanında yer almak hükümet merkezinden bütün irtibatı kesmeyi gerektiriyordu. Erzurum, bu tarihî dönüm noktasında, vatanın ve milletin tam bağımsızlığı için çalışacağına söz veren Mustafa Kemal Paşa'dan yana olacaktı. Mustafa Kemal Paşa istifa ettikten sonra Vilayat-ı Şarkiyye Müdafaa-i Hukuk-ı Milliye Cemiyeti'nden Süleyman Necati Bey'i yanına çağırmış ve istifa metnini göstermişti. Süleyman Necati Bey bu yazıyı görünce, "millet de sizi lâyık olduğunuz mevkie is'ad etmekte gecikmeyecektir" diyerek buradan ayrılmış ve Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti Merkezi'ni bu durumdan haberdar etmiştir.48

Mustafa Kemal Paşa'nın istifa ettiği haberini alan V.Ş.M.H.M.C. Erzurum Şubesi İdare hey'eti biraraya gelerek durumu görüşmüşler ve Mustafa Kemal Paşa ve Rauf Bey'i cemiyetin hey'eti faalesine kabul etmişlerdir. Bununla kalmayarak, 10 Temmuz'da Mustafa Kemal Paşa'yı hey'etin reisliğine, Rauf Bey'i de ikinci reisliğe seçtiklerini kendilerine bildirmişlerdir.49

Böylece V.Ş.M.H.M. Cemiyeti Erzurum Şubesi'nin Hey'et-i Faalesi şu şekilde meydana geliyordu. Reis Mustafa Kemal Paşa, Reis-i sâni-Rauf Bey, âzâlar Raif Efendi, Mütekaid Binbaşı Süleyman Bey, Mütekait Binbaşı Kâzım Bey, Süleyman Necati Bey ve Dursunbeyzâde Cevad Bey. Hey'et-i Fa'ale ilk toplantısını 10 Temmuz 1919 akşamı yaptı. Kazım Karabekir Paşa'nın da iştirak ettiği bu toplantıda, Mustafa Kemal Paşa Türkiye'nin ve dünyanın o günkü askerî ve siyasî durumunu anlatarak, millî müdafaa teşkilâtı yapılmasından başka çare bulunmadığını, İtilâf Devletlerinin bir şey yapacak güçleri kalmadığını anlatarak kendisine gösterilen güvenden dolayı çok memnun olduğunu bundan sonra da aynı enerji ile beraber çalışacaklarını söyledi.50

Mustafa Kemal Paşa'nın istifası ve Erzurumluların O'na destek vermesi karşısında İstanbul Hükümeti de boş durmayarak çeşitli tedbirler aldı. Dahiliye Nezareti 9 Temmuz'da Van Vilayeti'ne bir telgraf göndererek, Mustafa Kemal Paşa'nın azledilmiş olduğundan kendisiyle ortak hareket etmenin doğru olmadığı bildirilmiş,51 ardından Harbiye Nezareti XV., III. ve XIII. Kolordulara gönderdiği telgrafta, Mustafa Kemal Paşa'nın azledildiği ve doğrudan doğruya nezaretle haberleşilmesini istemiş,52 20 Temmuz'da 3. Ordu Müfettişliği'ne vekâleten Kazım Karabekir Paşa atanmıştır.53

3. Erzurum Kongresi

Merkezi İstanbul'da bulunan Vilâyat-ı Şarkiyye Müdafaa-i Hukuk-ı Milliye Cemiyeti Doğu Anadolu'da birçok ilde şube açmıştı. Bilindiği üzere bu teşkilâtlar, Ermeni tehlikesi ve Kürtçülük faaliyetlerinin önüne geçebilmek, Osmanlı topraklarının parçalanmasını önlemek için kurulmuştu. Kurulan bu teşkilâtların hedeflerini gerçekleştirebilmeleri ve bu tür zararlı faaliyetlerin önüne geçebilmeleri için ortak bir hedef belirlemeleri ve birlikte çalışmaları gerekiyordu. Bu düşünceyle harekete geçen Erzurum Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti 29 Mayıs 1919'da toplanarak, "büyük ve önemli olan davanın" gerçekleşmesi için yedi vilayetin katılmasıyla umumî bir kongrenin toplanmasını kararlaştırdı.54 Bu sırada Trabzonlular da Trabzon Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti etrafında aynı kararı alarak doğu vilayetleriyle birlik sağlamaya çalışmakta idiler.55

Erzurum Müdafaa-i Hukuk-ı Milliye Cemiyeti kongreye başlangıç olmak üzere 30 Mayıs 1919'da Trabzon Muhafaza-i Hukuk-ı Milliye Cemiyeti'ne ve Sivas, Diyarbakır, Mamuretülaziz, Bitlis, Van, Erzincan Müdafaa-i Hukuk-ı Milliye Cemiyeti Şubelerine iki ayrı telgraf göndermiştir. Trabzon M.H.M.C.'ne gönderilen telgrafta, Trabzon'un doğu vilâyetleri için, doğu vilâyetlerinin Trabzon için öneminden bahsedildikten sonra doğu vilâyetleri olarak toplanarak millî mücadele gayretlerini birleştirmek ve bu toplantıda doğu vilâyetleri ile tarihî, ırkî birliği olan Trabzonluları da aralarında görmek istediklerinden bahsedilerek bu toplantının nerede yapılabileceği hakkında fikirlerinin bildirilmesi istenmiştir.56 Şark vilâyetlerine gönderilen telgrafta ise, yaklaşan Ermeni tehlikesinden, birlik halinde hareket etmenin öneminden bahsedilerek iki ya da üç kişi seçip uygun görülecek mahalde toplanacak kongreye gönderilmesi talep edilmiştir.57

Erzurum'un telgrafı Trabzon'a ulaştığı zaman Trabzon M.H.M.C.'de toplantı halinde idi. Trabzonlular Erzurum'un teklifini kabul ederek kongre için Erzurum'un her yönden müsait olduğunu, vatanın kurtarılması için tek vücut olunacağını, Erzurum şubesi hey'etini "hey'et-i müteşebbise" seçtiklerini bildirerek kongrenin yerinin ve zamanının bildirilmesini istiyorlardı.58 Bu haberi alan Erzurum, durumu diğer vilâyetlere duyurmuş, artık Türk ve Kürt'ün bir olduğunu, gelecekten emin olarak çalışacaklarını, temsilcilerin bir an önce Erzurum'a gönderilmesini istemiştir.59

Erzurum'un kongre teklifini alan doğu vilâyetleri de kısa süre içerisinde bu isteğe cevap vererek delegelerini seçip göndereceklerini bildirdiler.60

17-25 Haziran 1919 tarihleri arasında yapılan Erzurum Vilâyet Kongresi'nde, umumî kongre tarihi 10 Temmuz 1919 olarak kararlaştırıldı. Bundan sonra Erzurum M.H.M.C. kongre hazırlıklarına başladı. Bu hazırlıklara XV. Kolordu ve III. Ordu Müfettişliği de katılarak gerekli tedbirler alındı. Mustafa Kemal Paşa 29 Haziran 1919'da Tokat'tan XV. Kolordu'ya gönderdiği şifrede, "Vilâyât-ı Şarkiyye adına yapılacak Erzurum Kongresi'nin âzâlarının hiçbir tesir ve müdahaleye hâcet kalmaksızın ve sırf millî bir tarzda kendi aralarında yapılması pek kolay ve husül hususunda tamamiyle kâfidir" denildikten sonra Hüdavendigâr, Edirne, Aydın, Karesi, Çanakkale gibi uzak yerlerin de bu konuda itimadının alınması gerektiğini, bunların ikazının lüzumlu olduğunu bildirmiştir.61 Mustafa Kemal Paşa bu telgrafıyla, Erzurum Kongresi'nin yalnızca Doğu Anadolu'da değil bütün Anadolu'da tesirli olmasını ve desteklenmesini istiyordu. Bu sebeple Sivas'ta umumî bir kongre yapılması gerekliliği daha 21 Haziran 1919'da beliriyordu.62

Erzurum Kongresi hazırlıkları Mustafa Kemal Paşa'nın Erzurum'a gelmesiyle birlikte daha da hızlanmış ve genişlemişti. Mustafa Kemal Paşa'nın istifasından sonra başkanı seçildiği, kongre hazırlıklarıyla görevli hey'et-i fa'ale ilk toplantısını 10 Temmuz'da yaptı. Oysa kongrenin o gün toplanması gerekiyordu. Fakat delegelerin Erzurum'a vaktinde gelememeleri yüzünden kongrenin, Meşrutiyetin ilan günü olan 23 Temmuz'da yapılmasına karar verildi.63 Böylece 7 Temmuz'da Erzurum'da parlak bir törenle karşılanan Trabzon delegeleri64 kendi aralarında ve Erzurum M.H.M.C. âzâları ile bol bol görüşme imkânı buldular.

Kongre hazırlıklarının sürdüğü bugünlerde üzerinde durulan en önemli meselelerden birisi de, Mustafa Kemal Paşa ile Rauf Bey'in kongreye girip girmemeleri ve Mustafa Kemal Paşa'nın kongreye başkan seçilip seçilmemesi idi. Mustafa Kemal Paşa ve Rauf Bey'in kongreye girebilmeleri için herhangi bir yerden mümessil seçilmeleri gerekiyordu ve kendileri de Erzurum temsilcisi olarak kongreye katılmak istiyorlardı. Onların bu isteğini yerine getiren Erzurum M.H.M.C. âzâlarından Cevad ve Kâzım Beyler 20 Temmuz 1919'da kongre mümessilliğinden istifa ederek yerlerini Mustafa Kemal Paşa ve Rauf Bey'e bırakmışlardı.65 İstifa eden Cevad Bey Hasankale'den, Kâzım Bey de Tortum'dan âzâ seçilerek, kongreye girmeleri sağlanmıştır.66

Erzurum M.H.M.C., Mustafa Kemal Paşa'nın istifasında gösterdikleri fedâkarlığı onun kongreye başkan seçilmesi konusunda da göstermişlerdi.67 Cemiyetin 21 Temmuz 1919'da Mustafa Kemal Paşa'ya gönderdiği "Mustafa Kemal Paşa Hazretlerine" hitabıyla başlayan kongre davetinde, "Küşadı tekarrür eden yedi vilâyet mümessillerinden mürekkeb Erzurum Kongresi'nde Erzurum merkezinin zât-ı âliyi vatanperverâneleri tarafından temsil edilmesi, heyetimizce müttefiken karargir olduğundan, bu vazife-i vataniye ve milliyenin kabul buyurularak kongrenin yevm-i küşadına teşriflerini ricâ ve teyid-i ihtiram ve itimada müsaraat eyleriz, efendim hazretleri" deniliyordu.68

Erzurum Kongresi 23 Temmuz 1919'da açıldı. Saat on birde toplanacak olan kongrenin âzâları erkenden kongrenin yapılacağı Sansaryan Mektebi'nin (Atatürk Endüstri Meslek Lisesi) bahçesine kurulmuş çadırlar altında toplanmaya başlamışlardı. Yapılan yoklamadan sonra kongre, Şiran Müftüsü Hasan Fehmi Efendi'nin okuduğu Arapça duâ ile açılmış, en yaşlı mümessil Trabzonlu Eyüboğullarından İzzet Bey hakkından feragat edince açış nutkunu Erzurum Şu'besi İdare Hey'eti Reisi Mehmed Raif Efendi yapmıştır.69 Raif Efendi konuşmasını kongreyi yönetecek bir başkan seçilmesini isteyerek bitirmişti. Kongrenin ilk günü hazır bulunan 45 kişiden 38'inin oyu ile Mustafa Kemal Paşa Erzurum Millî Kongre Başkanlığı'na seçildi.70

Mustafa Kemal Paşa, kongreye başkan seçilmesi üzerine yaptığı konuşmasında,71 başkan seçildiği için teşekkür etmiş, Osmanlı Devleti'nin o günkü durumunu, Mısır'da, Hindistan'da, Afganistan'da, Suriye'de, Irak'ta ve Kuzey Afrika'da millî bağımsızlık uğrunda yapılan mücadeleleri anlatarak müdahaleden uzak bir millî iradenin Anadolu'dan çıkacağını, bu sebeple bir millî meclisin var olmasını ve bunun millete dayanması gerektiğini belirterek hilâfet ve saltanata duâ ile nutkunu bitirmişti.72

Kongrenin son toplantısı 7 Ağustos Perşembe günü yapıldı. Bugün Hey'et-i Temsiliye seçimleri üzerinde çalışıldı ve Heyet-i Temsiliyenin şu kişilerden oluşmasına karar verildi: Mustafa Kemal Paşa, Rauf Bey, Refet Bey, Bekir Sami Bey, İzzet ve Servet Beyler, Raif Efendi, Fevzi Efendi.73 Daha sonra delegelerin isimleri okunmak suretiyle beyannâmenin imzalanmasına geçilmiş, o gün hazır bulunan 47 delegeden 45'i beyannâmeyi imzalamıştır.74

Beyannamenin imzalanmasından sonra kapanış töreni yapılmıştır. Kapanış konuşmasını yapan Mustafa Kemal Paşa nutkunda, samimî olarak vatan ve milletin kurtarılması için önemli kararlar alındığını, cihana karşı milletimizin varlığını ve birliğini gösterdiğini, tarihin bu kongreyi ender ve büyük bir eser olarak değerlendireceğini belirterek vatan ve milletin selâmeti için duâ etmiştir.75 Bu kapanış nutkundan sonra Siirt delegesi Hacı Hafız Cemal Efendi Kur'an'dan bir bölüm okumuş, Şiran delegesi Hasan Fehmi Efendi'nin yaptığı duâ ile kongre son bulmuştur.76

Erzurum'da yapılan Doğu Vilâyetleri kongresi 7 Ağustos'a kadar on dört gün sürdü ve aynı gün bir beyanname ve nizamnâme yayınlandı. Kongrenin Anadolu'da gerekli etkiyi yapabilmesi ve amacına ulaşabilmesi için kongrede alınan kararların basılarak her tarafa gönderilmesi gerekiyordu. Bu amaçla beyanname, XV. Kolordu mıntıkasındaki bütün matbaalarda binlerce nüsha bastırılarak çoğaltıldı.77 Fakat İstanbul Hükümeti, her bölgeye dağıtılan bu beyannâmeleri toplamış ve dağıtılmasını engellemişti.78 Bunun üzerine Kazım Karabekir Paşa, Ali Fuat Paşa'ya gönderdiği 23 Ağustos tarihli telgrafla beyannamenin yeniden bastırılarak neşrini ve Anadolu'nun her tarafına mümkünse Adana ve Antalya havalisine kadar dağıtılmasının teminini istemişti.79

Bu şartlar altında dağıtılması sağlanan Erzurum Kongresi Beyannâmesi80 on maddeden oluşuyordu ve "Şarki Anadolu Vilâyâtı Erzurum Kongresi Beyannâmesidir" başlığını taşıyordu. Beyannamenin giriş kısmında, Aydın Vilâyeti'nde Yunanlıların, Kafkasya'da Ermenilerin, Karadeniz sahillerinde Rumların Müslüman ahaliye yaptığı zulümlerden, milleti parçalanma tehlikesi karşısında gören Doğu Anadolu halkının kurduğu cemiyetler vasıtasıyla Erzurum Kongresi'ne katıldığından ve kongrenin yayınlanan kararları aldığından bahsediliyordu. Beyannâmede şu noktalar üzerinde durulmuştu: Trabzon Vilâyeti ve Canik Sancağı ile Vilâyât-ı Şarkiyye birbirinden ve Osmanlı camiasından ayrılması düşünülmeyen öz kardeştir. Vatanın bütünlüğü millî istiklâlin sağlanması ve saltanat ve hilâfetin korunması için kuvâ-yı millîyeyi âmil irâde-i millîyeyi hakim kılmak esastır. Her türlü işgal ve müdahalenin Rumluk ve Ermenilik teşkili gayesine matuf telâkki edileceğinden birlikte müdafaa ve mukavemet kabul edilmiştir. Hıristiyan halka sosyal dengemizi bozacak imtiyazlar verilmeyecektir. Devletlerin bir baskısı altında hükümetin bu bölgeyi bırakmak zorunda kalması ihtimaline karşı kararlar alınmıştır. Bu kararlar nizamnâmenin 4. maddesinde açıklanmıştır. Müslümanların çoğunlukta bulunduğu topraklarımızın bölünmesinden vazgeçilmelidir. Bağımsızlığımız ve bütünlüğümüz korunmak şartıyla istilâ emeli beslemeyen bir devletin fennî, sınaî yardımı kabul edilebilecektir. Bu madde ile o günlerde gündemde olan manda meselesine de bir açıklık getirilerek ilkeleri tesbit olunuyordu. Beyannâmede, hükümetin durumu da ele alınarak hükümetin irâde-i millîyeye dayanması ve millî meclisin hemen toplanması gerektiği ihtar edilmiştir. Vicdân-ı millîden doğan cemiyetler "Şark Anadolu Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti" adı altında birleştirilerek genişletilmiş, köylerden il merkezlerine kadar birleştirilen bu teşkilât bir Hey'et-i Temsiliye seçmeyi kabul etmiştir.

"Şarkî Anadolu'nun İttifak-ı tâmmıyla 10/23 Temmuz 1335 tarihinde Erzurum'da akdolunan ilk kongrenin mukarreratıdır" başlığı altında "mevad-ı esasiye" kısmında,81 beyannâmedeki konulara değinilerek bunların açıklaması yapılmış, Osmanlı Hükümeti'nin buraları terk etmesi karşısında geçici bir hükümetin kurulması kararlaştırıldığı ve Hey'et-i Temsiliye'nin buna salahiyattar olduğu, bu bölgeden göçün kesinlikle yasaklandığı ve bunun için mahallî hey'etlerle Hey'et-i Temsiliye'nin görevli olduğu, kongre kararlarının millete, hükümete ve ecnebîlere duyurulması kararlaştırılmıştır. Bundan sonra nizamnâme bölümünde, kurulan cemiyetin ünvanının Şarkî Anadolu Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti olduğu, maksat bölümünde, Osmanlı Devleti'nin tamamiyetini korumak için kuvâ-yı millîyeyi âmil, irâde-i millîyeyi hakim kılmanın esas olduğu, teşkilât bölümünde bütün Müslüman vatandaşların bu cemiyetin üyesi olduğu, teşkilâtlar aşağıdan yukarıya birbirine bağlı olduğu ve hepsinin üzerinde Hey'et-i Temsiliye bulunduğu köy, nahiye, kaza, liva, müstakil liva ve vilâyet idare heyetleri teşkilâtlarının nasıl kurulacağı belirtilmiştir. Bu teşkilâtlar bölgelerindeki olaylardan Hey'et-i Temsiliye'yi haberdar edecektir. Kongreler kısmında, Vilâyet kongresinin senede bir kez vilâyet merkezlerinde, umumî kongrelerin yine senede bir kez 10/23 Temmuz tarihlerinde Hey'et-i Temsiliye'nin kararlaştırdığı mahalde toplanacaktır. Bu kongrede Hey'et-i Temsiliye'nin ve teşkilâtın bir yıl zarfında yaptığı işler gözden geçirilerek bir dahaki sene neler yapılabileceği ve bütçe kararlaştırılacaktır. Nizamnâmenin 7. maddesi Hey'et-i Temsiliye'ye, 7. maddeye yapılan ek Hey'et-i Temsiliye'nin nasıl seçileceğine dairdi. Buna göre Hey'et-i Temsiliye en az dokuz en fazla onaltı kişiden oluşacaktı. Erzurum'da oluşturulan Hey'et-i Temsiliye dokuz kişiden oluşuyordu. Yeni kurulan cemiyetin merkezi şimdilik Erzurum olarak kabul edilmiş, alınan kararlar ve Hey'et-i Temsiliye'ye kimlerin seçildiği Erzurum Valiliği'ne bir yazı ile bildirilmiştir.82

Alınan bu kararlardan da anlaşılacağı üzere Erzurum Kongresi bölgesel nitelikte olmasına rağmen bütün Osmanlı topraklarını kapsayan önemli kararlar almıştır. Şarkî Anadolu Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti'nin kurulmasıyla teşkilâtın İstanbul ile bir alâkası kalmamış, yeni cemiyet kongre kararları gereğince genişleyerek kazalara kadar şubelerini açmıştır. Böylece özellikle Doğu Anadolu'da bir birlik teşkil edilmiş, hareket tek merkezden idare edilmeye başlanmıştır. Bu idarenin merkezini Hey'et-i Temsiliye teşkil ediyor ve başında Mustafa Kemal Paşa bulunuyordu. Böylece Millî Mücadelenin ilk idare çekirdeği Erzurum Kongresi'nde oluşturulmuştur. Erzurum Kongresi'nde alınan kararlar bundan sonraki üç sene zarfında bütün memleketi içine alan mücadele ve siyasî hareket devrinde ve hatta Lozan görüşmelerinde izlenen politikanın temelini teşkil eder. Erzurum Kongresi, kendisinden sonraki bütün mücadele safhalarının öncüsü olmuştur.

Kongre kararları gerçek mahiyetini değiştirmeden tatbik imkânı bulmuşlardır.83 Sivas Kongresi'nin sona ermesine kadar Anadolu'da idarenin sağlanmasını temin etmiş, bu süre içerisinde baş gösteren ve yeni yeni teşkilâtlanan Anadolu Hareketi'ni sekteye uğratacak hareketlere karşı kongre kararları esas alınarak hareket edilmiştir. Meselâ, Ağustos ayı başlarında nizamnâme ve beyannâmesini ülke çapında dağıtan Karakol Cemiyeti'nin çalışmalarına karşı tedbir olarak Erzurum Kongresi kararları ve beyannâmesi ile Şarkî Anadolu Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti Nizamnâmesi daha çok bastırılarak bütün vatandaşlara dağıtılmış, sivil ve asker kesiminden Erzurum Kongresi doğrultusunda verilen emir ve talimatlardan başka hiçbir emir, talimat ve faaliyeti dikkate almamaları istenmiştir.84

Erzurum Kongresi'nin en önemli özelliklerinden birisi de, millî iradeyi herşeye hakim ve üstün kılmasıdır. Buna göre, memlekette irade-i milliye hakim olacak, kuvâ-yı milliye de bu iradeye tâbi olacaktı. Kongrenin siyasi particiliği reddetmesi ve kendisini bütün partilerin üstünde görmesi, millî birliğin temini konusunda atılmış önemli bir adımdı.85 Mustafa Kemal Paşa kongre ile ilgili duygularını kongrenin son bulduğu akşam şöyle dile getiriyordu: "Erzurum'da ve kongrede gördüğüm samimiyet mertlik ve fedakârlık âzim ve iman beni doğrusu çok cesaretlendirdi. Memleketi kurtarmak yolundaki cesaretimi arttırdı''.86

4. Sivas Kongresi

Erzurum Kongresi'nin dağılmasından sonra Mustafa Kemal Paşa ve arkadaşları üç hafta daha bu şehirde kalmışlardı. Ağustosun sonlarına doğru, Sivas'ta kongre için delegeler toplanmaya başlamış olduklarından Mustafa Kemal Paşa 29 Ağustos 1919'da Erzurum'dan ayrıldı. Üç binek ve bir otomobil ile hareket eden heyette Mustafa Kemal Paşa, Rauf Bey, Raif Efendi, Mazhar Müfit Bey, Süreyya Bey ile birlikte iki ümera ve altı zabit vardı. Hey'et Erzurum'dan büyük ve parlak bir törenle uğurlanmış,87 Erzincan Boğazı'nda Dersim Kürtlerinin bir suikast tertipledikleri gerekçesiyle durdurulmuştu. Aslında daha 23 Ağustos'da Kazım Karabekir Paşa 3. Kolordu Kumandanlığı'na, İstanbul'da İngilizlerin Sivas murahhasları için bir suikast tertip ettiğinin haber alındığını bildirmiş,88

Mamahatun, Tercan, Refahiye ve Erzincan mevkî kumandanlıklarına gönderdiği emirde de Sivas'a gidecek olan heyete her türlü kolaylığın gösterilmesini istemişti.89 Alınan bu tertibattan ve hey'etin bir an önce Sivas'ta bulunması gerektiğinden dolayı vakit geçirilmeden yola devam edilmiş ve hey'et 2 Eylül'de Sivas'a varmıştı.

Sivas'ta Doğu, Batı vilayetleri ile Trakya ve bütün memleketin birliğini sağlamak için bir kongrenin toplanacağı Amasya Tamimi ile vilayetlere duyurulmuş ve her bölgeden ikişer delegenin Sivas'a gönderilmesi istenmişti. Sivas Kongresi 4 Eylül 1919'da Sivas Lisesi Salonunda açıldı. Kongre, İstanbul Hükümeti'nin baskıları sonunda çağrılanların yarısı kadar kişinin katılmasıyla açılmak zorunda kaldı. Kongre açış konuşmasını yapan Mustafa Kemal Paşa, bu konuşmasında İstanbul Hükümeti'nin acz içerisinde bulunduğu bir sırada Erzurum ve Sivas kongrelerinin toplanmış olmasının çok hayırlı olduğunu belirterek kongrenin başarılı olmasını diledi.90 Kongrenin ikinci günü Padişah'a bir telgraf gönderilerek milletin haklarını savunmak için Sivas Kongresi'ni topladığı ve padişahlarına bağlı oldukları bildiriliyordu.91

Mustafa Kemal Paşa'nın başkan seçildiği Sivas Kongresi sekiz gün boyunca sekiz toplantı yaptı ve 11 Eylül 1919'da sona erdi. Kongrenin üzerinde durduğu meselelerin başında manda konusu geliyordu. Kongreye katılan delegelerin bir kısmının manda taraftarı olması bu konudaki tartışmaları daha da hararetli bir hale getirmişti. Uzun tartışmalardan sonra manda ve himayenin bu şartlar altında kabul edilemeyeceği kararı alındı. Kongre sırasında Erzurum Kongresi Beyannamesinde bazı değişiklikler yapılarak Sivas Kongresi Beyannamesi hazırlandı. Sivas Kongresi ile yurdun istiklalini ve milletin haklarını korumak üzere teşekkül etmiş olan cemiyetleri içine alan Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti kurulmuş ve böylece milli teşkilat bütün vatana yayılarak bunun başında Heyet-i Temsiliyenin bulunması kararlaştırılmıştır.92

5. Kongrelerin Etkileri

A. İstanbul Hükümeti Üzerindeki Etkileri

Doğu Anadolu'da ve Anadolu'nun birçok vilayetinde olumlu etkiler meydana getiren Erzurum Kongresi aksi tesirini İstanbul Hükümeti ve İngilizler üzerinde göstermekte gecikmedi.93 Anadolu'da çalışmalarına başladığı günden itibaren hükümetin ve İngilizlerin yakın takibinde bulunan Mustafa Kemal Paşa, Amasya Genelgesi ile hareketinin genel çerçevesini çizmişti. Damad Ferit Paşa Hükümeti, Mustafa Kemal Paşa'yı İstanbul'a getirebilmek için çok çalışmış, çeşitli vaatlerde bulunmuştu. Hükümete göre, O'nun tutumunda devam etmesi, merkez ile Doğu Anadolu'nun birbirinden ayrılması anlamına gelecekti. Gelmezse, İngilizler asker gönderip onu getirmeye çalışacaklar, girdikleri yerden de çıkmayacaklardı. Ayrıca, Sulh Konferansı'nda Osmanlı Devleti'nin bölünmesi kesin olarak kararlaştırılmamıştı.94 Hükümeti ve İngilizleri, Mustafa Kemal Paşa konusunda endişelendiren konulardan en önemlisi, Erzurum ve Sivas kongrelerinin toplanacağı kararının alınmış olmasıydı. Bu sebeple Hükümet bu kongreleri engellemek için elinden geleni yapacaktı.

Mustafa Kemal Paşa'ya karşı, Hükümet tedbirlerinin en had safhaya ulaştığı dönemde ve Mustafa Kemal Paşa'nın istifası sırasında, Damad Ferit Paşa bir heyetle birlikte, Osmanlı Devleti'nin haklarını müdafaa etmek amacıyla Paris Barış Konferansı'nda bulunuyordu.95 6 Haziran 1919'da İstanbul'dan ayrılan Damad Ferit Paşa, konferanstan eli boş olarak 15 Temmuz 1919'da İstanbul'a döndü. Fakat Anadolu'da durum, Hükümet açısından hiçte iç açıcı değildi. Mustafa Kemal Paşa ile bağlar kopmuş, Doğu Anadolu ile İstanbul arasına soğukluk girmişti. Damad Ferit Paşa, bu durumdan kurtuluşun yollarını aradı ve ilk tedbir olmak üzere Hükümet değişikliğine gitti. Yeni hükümetin öncekinden en önemli farkı, Dahiliye Nazırlığı'na Ali Kemal Bey'in yerine Adil Bey'in atanmasıydı.96 Bu hükümetin en önemli görevi de, halk arasında çıkan "nifak ve şikakın" giderilmesiydi. Bu sebeple her ne suretle olursa olsun halkın sükûnetini muhafaza etmesi gerekiyordu. Onlara göre, Mustafa Kemal Paşa ve arkadaşları birer âsî oldukları için sükûn ve asayişi bozuyorlardı ve bunların önüne geçmek gerekiyordu.

Bu düşünceler içerisinde olan Damad Ferit Paşa, 20 Temmuz 1919'da ajanslarla yayınlanan beyanatında, "Anadolu'da iğtisaş zuhur etti. Kanun-ı Esâsiye muhalif olarak, Meclis-i Meb'usan namı altında içtimaat vuku buluyor. Bu hareketin memurin-i mülkiye ve askeriye tarafından men'i icab eder"97 diyordu. Böylece Ferit Paşa, İ'tilâf Devletlerini mütarekenin 24. maddesini uygulamaya davet ediyor, şark vilâyetlerinin işgal yolunu açıyordu. 23 Temmuz'da bundan haberdar olan kongre, gerekli tepkiyi göstermekte gecikmedi.98 Erzurum valiliği, vilâyetin sınırları içerisinde asayişin iyi olduğunu Dahiliye Nezareti'ne bildirdi.99

İstanbul Hükümeti, Anadolu Hareketi'ne karşı kendisine yardımcı olarak, valilikleri görüyordu. Kolordular merkeze karşı soğuk olduklarından doğru ve güvenilir haberleri ancak birkaç vilâyetin valisinden alabiliyordu. Hükümetin Erzurum ve Sivas'ta toplanacak olan kongrelere karşı tedbirleri daha Haziran ayı sonundan itibaren başlamıştı. 25 Haziran 1919 tarihinde Dahiliye Nezareti'ne Van'dan, Vali Vekili Emin imzalı gönderilen telgrafta, Vanlı iki memurun Erzurum Kongresi'ne murahhas olarak tayin edildiği ve bu konuda nezaretin fikrinin ne olduğu soruluyordu.100 Bunun üzerine hükümet Erzurum valiliğini uyararak "memurların siyasiyât ile iştigalleri kat'iyyen memnu' olduğu için kongrelerle, cemiyetlerle meşgul olanların mesul tutulacaklarının mektupçu efendiye ihtarı..." gerektiğini bildirmiştir. 101

Kongreye karşı valilikleri tahrik etme ve Erzurum'u yalnız bırakma siyaseti güden İstanbul Hükümeti bu vilâyetlere yaptığı tamimlerle bunu sağlamak istedi. Bu konuda, 10 Temmuz 1919'da Konya vilâyetine gönderilen yazı ile, hükümetin müdafaa-i hukuk ve redd-i ilhak cemiyetlerine izin veremeyeceği, İtalyanlar saldırıya geçse dahi bunlara silahla karşılık verilmemesi gerektiği, Sulh Konferansı'nda haklarımızın korunacağı Meclis-i Vükelâ kararıyla tebliğ olunuyordu.102 17 Temmuz'da Van vilâyetine gönderilen telgrafta, Mustafa Kemal Paşa'dan uzak durularak asayişin muhafazası,103 21 Temmuz'da Bitlis vilâyetine gönderilen yazıda, Mustafa Kemal Paşa ile Rauf Bey'in çalışmalarının vatanın selâmeti için tehlikeli olmasından ötürü kötü neticeler doğuracağından halkın uyarılması ve gerekli tedbirlerin alınması isteniyordu.104 Aynı meâlde, aynı tarihli başka bir telgraf da Bursa, Ankara, Sivas vilâyetleriyle Karesi Mutasarrıflığı'na da gönderiliyordu.105

Dahiliye Nezareti'nin bu gayretlerine en yakın ilgi belkide, Diyarbakır Valisi Faik Ali Bey tarafından gösteriliyordu. Nezaretin 9 Temmuz tarihli, "Mustafa Kemal ma'zul ve harekâtı merduttur, verdiği emirlerin reddi icab eder. Erzurum Kongresi'nden maksat ne olduğuna dair serian malûmat itâsı" şeklindeki talebe, Diyarbakır valisi verdiği cevapta, şark vilâyetlerinin Ermenistan olmaması için Erzurum'da bir kongre toplandığını ve her vilâyetten birkaç delege katılacağını, kendisinin buna karşı olduğunu bildirdi. 106 İstanbul Hükümeti bu şekilde kongreden haberdar olduktan sonra, bunun önüne geçebilmek amacıyla, kongreye davet için yapılan tamimin de men edilmesini bütün vilâyet ve livalara 20 Temmuz 1919'da duyurdu.107

Anadolu vilâyetlerini bu şekilde uyaran İstanbul Hükümeti, kongrenin toplanacağı yer olan Erzurum'daki Vali Vekili Hurşit Efendi'yi de çeşitli şekillerde uyardı. 19 Temmuz 1919'da, Erzurum Vilâyeti'nden Mustafa Kemal Paşa'nın nerede olduğu ve nasıl bir yol takip ettiği sorulmuş, buna verilen cevapta, Mustafa Kemal Paşa'nın Erzurum'da bulunduğu, özel işleri ile meşgul olduğu ve nadiren dışarı ile ilgilendiği bildirilmiştir. 108 Kongrenin başladığı günlerde, 24 Temmuz 1919'da Dahiliye Nazırı Adil imzalı Erzurum Vilâyeti'ne gönderilen telgrafta, toplanan kongrenin Kanun-ı Esasi hükümlerine mugayir olduğu ve hemen dağıtılması gerektiği bildiriliyor109 ve buna gönderilen ekte, kongre hakkında ne yapıldığının en geç o akşam (24 Temmuz) bildirilmesi isteniyordu.110 Vilâyet kongre hakkındaki bilgi vermemiştir.111

İstanbul Hükümeti, vilâyetlerin yanında kolorduları da uyarmış, kongreye engel olunmasını istemişti.112 Bu konuda, 24 Temmuz'da kolordulara yapılan tamimde, Vilâyât-ı Şarkiyye'nin bir yerinde millî bir kongre tesisine teşebbüs edildiğine ve bu konuda askerî araçların kullanıldığına ve yardım edildiğine dair vesikalar gelmektedir. Şu son on senenin bazı olayları askeriyenin siyasetle uğraşmasından meydana gelmiştir ve elim neticeler ortaya çıkmıştır, denilerek siyasî cereyanlardan uzak durulması isteniyordu.113 Bir tedbir olmak üzere de, 21 Temmuz'da III. Ordu Müfettişliği'ne vekâleten Kazım Karabekir Paşa tayin ediliyor, Mustafa Kemal Paşa ve Rauf Bey ile görüşen Kazım Karabekir Paşa bu görevi kabul ediyordu.114 Aslında İstanbul Hükümeti'nin Kazım Karabekir Paşa'yı göreve atamaktaki amacı, Mustafa Kemal Paşa ile Kazım Karabekir Paşa'nın arasını açmaktı. Bu plan, Kazım Karabekir Paşa'nın Mustafa Kemal Paşa'ya destek vermesiyle uygulanamamıştı.115 Bu birlikte harekete valilik de katılmış, İstanbul'a gönderilen cevaplar, görüşülerek kararlaştırılmıştır.

26 Temmuz 1919'da Harbiye Nezareti, Kazım Karabekir Paşa'ya, "Erzurum'da kongre toplanıyormuş, cihet-i askeriyye bunlara karşı ne yapıyor?" diye sormuş, Kazım Karabekir Paşa, "halk memleketimizi kimseye vermeyiz diye karar alıyor. Bu haklı teşebbüslerinde ben de lâzım gelen kolaylıklarda bulunuyorum" cevabını vermişti.116 Kazım Karabekir Paşa'nın bu tavrı, Dahiliye Nazırı Adil Bey'i harekete geçirmiş, Harbiye Nezareti'nden Kazım Karabekir Paşa'nın Erzurum'dan kaldırılması istenmiştir. 117 Fakat, Harbiye Nezareti bu teklifi reddederek Kazım Karabekir Paşa'yı savunmuştur.118 Ordunun ve valiliğin beraber çalışmasına engel olamayan Dahiliye Nezareti, son bir çare olmak üzere Erzurum Valiliği'ne kolordu ile işbirliği yapılarak kongrenin dağıtılmasını istemişti.119 İstanbul'un bu talebine 29 Temmuz'da karşılık veren Kazım Karabekir Paşa, Erzurum Kongresi'nin V.Ş.M.H.M.C. şubeleri tarafından İzmir'in işgali ve buraların Ermenilere verileceği söylentilerinden dolayı toplandığını, vatan ve milletin menfaati için çalıştığını, kongrenin dağıtılması yerine, onun daha da güçlenmesini önlemek için millî bir meclisin hemen toplanmasının daha uygun olacağını bildirmiştir.120

İstanbul Hükümeti'nin Anadolu Hareketi karşısındaki acziyetini gören İngilizler, hükümet üzerindeki baskılarını daha da arttırdılar. İngiliz Yüksek Komiseri Calthorpe, İngiltere Dışişleri Bakanlığı'na sunduğu 25 Temmuz 1919 tarihli raporunda, Türk Hükümeti'nin Mustafa Kemal Paşa'ya yasa dışı bir insan muamelesi yapması için ısrar edeceğini bildiriyordu.121 Bu baskı sonunda olacak ki, Meclis-i Vükelâ 29 Temmuz 1919'da Mustafa Kemal Paşa ve Rauf Bey'in tutuklanmaları hakkında karar alarak, bunu bütün vilâyetlere ve XV. Kolordu Kumandanlığı'na bildirdi.122 Vilâyetlere yapılan tebligatta, Mustafa Kemal ve Rauf Beylerin, hükümet kararlarına karşı gelmelerinden ötürü hemen yakalanıp İstanbul'a gönderilmeleri istenerek, Harbiye Nezareti'nin de kolordulara gerekli tebliği yaptığı bildiriliyordu.

Kazım Karabekir Paşa ve Erzurum Valiliği bu talebe verdikleri cevapta, bu kişilerin kanunlara aykırı davranmadıklarını, aksine Rum ve Ermeni çalışmalarına karşı tedbir aldıklarını, İstanbul'un Anadolu'ya bu kadar yanlış ve hatalı bakmaması gerektiğini, bunların tutuklanması halinde halk arasında ayaklanma çıkacağını, bu yüzden tutuklamanın imkansız olduğunu bildirdiler. 123

Vilâyetler de, İstanbul Hükümeti'nin bu tedbirlerine karşı farklı karşılıklar vermişlerdi. Sivas Valiliği, Mustafa Kemal ve Rauf Beylerin Erzurum'da kongreyi tamamladıklarını ve Sivas'a hareket etmek üzere olduklarını ve burada bir kongre daha toplayacaklarını hükümete bildirmişti.124 Trabzon Valisi Galib Bey, gerçek kurtuluşun siyasî yollardan elde edilebileceğine inandığını, ordu müfettişinin def'ine yardım edilmesini istiyordu.125

Elazığ'dan Vali Galip imzasıyla gönderilen telgrafta, Diyarbakır'daki Kürt cereyanlarından ve Erzurum'daki İttihat ve Terakki propagandaları yüzünden vilâyet ahvalinin çok kritik olduğu, Erzurum, Trabzon ve Sivas vilâyetlerinde birçok Ermeninin öldürüldüğü, gerekli paranın hâlâ gönderilmediği bildiriliyordu. 126 Bu telgraf Ali Galip'in zihniyetini tamamen ortaya koyuyordu. Konya valiliği de mülhakata yaptığı tamimle, Erzurum'da yapılan kongreyi bir fesat olarak değerlendirmişti.127

İstanbul Hükümeti bir taraftan Mustafa Kemal Paşa ve Rauf Bey hakkında tutuklama kararı alırken diğer taraftan da 27 Temmuz 1919'da içerisinde Erzurum'un da bulunduğu beş bölgeye tahkik kurulları göndermeyi kararlaştırıyordu. Erzurum Kongresi'ne son vermek için yeni seçimlere karar verdiğini, valilerin bu konuda hazırlık yapması gerektiğini duyuyordu. 28 Temmuz 1919'da da, Erzurum'a ve Van'a kendi sözlerini dinleyecek valiler tayin ediyor, daha önce Erzurum'da valilik yapmış olan Reşit Bey'i Erzurum'a gönderiyordu.128

Bütün bunlarla yetinmeyen İstanbul Hükümeti, Dahiliye Nazırı Adil Bey vasıtasıyla 8 Ağustos'ta, General Milne'in isteği üzerine yayınladığı genelgede, millî teşkilâtın hemen dağıtılmasını, karşı koyanların tutuklanıp İstanbul'a gönderilmelerini istedi.129 Aynı gün Erzurum Kongresi kararlarının uygulanmasına ve hareketin genişlemesine engel olmak için Posta ve Telgraf Müdürlüğü yayınladığı genelge ile, teşkilât-ı milliye ve kongre adlarıyla telgraf çekenlerin, bunları kabul eden memurların cezalandırılacağını duyurdu. Böylece Erzurum bir kordon altına alınmış bulunuyordu.

17 Ağustos 1919'da şifre muharebesine bir had çizilmesiyle durum daha da kötüleşmiş oluyordu.130 XV. K.O.K. Kazım Karabekir Paşa ve Erzurum Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti bir çözüm bulmuş ve İstanbul'un bu teşebbüsünü akim bırakmıştı. Erzurum M.H.C., Hükümet'in sansür kararının protesto edilmesi, Posta Müdürü Refik Halid'in tutuklanmasının Hükümet'e bildirilmesi, Erzurum ve Sivas memurlarının görevlerine iade edilmesi, bunlar yapılmadığı takdirde merkezle ilişkinin kesileceği kararını almıştı.131 Hükümet alınan bu tedbirler neticesinde geri adım atmak zorunda kaldı. Hükümet'in bu emri ancak üç gün sürdü. Dahiliye Nazırı 21 Ağustos'ta bu kararını geri çekmek zorunda kaldı.132

İstanbul Hükümeti, Erzurum Valiliği'ne ve XV. Kolordu'ya emirlerini dinletememiş, kongrenin toplanmasına engel olamadığı gibi Mustafa Kemal Paşa'nın tutuklanması hakkındaki kararını da uygulatamamıştı.

Kongre kararlarının da yayınlanmasına engel olamayan hükümet, son bir çare olarak III. Ordu Kumandanlığı'na Abdullah Paşa'yı tayin etti. Böylece, Doğu Anadolu'da askerî yönden gücünü artıracağını zannediyordu. Hükümet, emirlerini kesinlikle yerine getirecek olan Abdullah Paşa'yı 4 Ağustos 1919'da, III. Ordu Kumandanlığı'na tayin etti. 133 Bu Erzurum için hiç de iyi bir haber değildi. Özellikle yeni başlamakta olan millî hareketin askerî cephesinin çökertilmesi anlamına geliyordu ve bunun önüne geçilmesi gerekiyordu. Bu düşüncelerle harekete geçen Kazım Karabekir Paşa, 13 Ağustos'ta Harbiye Nezareti'ne gönderdiği telgrafla, kamuoyunun Abdullah Paşa'yı istemediğini bildirmiş,134 Trabzon'da bulunan 3. Fırka Kumandanlığı'na gönderdiği şifre ile de, Abdullah Paşa'nın Trabzon'a gelmesi halinde vapurdan indirilmeyerek İstanbul'a geri gönderilmesini istemiştir.135 Erzurum'un bu baskıları neticesinde Abdullah Paşa İstanbul'dan yola çıkmadan istifa etmek zorunda kalmıştır.136 Bu teşebbüsünde de başarılı olamayan hükümet, 26 Ağustos 1919'da ordu müfettişliklerine ihtiyaç kalmadığı gerekçesiyle bunları kaldırmıştır.137

Damad Ferit Paşa'nın bu teşebbüslerine karşı, Mustafa Kemal Paşa 16 Ağustos 1919'da ona gönderdiği bir telgrafta, Paris'teki başarısızlığından, kurduğu kabinelerin zaaflarından dolayı vatanın çok büyük zarara uğradığından, milletin bağımsızlığı için Anadolu'nun birbirine bağlı olduğundan, milletin çizilen program dahilinde hareket edeceğinden, hükümetin de irâde-i milliyeye dayanması gerektiğinden, böylece harice karşı tek vücut olunacağından bahsediyordu.138 Buna rağmen Damad Ferit Paşa istifa edeceği 1 Ekim 1919 tarihine kadar Anadolu ile mücadelesine devam etti.

Mustafa Kemal Paşa'nın Erzurum'dan ayrılıp Sivas'a geldiği sırada, 3 Eylül 1919'da XX. K.O.K. Ali Fuat Paşa azledilmiş,139 Damad Ferit Paşa gazetelerde yayınlanan beyanatında, Anadolu Hareketi'nin hiçbir askerî şekle sahip olmayıp millete dayanmadığını, bu hareketi yönetenlerin harpten sonra Anadolu'ya yayılmış bir takım gençler olduğunu, hareketin sönmüş bir saman alevi gibi olduğunu, İttihat ve Terakki'nin idaresinde göründüğünü140 iddia ederek millî harekete karşı hareketlerine devam etmiştir. Sivas'ta toplanacak olan kongreyi dağıtmak için bir ordu toplamayı dahi düşünmüştü.141

Anadolu'daki hareketi önlemek konusunda başarısızlığa uğrayan Damad Ferit Paşa 1 Ekim 1919'da istifa etmek zorunda kaldı. 2 Ekim'de kurulan Ali Rıza Paşa Kabinesi Anadolu'ya karşı daha yumuşak davrandı. Mustafa Kemal Paşa, Erzurum ve Sivas Kongresi kararlarını yeni hükümete kabul ettirebilmek için çalışmalarda bulundu.142 Fakat İstanbul Hükümeti ile Anadolu arasındaki gerginlik Millî Mücadele'nin sonuna kadar devam etti.

B. İtilaf Devletleri Üzerindeki Etkileri

İtilâf Devletleri, savaş sonunda barış şartlarının hazırlanmasında mağlupların fikrini dahi almaya lüzum görmemişler, Osmanlı Devleti'ni her emredileni yapacağına, önüne gelen her belgeyi imzalayacağına inanılan bir devlet olarak kabul etmişlerdi. Mütarekeyi sadece Türkiye'nin uymaya mecbur olduğu bir belge olarak görmüşler, mütarekenin 7. maddesini istedikleri zaman kullanmak için kendilerini serbest hissetmişlerdi. Bu düşünceler içerisinde olan İtilâf Devletlerinin karşısına, Anadolu'da yeni bir hareketin çıkması onlar tarafından iyi karşılanmayacaktı. Aslında İstanbul Hükümeti'nin çalışmaları ve Anadolu üzerindeki baskıları, özellikle İngilizlerin merkezî hükümet ile ortak çalışmalarının neticeleridir.

İngilizler, Erzurum'un Anadolu'daki en önemli merkez olduğunu biliyorlar, Mustafa Kemal Paşa'nın burada bulunmasından endişe duyuyorlardı. O'nun, Samsun'a çıktığı günden beri İstanbul'a getirilmesi sağlanamamış, Erzurum'a ulaşması önlenememişti. Bundan sonra İ'tilâf Devletleri daha sert ve kesin tedbirler alma yoluna gitmişlerdi. İngilizlere göre, Anadolu'da meydana gelen karışıklıkların tek sebebi, Mustafa Kemal ve Cemal Paşaların kayıtsız davranmalarıydı.143 İngiliz Başbakanı Lloyd George, Türklerin Avrupa'dan, Boğazlardan ve denizlerden uzaklaştırılmasını istiyordu,144 Mustafa Kemal Paşa'nın çalışmaları ise, bu düşüncelerin gerçekleşmesini önleyecek nitelikteydi.

Mustafa Kemal Paşa, Erzurum'a geldikten sonra da İstanbul'a getirilmesi için çaba harcanıldı. Hatta İngilizler teşkilât-ı milliye karşı koymak için 5.000 kişilik bir Türk kuvvetinin teşkiline müsaade ettilerse de, 10 Temmuz 1919'da bu karardan vazgeçerek, hiçbir düzenli kuvvetin teşkiline müsaade edilemeyeceğini Osmanlı Hükümeti'ne bildirdiler. 145 İngilizler kurulacak olan yeni kuvvetlerin kuvâ-yı milliyeye katılacağından korkuyorlardı. Zaten 5 Temmuz'da Samsun'a 150 Hintli asker çıkarmışlar, III. K.O.K. Refet Bey'in şiddetli protestosuyla karşılaşmışlardı.146 Anadolu'ya beş bin askerin sevki karışıklıkların ve savaşın yeniden başlaması anlamına gelecekti.147

Erzurum'da bir kongrenin toplanacağı haberinin alınmış olması İtilâf Devletlerini daha çok telaşlandırdı. Erzurum Kongresi'nin tarihi, 10 Temmuz 1919 olarak kabul edilmiş olduğundan, kongreye engel olmak isteyen Erzurum'daki İngiliz Temsilcisi Yarbay Rawlinson, 9 Temmuz'da Mustafa Kemal Paşa'yı ziyaret etmiş, toplanacak olan kongreye hükümetinin müsaade edemeyeceğini, gerekirse kuvvet kullanacaklarını bildirmiş, Mustafa Kemal Paşa, kendilerinden böyle bir izin istemediklerini, kongrenin hangi şartlar altında olursa olsun toplanacağı karşılığını vermiştir.148

Kongrenin toplanacağı günlerde, 18 Temmuz 1919'da İngilizler Sivas'a bir tabur asker gönderecekleri haberini yaymışlar, Mustafa Kemal Paşa 5. Tümen'e gönderdiği aynı tarihli telgrafla bu bölgede gerekli tedbirlerin alınmasını istemişti.149 Bu tarihten itibaren İtilâf Devletleri Yüksek Komiserleri Anadolu hareketine karşı daha sert bir tutum içerisine girmişlerdir. İstanbul'da bulunan İngiliz ve Fransız Yüksek Komiserleri 22 Temmuz'da bir araya gelerek şu noktalar üzerinde uzlaştılar: Ateşkes tam uygulanacak, Padişah desteklenecek ve her çeşit ihtilâle karşı korunacak, seçim yapılması tehlikelidir, politikaya karışılmayacak.150 Bu kararlar, İngiliz ve Fransızların yeni doğmakta olan hareketten ne kadar huzursuz olduklarını göstermektedir.

İngilizlerin, Erzurum Kongresi öncesi ve sonrası Anadolu Hareketi'ne, Mustafa Kemal Paşa'ya ve Erzurum Kongresi'ne bakışını Yüksek Komiser Calthorpe'un raporlarından takip edebilmek mümkündür.

Calthorpe, 23 Temmuz 1919'da İngiliz Dışişleri Bakanlığı'na gönderdiği raporunda, "Ferid'in Mustafa Kemal'i İstanbul'a getirme çabalarının sonucu şu: Mustafa Kemal ordudan çekildi. Şimdi Erzurum Bölgesi'nde karışıklık çıkarmakla meşgul. Damat Ferit beni görerek Mustafa Kemal'in Erzurum'da ve Sivas'ta kongreler toplamakta olduğunu, 23 Haziran'da bir Anadolu Müdafaa Genelgesi yayınladığını, vilâyetlere gönderilen genelgelerden bu toplantıların illegal, anayasaya aykırı ve Sultan'a karşı olduğunu söyledi. Bu hareketin sonuçlarını ilgi ile bekliyoruz, bakalım Osmanlı İmparatorluğu'nun çöküşünü ne kadar yavaşlatabilecekler"151 diyordu. Calthorpe, 25 Temmuz tarihli raporunda, Türk Hükümeti'nin Mustafa Kemal'e yasa dışı bir insan muamelesi yapması için ısrar edeceğim diyor,152 ve bunu kabul ettiriyordu. 27 Temmuz'da Dışişleri Bakanı Curzon'a gönderdiği yazıda, Anadolu hareketi'nin öneminden bahsederek, "...bundan başka parlementonun toplanması burada önlenebilir, Mustafa Kemal'in Erzurum'da bir kongre toplayacağından haberdarsınız. Anadolu'da Avrupa karşıtı, fanatik, İstanbul'un otoritesine ve Sultan'ın hakimiyetine karşı bir hükümeti dikkate almalısınız. Anadolu'da ilerleyen, kolordu kumandanları idaresindeki subayların katıldığı harekete karşı İngiliz Hükümeti bir gayret göstermelidir"153 tavsiyesinde bulunuyordu.

Calthorpe 30 Temmuz tarihli raporunda, Anadolu'daki genel durumu şöyle veriyordu: "Halk güvenliği günden güne kötüye gidiyor, Türk bağımsızlığının müdafaası için seferberlikle toplanan güçler, haydutluk ve eşkiyalıkla şiddete başvuran 'Millî Hareket' hızla yayılıyor. Mustafa Kemal ve kurmayları merkezî hükümetle alâkayı kestiler ve bölgedeki memurlar üzerinde otoritelerini kabul ettirdiler. Niyetleri, Erzurum'daki millî kongrede bağımsız bir hükümet kurmak ve merkezî hükümetin otoritesini yıkmaktır...".154 Aynı tarihli başka bir İngiliz raporunda, milli hareketin hızla yayıldığı, Hükümet'in otoritesinin gittikçe silindiği, tutuklama ve sürgünlerin millî hareketi önleyemeyeceği belirtiliyordu. 155

Calthorpe 1 Ağustos 1919'da İngiltere'ye gönderdiği bir raporunda da, durumun gittikçe kötüleştiğini belirterek, devam etmekte olan Erzurum Kongresi hakkında şu bilgileri veriyordu:

".Milliyetçi hareket ve bölgesel kongreler hakkındaki her türlü söylenti doğru çıktı. Erzurum'dan henüz aldığım bir telgrafta, durumun sanıldığı kadar sakin olmadığı anlaşıldı. Bu bilgi bize milliyetçilerle sıcak ilişkiler içerisinde olan askerî bir yetkili tarafından gönderildi. Bu yetkili, sivil otoritelerin Sadrazamı belirsizlik içerisinde yanılttıklarını söyledi. Merkezî hükümetin bu yetersizliğine rağmen Erzurum'daki kongre hakkında bilgiye sahibiz. Küçük bir kısmı hariç tutulursa, kongreye her şeyi göze almış hareketli genç askerler hakimler. Bunlar, İzmir'in kaderine bakarak, kuzey ve güneyde Ermenistan'ı müdafaa etmek istiyorlar. Hükümet, taşralı subayları görevden atmak için Harbiye Nezareti'ne emir vermeye cesaret edemedi, hatta istemedi. Millî Mücadele Hareketi sempatizanları hükümeti protesto tufanına uğrattılar. Erzurum Kongresi'nin gizli tehditleri ve kararlarının meydana getirdiği karışıklığı hükümet teskine çalışıyor. Bu kongreye karşı bir tedbir alınmazsa herşey çok daha kötüye gidecektir".156

Calthorpe'un bu ciddî raporu üzerine çeşitli tedbirler düşünülmeye başlandı. İngiliz Başkomutanı General Milne bu konudaki fikirlerini Calthorpe'a açıklamış, O da 5 Ağustos tarihli raporuyla bunu İngiliz Başbakanı Curzon'a şu şekilde bildirmişti:

"General Milne ve başka kaynaklardan gelen haberlere göre, Mustafa Kemal Erzurum'da bir ordu teşkilâtlandırıyor. Müttefiklerin şimdilik böyle bir harekete askerî güçle karşı koyabilecek bir durumda olmadıkları açıktır. General Milne'in teklifi şu: Trabzon Limanı işgal edilsin. M. Defrence, Trabzon'un işgalinin faydasından şüpheli. Halbuki içerideki Hıristiyanlar oraya sığınabilirler, Erzurum'a er ve malzeme sevkiyatı güçleştirilebilir".157

Kongre esnasında yapılan bu görüşmelerden ve haberleşmelerden sonra İtilâf devletleri Trabzon'un işgalini göze alamadılar. Calthorpe Erzurum Kongresi'nin dağılmasından sonra, 18 Ağustos 1919 tarihli raporunda, Kongrenin sona erdiğini, Mustafa Kemal Paşa'nın başkan seçildiğini ve millî hareketin lideri olduğunu, hareketin O'nun idaresinde gittikçe organize hale geldiğini, düzenli 15.000 askeri bulunduğunu ve sivil halkı silahlandırdığını İngiliz Dışişlerine duyuruyordu.158

Ekim ayına gelindiğinde dahi, İngiliz İstihbarat'ında Erzurum Kongresi ile ilgili bilgilere rastlamak mümkündü. 7 Ekim 1919 tarihli istihbarat raporunda, 7 Ağustos'ta, Türk milliyetçilerinin Erzurum'da yaptığı kongreye, Mustafa Kemal Paşa yandaşlarının, Azerbaycan Tatarlarının temsilcilerinin ve öteki Müslüman unsurların temsilcilerinin katıldığı, kongrenin amacının, yeniden yüce ve birleşik bir Türkiye kurmak olduğu bildiriliyordu. 159

İngilizlerin Anadolu hakkında bu kadar geniş bilgi elde etmelerine karşın Fransızların Anadolu'daki durumdan onlar kadar haberdar olmadıkları anlaşılıyor. Özellikle Doğu Anadolu bölgesi onlar için çok uzak bir bölge konumundaydı. Buna rağmen Ermenistan meselesi ile yakından ilgileniyorlar, bölgede bir İngiliz üstünlüğüne göz yummayacaklarını belirtiyorlardı. Özellikle Trabzon'a, İngiliz askerlerinin sevkine bu yüzden karşı çıkıyorlardı. Erzurum Kongresi günlerinde, İngiliz ve Fransızların birbirlerine soğuk davrandıkları, aralarında işgal edilecek topraklar yüzünden problemler çıktığı görülmektedir.

Fransızlar, Doğu Anadolu hakkında bilgi elde edebilmek amacıyla Miralay D'esperey'i Kafkasya, Ermenistan üzerinden Erzurum'a gönderiyorlardı.160 Mustafa Kemal Paşa'nın Erzurum'a geldiği günlerde Sarıkamış'tan Erzurum'a gelen D'esperey, Erzurum'da gerekli incelemeleri yaptıktan sonra buradan ayrılarak Trabzon'a geçmiştir.161 Bu Fransız hey'etinin vazifesi, harp esnasında işgal edilen Fransız müesseselerinin zararlarını tesbit ederek yeniden açmak, Vilâyât-ı Şarkiyye'de kurulan halk teşkilâtının esaslarını, yayıldığı alanı ve nüfuzunu tesbit ederek bunların Hıristiyan halka ne kadar zarar verebileceğini araştırmak, harp esnasında Ermeni ve Rumlara yapılan mezâlimi diyaloglarla tesbit etmek, köylerdeki tahribatı tesbit etmekti.162 Erzurum Kongresi'nin bittiği günlerde, 24 Ağustos 1919'da, başka bir Fransız askeri Yüzbaşı Leandre, Sivas yoluyla Erzurum'a geçerek burada incelemelerde bulundu. Görevi kongrenin ve Mustafa Kemal Paşa'nın bölgedeki etkisini araştırmaktı.163

Fransız subayları Doğu Anadolu'da bu incelemelerde bulunurken Fransız Başbakanı ve Paris Barış Konferansı Başkanı Clemenceau, 29 Ağustos 1919'da, Anadolu'da duruma hakim olabilmek amacıyla Ermenistan'a 12.000 asker gönderilmesini istedi. Bu teklif 2 Eylül tarihinde İngilizler tarafından kabul edildiyse de, yeni bir maceraya girilmek istenmediğinden ve İtilâf Devletleri arasındaki çekişmelerden dolayı tatbik edilemedi.164 Fransızlar, Sivas Kongresi'nden önce de, buraya bir grup asker göndererek, toplanacak olan kongreye engel olmak için gözdağı vermek istemişlerdi. Fakat bu durumu gören Mustafa Kemal Paşa, Fransızların Sivas'a bir askerî kuvvet gönderemeyeceklerini belirterek tereddütleri ortadan kaldırmıştır.165

Anadolu'da Erzurum Kongresi ile birlikte teşkilâtını genişleterek güçlenen Anadolu Hareketi, Bolşevikler üzerinde de etkili oldu. Kongre liderleri, Bolşeviklerle Doğu Savaş Kesimi yoluyla irtibata geçmek kararı almışlar, Dr. Ömer Lütfi ile Dr. Fuat Sabit'i incelemelerde bulunmak amacıyla Kafkasya'ya göndermişlerdi.166 Rusya'da yeni kurulan hükümet, Türk halkının mücadelesini büyük bir dikkatle izlemişti. Millî Mücadele, Sovyetler Birliği'nde çıkan gazete ve dergilerde geniş ölçüde yeralıyordu. Halk Komiserliği'nin yayın organı olan "Milletlerin Hayatı" adlı gazete Erzurum Kongresi kararları hakkında şu yorumda bulunuyordu:

"Mustafa Kemal Paşa memleket içinde kendine sadık askerleri toplayarak gerçek bir kıyam başlatmıştır. Bu yurt sever Türk Generali, İtilâf Devletleri'nin düşman sularında yürüyen İstanbul Hükümeti'ni tanımıyor. Mustafa Kemal cesaretle hareket ediyor ve çalışmaları geçenlerde tamamlanan Erzurum Kongresi'nden kaynaklanıyordu. Mustafa Kemal, Türkiye'yi paylaşan bir dünyayı tanımadığını ve Türk topraklarının ilhakına karşı koymak için yeteri kadar güce sahip olduğunu bu kongrede açıkladı".167

İngiliz ve Fransız kamuoyunun, uzayan savaşlar yüzünden hükümetleri aleyhine yayınlar yapmaları sonucu, bu devletler Anadolu Hareketi'ne karşı kendi kuvvetlerini sevketmekte güçlükler yaşadılar. Bu sebeple, kendi kuvvetleri dışında, kendilerine bağlı başka kaynaklar arayışı içerisine girdiler. Genişleme hevesinde olan Yunanistan, bağımsızlık arayan Ermeni ve Rumlar onların bu ihtiyaçlarını giderecek nitelikteydi. Fakat bunun neticesinde, Anadolu'da organize bir hareketin karşı bir güç olarak kendini göstermesi ve bunu Erzurum Kongresi ile teyid etmesi onların bu niyetlerini neticesiz bırakacak nitelikteydi. Erzurum Kongresi boyunca ve kongreden sonra teşkilâtlanan bu hareket İtilâf Devletlerini telaşlandırmış, Bolşeviklerin bu harekete, kendi çıkarları doğrultusunda destek vermeleri durumu daha da güçleştirmiştir.

1 Zeki Saruhan, Kurtuluş Savaşı Günlüğü, I, Ankara 1993, s. 15, 25 vd.
2 Ali Fuat Cebesoy, Millî Mücadele Hatıraları, İstanbul 1953, s. 37.
3 Kazım Karabekir, İstiklal Harbimiz, İstanbul 1990, s. 15.
4 Selahattin Tansel, Mondros'tan Mudanya'ya Kadar, I, İstanbul 1990, s. 80.
5 Jaeschke Gotthard, Kurtuluş Savaşı ile İlgili İngiliz Belgeleri, Ankara 1991, s. 104.
6 Harp Tarihi Vesikaları Dergisi (HTVD), Sayı: 2, 4 (Haziran 1953), Vesika: 73-74. İlk defa II. Meşrutiyet Dönemi'nde teşkil edilen ordu müfettişlikleri, Mondros Mütarekesi'nden sonra, mevcut orduyu silah, teçhizat ve personel açısından muhafaza etmek üzere, Osmanlı Genelkurmayı tarafından yeniden kurulmuştur (Zekeriya Türkmen, "İkinci
Meşrutiyet Dönemi'nde (1908-1918) Osmanlı Ordusunda Müfettişlik Teşkilâtına Geçiş ve Uygulamalar", Beşinci Askerî Tarih Semineri Bildirileri-I, Ankara 1996, s. 21-36).
7 HTVD, Yıl: 1 Sayı: 1 (Eylül 1952), Vesika No: 1-6. Dahiliye Nezareti, 18 Mayıs'ta bu vilâyetlere Mustafa Kemal Paşa'nın görev ve yetkilerini açıklayan bir yazı göndermiştir (Başbakanlık Osmanlı Arşivi (BOA), Dahiliye Şifre Kalemi (DH. ŞFR), 99/231; Bekir Sıtkı Baykal, Erzurum Kongresi ile İlgili Belgeler, Ankara,1969, s. 4). Mustafa Kemal Paşa kendisini İstanbul'dan uzaklaştırmak isteyenlerin böyle bir vazife ile Anadolu'ya gönderildiğini, Harbiye Nazırı Şakir Paşa'nın görev talimatını imzalamakta tereddüt ettiğini kaydetmektedir. (Mustafa Kemal Atatürk, Nutuk I, Ankara,1987, s. 9-10).
8 17 Haziran 1919'da Kazım Karabekir Paşa'ya gönderdiği şifreden de anlaşılacağı üzere O, Doğu ve Güneydoğu Anadolu'da bir Ermenistan ve Kürdistan kurulmasının önüne geçmek için de görevli idi (Karabekir, İstiklal Harbimiz, s. 45-46). İngilizler, bölgede rahatlıkla hareket edebilmek için XIII. Kolordu'nun kaldırılmasını talep edince, Mustafa Kemal Paşa, bu kabul edildiği taktirde bölgede zor bir durum karşısında kalınacağını, Kürtçülük ve Ermenilik emelleri güdenlerin çok rahat hareket edeceklerini, doğudan ve kuzeyden tehdid altında kalacağını bildirmiştir. (Genelkurmay Askeri Tarih ve Stratejik Etüt Başkanlığı Arşivi, (ATASE), K. 323, D. 4/60, F. 28 ve F. 29).
9 Nutuk I, s. 12-13.
10 HTVD, Yıl: 2, Sayı: 4 (Haziran 1953), Vesika: 68-69.
11 HTVD, Yıl: 2, Sayı: 4 (Haziran 1953), Vesika: 62; Nutuk I, s. 16; Nutuk, III, Vesika: 10; Karabekir, İstiklal Harbimiz, s. 29.
12 Cevat Dursunoğlu, "Erzurum Kongresi Sırasında Atatürk'ün Düşünceleri", Erzurum Kongresi ve Mustafa Kemal Atatürk, Haz: Atatürk Anıtını Yaptırma Derneği, Ankara 1964, s. 35.
13 Nutuk I, s. 22; Tansel, Mondros'tan Mudanya'ya Kadar, I, s. 239. Mustafa Kemal Paşa, 22 Mayıs'ta, Ankara'da bulunan Ali Fuat Paşa'ya gönderdiği şifrede, "Samsun ve havalisinin asayişi yolunda değildir. Bir iki gün içinde Havza'ya geçeceğim. Alabildiğiniz malumattan haberdar olmak isterim..." diyordu. (Cumhurbaşkanlığı Arşivi (C.A.), A. III, D. 14, F. 3 Vesika: 490).
14 Nutuk III, Vesika: 3.
15 Nutuk I, s. 22-23. Mustafa Kemal Paşa, 5 Haziran 1919'da Harbiye Nezareti'ne gönderdiği raporda, Erzurum Vilâyeti'nde birkaç çetenin bulunduğunu, fakat bunların siyasî bir amaç gütmediğini, açlığın sebep olduğu sıradan suçlar olduğunu belirterek Ermeni ve Rumların İngilizlerden yüz bularak bu bölgede asayişi ihlâl ettiklerini vurguluyordu. (ATASE, K. 189, D. 104/8, F. 28).
16 HTVD, Yıl: 1, Sayı: 1 (Eylül 1952), Vesika: 17 (İngilizce aslı Vesika: 494); Jaeschke, Kurtuluş Savaşı ile İlgili İngiliz Belgeleri, s. 125-126.
17 HTVD, Yıl: 1, Sayı: 1 (Eylül 1952), Vesika: 19; TBMM. ZC. c. I, İ: 2 c: 2, s. 7.
18 Nutuk I, s. 32-33; Cebesoy, Millî Mücadele Hatıraları, s. 38; Rauf Orbay, Cehennem Değirmeni (Siyasî Hatıralarım), I, İstanbul 1993, s. 235.
19 Askeri Tarih Belgeleri Dergisi (ATBD), Yıl: 30, Sayı: 79 (Mayıs 1981), Belge No: 1733; Nutuk I, s. 30-31; Nutuk III, Vesika: 26.
20 Karabekir, İstiklal Harbimiz, s. 50.
21 Karabekir, a.g.e., s. 51. Kadro boşluğunun doldurulması isteği üzerine İbrahim Talî Bey 3. Ordu kadrosuna tayin edilmiş ve 27 Temmuz'da Sivas'tan Erzurum'a hareket etmiştir (ATASE, K. 322, D. 1/33, F. 41; F. 87).
22 Cevat Yularkıran, Reşit Paşa'nın Hatıraları, s. 22-24.
23 ATASE, K. 323, D. 4/60, F. 34,34-1, 34-2; Refik Halid Karay, Minelbab İlelmihrab, İstanbul 1964, s. 129. 24 Haziran'da Hükümet Müdafaa-i Hukuk Cemiyetleri hakkında aldığı bu kararı geri almak zorunda kalmıştır (ATASE, K. 323, D. 4/60, F. 36).
24 Nutuk I, s. 35-36; Tayyib Gökbilgin, Millî Mücadele Başlarken I, Ankara 1959, s. 148-149.
25 ATASE, K. 189, D. 104/8, F. 50; HTVD, Yıl: 1, Sayı: 2 (Aralık 1952), Vesika No: 25; Sayı: 3, Vesika No: 41; Karabekir, İstiklal Harbimiz, s. 51
26 HTVD, Yıl: 3 (Haziran 1954), Sayı: 8, Vesika: 171 ve 172; Karabekir, a.g.e., s. 69.
27 B. O. A. Dahiliye Kalem-i Mahsus Müdüriyeti (DH. KMS.) 53-2/19 lef. 1-2.
28 B. O. A. DH. ŞFR. 101/19-89.
29 HTVD, Yıl: 3 (Eylül 1954), Sayı: 9 Vesika: 188. Kazım Karabekir İstanbul'a karşı hep ihtiyatlı davranmıştır (Sina Akşin, İstanbul Hükümetleri ve Milli Mücadele, I, İstanbul 1992, s. 433­434). Kazım Karabekir'in bu ihtiyatlı davranışına karşı, İstanbul Hükümeti 24 Ağustos 1919'da ona gönderdiği şifrede, bölgede sağladığı asayiş ve sükûndan dolayı kendisine teşekkür ediyor, bundan sonra da böyle devam etmesi isteniyordu (ATASE, K. 183, D. 87/18, F. 107).
30 Ilıca, Erzurum'a batıdan gelen büyük devlet adamlarını karşılama yeri idi ve gelen misafirleri burada karşılamak bir âdet haline gelmişti.
31 Karabekir, İstiklal Harbimiz, s. 62.
32 Dursunoğlu, Millî Mücadelede Erzurum, s. 90-91; Nutuk I, s. 43.
33 HTVD, Yıl: l (Aralık 1952), Vesika No: 26.
34 Karay, Minelbab İlelmihrab, s. 142.
35 Kutlama merasimi ve programı hk. bkz.: Fahrettin Kırzıoğlu, Bütünüyle Erzurum Kongresi, I, Ankara 1993, s. 188-189.
36 ATTB IV, s. 53; Kırzıoğlu, a.g.e., s. 133-134; Karay, a.g.e., s. 144-145; Enver Konukçu, Selçuklulardan Cumhuriyete Erzurum, Ankara 1992, s. 791.
37 Karay, a.g.e., s. 146.
38 Nutuk I, s. 43; Nutuk III, Vesika: 29.
39 Emine Kısıklı, "Millî Mücadele Başlangıcında Mustafa Kemal Paşa'nın Kamuoyu Oluşturması Açısından Muhaberat", Türk Kültürü, Yıl: XXV, Sayı: 295 (Kasım 1987), s. 658.
40 Nutuk I, s. 44; Mazhar M. Kansu, Erzurumdan Ölümüne Kadar Atatürkle Beraber, Ankara 1988, s. 30. M. Müfit Kansu, Vali Münir Bey hariç, bu gruba "Erzurum Faal Komitesi" adını veriyor (Kansu, a.g.e., s. 37).
41 Nutuk I, s. 44-45; Kansu, a.g.e., s. 30-34.
42 Nutuk I, s. 47. Mustafa Kemal Paşa istifa metninde, şimdiye kadar vatan ve milletin ve Hilâfetin düştüğü zor durumdan kurtarılması için elinden geleni yaptığını, İngilizlerin hükümet üzerinde
7 daha fazla baskı yapmamaları için pek çok sevdiği askerlik vazifesinden ayrıldığını, hayatının sonuna kadar Makam-ı Uzma-yı Saltanata ve Hilâfete daima sâdık kalacağını belirtmiştir (Kırzıoğlu, Bütünüyle Erzurum Kongresi, I, s.138-139).
45 C. A. A. III-3, D. 14, F. 5; ATBD, Yıl: 30 Sayı: 79 (Mayıs 1981), Belge No: 1734; ATTB, IV, Ankara 1991, s. 54; Fahrettin Kırzıoğlu, Mustafa Kemal Paşa-Erzurum İlişkileri Üzerine Belgeler (1919-1920), Ankara 1991, s. 6. Muhtevası aynı olan bir telgrafı Harbiye Nezareti'ne de göstermişti (ATBD, Yıl: 30, Sayı: 79 (Mayıs 1981), Belge No: 1735).
46 Rauf Bey bu beyannâmesinde, vatan ve milletin kurtuluşu için Anadolu'ya geçerek Mustafa Kemal Paşa'ya katıldığını, bu temin edilinceye kadar onunla beraber çalışacağını ilân ediyordu (Kırzıoğlu, a.g.e., s. 7; Baykal, Erzurum Kongresi ile İlgiliBelgeler, s. 16).
47 ATBD, Yıl: 31, Sayı: 82 (Ekim 1982), Belge No: 1784; Karabekir, a.g.e., s. 68.
48 Ziyaret esnasında orada bulunan Mazhar Müfit Bey ve Manastırlı Kâzım Bey, Süleyman Necati Bey'e hitaben "bu zat sizin için rütbe ve makamını terketti, siz de vereceğiniz vazifeyi veriniz" demişlerdir. (Süleyman Necati Güneri, Hatıralar, TTK. El Yazması Eserler Bölümü, No: 260. s. 54). İstifa ile ilgili beyannâmeyi, 9 Temmuz sabahı Yâver Cevad Abbas Bey cemiyet binâsına getirmişti (Dursunoğlu, Millî Mücadelede Erzurum, s. 92).
49 ATBD, Yıl: 30, sayı: 79 (Mayıs 1981), Belge No: 1736. Albayrak Gazetesi de 14 Temmuz tarihli nüshasında bu haberi şöyle veriyordu: "Mustafa Kemal Paşa hazretlerinin yukarıya dercettiğimiz istifanamesi bir azim ve iman vesikasıdır. Millette henüz eski kanın sönmemiş olduğunu gösterir muazzam hüccettir. Anafartalarda, şeref-i milliyi tarihin nesl-i hâzırdan beklemekte olduğu mukaddes vazifeyi âlâ eden bu muhterem kumandanı bugün de mücahede-i milliyenin başında görmek mesut bir temaşadır. Kemal-i azim ve imanla müdafaa-i hukuku vatana hasri vücut eden Mustafa Kemal Paşa'nın etrafında millet, pâk, nezih, parlak bir hâle teşkil etmektedir. Böyle temiz fedakâr ruhların ittihadından milletin hürriyet ve istiklâl gibi mukaddes unsurunun doğacağı şüphesizdir. Azim ve iman her müşkülü iktihama kâfidir." (Dursunoğlu, Millî Mücadelede Erzurum, s. 93 94).
50 Dursunoğlu, a.g.e., s. 94-95; Güneri, Hatıralar, s. 55.
51 B. O. A. DH. ŞFR. 101/19-35.
52 ATASE, K. 239, D. 12/20, F: 59; HTVD. Yıl: 1 (Aralık 1952) Sayı: 2, Vesika No: 30.
53 ATASE, K.189, D. 104/8, F. 83; B. O. A. DH. KMS. 54-2/16, lef 1-4. Erzincan Mutasarrıfı Eşref Bey, Trabzon Valisi Mehmet Galib Bey ve Diyarbakır Valisi Faik Ali Bey bu görevin vekâletine gelen Kazım Karabekir Paşa'yı gönderdikleri telgraflarla tebrik etmişlerdir (ATASE, K. 322, D. 1/33, F. 67; 70; 75).
54 Güneri, Hatıralar, s. 37. Vilâyât-ı Sitte'ye Trabzon'da katılınca yedi vilâyet olmuştu.

55 Ergün Aybars, "Trabzon Muhafaza-i Hukuk-ı Milliye Cemiyeti ve Ali Sait Paşa Tahkik Hey'eti", Ege Ünv. Ed. Fak. Tarih İncelemeleri Dergisi, Sayı: 2 (İzmir 1984), s. 162-163; Sabahattin Özel, Milli Mücadelede Trabzon, Ankara 1991, s. 64-65. Kazım Karabekir Paşa, Trabzon ve Erzurum'un çalışmalarını birleştirmek için önayak olduğunu belirtmektedir (Karabekir, İstiklal Harbimiz, s. 35-36).
56 Karabekir, a.g.e, s. 36.
57 Karabekir, a.g.e., s. 36-37.
58 Süleyman Necati Bey, her iki cemiyetin birbirlerinden habersiz olarak bu telgrafları çektiklerini söylemektedir (Güneri, Hatıralar, s. 37). Bu fikri doğrulayan başka bilgiler de vardır (Mahmut Goloğlu, Erzurum Kongresi, Ankara 1968, s. 52-53, Ek: 10).
59 Karabekir, a.g.e. s. 38.
60 Güneri, Hatıralar, s. 37-38; Kırzıoğlu, Bütünüyle Erzurum Kongresi, I, s. 63-64-70-72-79­80; Baykal, Erzurum Kongresi ile İlgili Belgeler, s. 6-11.
61 ATASE, K. 323. D. 4/6, F: 39.39-1; Nutuk I, s. 46.
62 Goloğlu, Erzurum Kongresi, s. 71-72.
63 Kongrenin 23 Temmuz tarihine alınmış olması, millî hareket hakkında dolaşan ittihatçılık iddialarının artmasına da sebep oldu. Trabzon delegelerinin tutumları bu yönde gelişerek sonraki meselelere temel teşkil edecektir.
64 Trabzon delegeleri, 5 Temmuz'da Trabzon'dan hareket ederek 7 Temmuz'da Erzurum'a geldiler. Hey'et Mustafa Kemal Paşa, Kolordu erkânı ve Erzurum M. H. M. C. idare hey'eti tarafından karşılandı. Trabzonlular için Hacı Dedeağa'nın büyük konağı hazırlanmıştı (Güneri, Hatıralar, s. 52; Goloğlu, a.g.e., s. 67-68; Kırzıoğlu, Bütünüyle Erzurum Kongresi, I, s. 176).
65 A.g.e., s. 145 ve 184; Nutuk I, s. 64. Mustafa Kemal Paşa, kongreye başka bir vilâyetten delege seçilmesinin dedikodu doğuracağını düşünerek millî harekete ilk merkez olan ve doğu vilâyetlerinin en büyüğü bulunan Erzurum'u tercih ediyordu (Dursunoğlu, Millî Mücadelede Erzurum, s. 98-99; Güneri, Hatıralar, s. 56.).
66 Kırzıoğlu, Bütünüyle Erzurum Kongresi, I, s.184; Dursunoğlu, a.g.e., s. 99; Güneri, a.g.e., s. 56.
67 Cemiyetin bir organı durumunda olan Albayrak Gazetesi'nin, Mustafa Kemal Paşa'nın istifasından sonraki ilk sayısında (14 Temmuz 1919 tarihli nüshada) "Millette eski kanın sönmemiş olduğunu gösterir muazzam bir hüccet" diyerek kongre başkanlığı konusunda, "muhterem kumandanı bugün de mücahede-i milliyenin başında görmek mesud bir temaşadır" diyordu (Dursunoğlu, Millî Mücadelede Erzurum, s. 100). Rauf Bey de kongreden sonra, bir toplantıda "Biz Erzurum'a gittiğimiz zaman herhangi bir kanaatimiz yoktu. Erzurum bize istikamet gösterdi, vatanperverlik telkin etti" diyerek Erzurum'u övmüştü. (Güneri, Hatıralar., s. 58).
68 Milliyet, 23 Temmuz 1981. Mustafa Kemal Paşa bu davete verdiği cevapta, kongrenin çalışmalarında başarılı olmasını temenni ediyordu (Baykal, Erzurum Kongresi ile İlgili Belgeler, s. 19).
69 Raif Efendi bu konuşmasında, vatanın kötü bir duruma düştüğü şu zamanda, Vilâyât-ı Şarkiyye evlâtlarının yanmış, yıkılmış, bir Şehidler Mezarlığı haline dönmüş olan Erzurum'u seçmelerinden dolayı teşekkür etmiştir (Kırzıoğlu, Bütünüyle Erzurum Kongresi II, s. 13-14; Dursunoğlu, a.g.e., s. 109). Aynı gün Ali Fuat Paşa Ankara'dan Mustafa Kemal Paşa'ya gönderdiği telgrafta "10 (23) Temmuz yevm-i mücellâsını tebrik ile tahlis ve istiklâl-i vatan ve devlet uğrunda vazife-i mukaddeseden muvaffakiyet-i devletlerini temenni eylerim efendim" diyordu (ATASE, K. 322, D. 1/33, F. 96). Mustafa Kemal Paşa'da, 22 Temmuz'da V. Ş. M. H. M. C. Erzurum Şu'besi'ne gönderdiği telgrafta, Meşrutiyetin ilânı günü olan "10 Temmuz yevm-i mübeccelini" tebrik ediyordu (ATTB. IV., s. 55; Konukçu, Selçuklulardan Cumhuriyete Erzurum, s. 813.).
70 Kırzıoğlu, Bütünüyle Erzurum Kongresi II, s. 14. Yapılan gizli oylamada 56 delegenin 38 veya 48 oyu ile Mustafa Kemal Paşa kongre başkanı seçildi (Goloğlu, Erzurum Kongresi, s. 81). Diğer adaylardan Raif Efendi 2, Servet Bey 1 oy almışlardı. (Kırzıoğlu, a.g.e., s. 25)
71 Mustafa Kemal Paşa'nın askerî üniforma ile kürsüye çıktığı ve yapılan itirazlardan sonra kendisine resmî kıyafetler bulunduğu hak. bkz.: Karabekir, İstiklal Harbimiz, s. 78; Goloğlu, a.g.e., s. 83-86; Kırzıoğlu, a.g.e., s. 25. C. Dursunoğlu ve M. Müfit sivil elbise ile kongreye geldiğini yazıyorlar (Dursunoğlu, Millî Mücadelede Erzurum, s.108; Kansu, Erzurumdan Ölümüne Kadar Atatürkle Beraber, s. 77).
72 Nutkun metni için bkz.: Nutuk III, Vesika: 38; ATBD. Yıl: 31 (Ekim 1982), Sayı: 82, Belge No: 1786; Atatürk'ün Söylev ve Demeçleri I, Ankara 1961, s.3; Kırzıoğlu, a.g.e. II, s. 14-21; Dursunoğlu, "Erzurum Kongresi Sırasında Atatürk'ün Düşünceleri", s. 38).
73 Kırzıoğlu, a.g.e., s. 232-235; Akbulut, a.g.m., s. 43. Kazım Karabekir Paşa da, Hey'et-i Temsiliye'ye seçilmişti. Fakat XV. Kolordu Kumandanı ve 3. Ordu Müfettiş vekili olması sebebiyle resmî listeye adı kaydedilmemiştir (Kansu, a.g.e., s.112; Karabekir, İstiklal Harbimiz, s.101; ATTB. IV. s. 56-57) Hey'et-i Temsiliye'ye Mustafa Kemal Paşa'nın girip girmeme meselesi, arkadaşları arasında tartışma konusu olmuştu. Mustafa Kemal Paşa, Hey'et-i Temsiliye'de bulunmak istiyor, bazıları buna karşı çıkıyorlardı. Buna rağmen Mustafa Kemal Paşa bu hey'ete girmiş, bu hey'etin başkanı olmuş ve bu suretle de millî mücadelenin ilk siyasî kuruluşunun başına geçmişti (Dursunoğlu, Millî Mücadelede Erzurum, s. 101-103; Nutuk I, 68-71). Hey'et-i Temsiliye'nin teşekkülü hakkında bkz.: Dursun Ali Akbulut, "Hey'eti Temsiliye Nasıl Teşekkül Etti?" Atatürk Ünv. Ata. İlk. ve İnk. Tar. Enst. Dergisi, cilt: 1, sayı: 4 (12 Mart 1990), Erzurum, 1990, s.44-55. Kazım Karabekir Paşa, kongrece seçilmemişti.
68 Nizamnâmenin teşkilât başlığını taşıyan 3. maddenin 8. bendine göre, Hey'et-i Temsiliye tarafından istişâri üye seçilmişti. (Akbulut, a.g.m., s. 50-51).
74 Dursun Ali Akbulut, "Erzurum Kongresi'nin Son Günü", Atatürk Ünv. Atatürk İlkeleri ve İnk. Tar. Enst. Dergisi, I/3, (19 Mayıs 1989), s. 49; Fahrettin Kırzıoğlu, "Erzurum Kongresi Beyannamesini İmzalayan 45 Mümessil", Kültür ve Sanat, sayı: 5 (Ocak 1977), s. 157-158.
75 Nutuk III, Vesika No: 40; Dursunoğlu, Millî Mücadelede Erzurum, s. 119-120.
76 Mustafa Kemal Paşa, hem açılışta hem de kapanışta yaptığı duâ için, 9 Ağustos 1919'da Hasan Fehmi Efendi'ye şu tebrik telgrafını göndermiştir: "Erzurum Kongremizin hin-i küşadında ve hitam pezîr olması münasebetiyle irâd buyurduğunuz Arapça beliğ ve fasih ve maksada tamamen mutabık hitabeleriniz cemiyetimizin tarihinde pek kıymetli hatırât olarak mahfuz kalacaktır. Bulunacağınız mahallerden dahi lâtif sözlerinizle mâlî mektuplarınızı almakla mübâhî olacağım. Cenab-ı Hak hayırlı seyahat müyesser buyursun. Amin" (Baykal, Erzurum Kongresi İle İlgili Belgeler,
s. 25-26; ATTB. IV., s. 56).
77 Karabekir, İstiklal Harbimiz, s. 99.
78 A.g.e., s. 131.
79 ATASE, K. 323, D. 4/60, F. 89.
80 Beyannamenin tam metni için bkz.: ATASE, K. 391, D. 2/5 (9), F. 2, 2-1; ATBD, Yıl: 30 (Mayıs 1981), Sayı: 79, Belge No: 1738; Baykal, Erzurum Kongresi ile İlgili Belgeler, s. 23-25; Dursunoğlu, Millî Mücadelede Erzurum, s. 168-170; Karabekir, a.g.e., s. 99-101; Kırzıoğlu, Bütünüyle Erzurum Kongresi, II, s. 251-255.
81 Kongre mukarreratı ve nizamnâmesi için bkz.: ATASE, K. 391, D. 2/5 (9), F. 3, 3-1, 3-2; K. 2708, D. 1/1, F. 6; Tarih Vesikaları, c. I, sayı: 2 (Ağustos 1941), s. 83-88; Erzurum Kongresi'nin 60. Yıldönümü'ne Armağan, s. 3-11; Goloğlu, Erzurum Kongresi, Ek: 14, s. 187-194.
82 Nutuk III, Vesika: 41.
83 Nutuk I, s. 66.
84 A.g.e., s. 72-74; Kansu, Erzurumdan Ölümüne Kadar Atatürkle Beraber, s. 136-141.
85 Kongre görüşmelerinde Sürmene Delegesi Ömer Fevzi Bey, bir siyasî parti kurulmasını teklif etmiş ve bu teklif kongre tarafından reddedilmişti (Kırzıoğlu, Bütünüyle Erzurum Kongresi, II, s. 164-168).
86 Kansu, Erzurumdan Ölümüne Kadar Atatürkle Beraber, s. 130.
87 Karabekir, İstiklâl Harbimiz, s. 148; Karabekir, hey'ette Şeyh Fevzi Efendi'nin de bulunduğunu yazıyor, fakat Şeyh Fevzi Efendi kongreden sonra Erzincan'a gitmişti. Hey'et Fevzi Efendi'yi Erzincan'dan alacaktı (Nutuk, I, s. 83).
88 ATASE, K. 323, D. 4/60, F. 95.
89 ATASE, K. 323, D. 4/60, F. 117.
90 Nutuk, III, Vesika: 54
91 B. O. A. DH. KMS. 53-3/34, lef. 5-9.
92 Uluğ İğdemir, Sivas Kongresi Tutanakları, s. 113-114.
93 Kongrenin Anadolu'daki etkileri hakkında geniş bilgi için bkz.: Haluk Selvi, Milli Mücadelede Erzurum, Ankara 2000, s. 121-128.
94 Karay, Minelbab İlelmihrab, s. 150-151.
95 Damad Ferit'in Paris'e gideceğini haber alan Mustafa Kemal Paşa, 3 Haziran 1919'da kolordulara ve vilâyetlere gönderdiği telgrafta, Paris'e gidecek hey'ete, millî istiklâlin dokunulmazlığının konferanstan talebini, savunacağı görüşün neler olduğunu öğrenmek isteyen telgraflar gönderilmesini istiyordu ve onun Ermeni muhtariyetini kabul etmiş olduğunun ajanslarda görüldüğünü söylüyordu. (ATASE, K. 323, D. 4/60, F. 27; Nutuk I, s. 27-29). Sadrazamın bu beyanatı üzerine V.Ş.M.H.M.C. Merkezi, 4 Haziran'da Sadrazama bir muhtıra sundu. Bu muhtırada, Vilâyât-ı Şarkiyye'nin kesinlikle Osmanlı Cami'asından ayrılamayacağı ve konferansta bunun savunulması gerektiği bildiriliyordu. (Hadisat, 4 Haziran 1335/1919, No: 155). Aynı meâlde bir telgrafı, Sivas Valiliği 7 Haziran'da Dahiliye Nezareti'ne göndermişti. (B.O.A. DH. KMS. 53-1/47).V.Ş.M.H.M.C. Erzurum Şubesi Raif Efendi imzalı, Sadarete gönderilen 9 Haziran tarihli telgrafta da, Vilâyât-ı Şarkiyye'nin Müslüman çoğunluğundan ve hukukundan bahsedilerek Ermenistan muhtariyeti reddediliyor ve Damad Ferit Paşa'nın bunu savunması isteniyordu. (B.O.A. B.E.O. A.VRK. 835/97; Hadisat, 10 Haziran 1335/1919, No: 161).
96 Ali Fuad Türkgeldi, Görüp İşittiklerim, Ankara,1987, s.232-233.
97 Nutuk I, s.66; Karabekir, İstiklâl Harbimiz, s.79.
98 Sadrazamın beyanatı hk. bkz. ATASE, K.322, D.1/33, F.117. (1,2). Kazım Karabekir Paşa, 24 Temmuz'da kolordu bölgesinde böyle bir hal olmadığını, böyle beyanatların İtilâf Devletlerinin işine yarayacağını Harbiye Nezareti'ne bildirdi. (ATASE, K.322, D. 1/33, F.117 (3,4,5); HTVD. Yıl: 2 (Mart 1953) Sayı: 3 Vesika: 44; Karabekir, İstiklal Harbimiz s. 79-80). XIII. Kolordu Komutanı Cevdet Bey de 29 Temmuz'da Harbiye Nezareti'ne gönderdiği telgrafta, bölgesinde böyle bir hadise zuhur etmediğini, bunu kabul etmenin İ'tilâf Devletlerini dâvet anlamına geleceğini bildirdi. (ATASE, K. 322, D. 1/33, F.117). Erzurum Kongre Hey'eti'nin Padişaha, Sadarete, Vilâyetlere
86 gönderdiği telgraf için bkz. B.O.A. B.E.O. Sadaret Evrakı, Müteferrik (A.M.) 313/32; Karabekir, a.g.e., s. 80).
99 İkdam, 23 Temmuz 1335/1919, No: 8064.
100 B.O.A. DH. KMS. 53-1/90 lef. 2.
101 B.O.A. DH. KMS. 53-1/90 lef. 1.
102 B.O.A. DH. ŞFR. 101/19-50.
103 B.O.A. DH. ŞFR. 101/19-100.
104 B.O.A. DH. ŞFR. 101/19-122.
105 B.O.A. DH. ŞFR. 101/19-123.
106 Y. Nadi Abalıoğlu, Mustafa Kemal Paşa Samsun'da, İstanbul, 1955. s. 42.
107 B.O.A. B.E.O. Vilâyetler Gelen-Giden Defterleri (2), Defter No: 41, s. 167.
108 Baykal, Erzurum Kongresi İle İlgili Belgeler, s. 18-19. Dahiliye Nezareti, Mustafa Kemal Paşa'nın Erzurum'da olduğunu bildiği halde, O'nun Erzurum'da gibi görünerek orasını terk etmiş ve belki asker toplamak ile meşgul olduğu vehmine kapılmıştı. Bu sebeple Erzurum, Sivas, Van, Bitlis Vilâyetlerine Mustafa Kemal Paşa'nın nerede olduğu sorulmuştu. (Abalıoğlu, a.g.e., s. 50-53).
109 B.O.A. DH. ŞFR. 101/19-157.
110 B.O.A. DH. ŞFR. 101/47.
111 B.O.A. DH. ŞFR. 101/19-152.
112 Kazım Karabekir Paşa, Damad Ferit Paşa'nın kuvâ-yı milliyeye engel olmak için casuslar gönderdiğinin zannedildiğini ve bu konuda tahkikat yaptırdığını Erkân-ı Harbiye-i Umumiye Riyaseti'ne 12 Temmuz'da bildirmişti. (ATASE, K. 609, D. 186/87, F. 4).
113 ATASE, K. 189, D. 104/8, F. 84; HTVD. Yıl: 1 (Aralık 1952) Sayı: 2 Vesika No: 39.
114 Karabekir, İstiklal Harbimiz, s.76.
115 Akşin, İstanbul Hükümetleri, I, s.475.
116 Karabekir, a.g.e., s. 80.
117 HTVD. Yıl: 3, (Eylül 1954), sayı: 9, Vesika No: 192.
118 HTVD. Yıl: 3, (Eylül 1954), sayı: 9, Vesika No: 193.
119 Y. Nadi Abalıoğlu, Kurtuluş Savaşı Anıları, İstanbul, 1978, s. 50.
120 ATASE, K. 322, D. 1/33, F. 125; K. 189, D. 104/8, F. 92.
121 Jaeschke, Kronoloji, I, s.53.
122 B.O.A. DH. ŞFR. 101/70; 101/67; 101/74; Atatürk Özel Arşivinden Seçmeler, Ankara, 1981, s. 96.
123 ATASE, K. 184, D. 88/19, F. 6, 6-1, 6-2; K. 323, D. 4/60, F. 59, 59-1; HTVD. Yıl: 2 (Mart 1953) Sayı: 3 Vesika No: 48; ATBD. Yıl: 30 (Mayıs 1981) sayı: 79 Belge No: 1737; Baykal, Erzurum Kongresi ile İlgili Belgeler, s. 21-23. Erzurum vilâyeti şifre kâtibi Muhtar Bey, İstanbul'dan gelen tutuklamayla ilgili telgrafı, ilişkide bulunduğu V.Ş.M.H.M.C.'ni talimatı üzerine bir gün gizli tutmuş, cemiyet bu süre içerisinde K. Karabekir Paşa'yla görüşerek emrin uygulanmaması konusunda mutabık kalındıktan sonra şifreyi valiye açıklamıştır. (Karahanoğlu Aile Tarihçesi ve Karahanoğlu M. Muhtar'ın Şiirleri-Kitaplığı, (Yay.haz: Karahanoğlu Müştak Hatifi, F. Kırzıoğlu), Erzurum. 1986, s. 11).
124 B.O.A. DH. KMS, 53-2/57. lef. 5; Reşit Paşa'nın Hatıraları, s.76-77.
125 B.O.A. DH. KMS. 53-2/47. lef. 2,3.
126 B.O.A. DH. KMS. 53-2/47. lef. 16.
127 HTVD, Yıl: 3 (Haziran 1954),sayı: 8, Vesika No: 169.
128 B.O.A. M.V. 251/42.
129 Cebesoy, Millî Mücadele Hatıraları, s.140.
130 B.O.A. DH/İ. UM. E. 55/25; Karay, Minelbab İlelmihrab, s. 167-169. Dahiliye Nezareti 4 Ağustos'ta, 9 Temmuz 1919'da tekâüden istifa eden Erzurum Vilâyeti Telgraf Müdürü İbrahim Efendi'nin başka bir göreve atanmasının doğru olamayacağını Erzurum'a bildirmişti. (B.O.A. DH. ŞFR. 102/74). Kayseri Mutasarrıflığı'na gönderilen 7 Ağustos tarihli telgrafta, kuvâ-yı millîye telgraflarını çekenlerin Divan-ı Harbe sevk olunacağı bildiriliyordu. (B.O.A. DH.KMS. 53-2/60). Aynı meâlde bir telgraf Hüdavendigâr Vilâyeti'ne de gönderilmişti. (B.O.A. DH. KMS. 53-2/78).
131 ATASE, K. 323, D. 4/60, F. 74; Baykal, Erzurum Kongresi İle İlgili Belgeler, s. 27-29.
132 Karay, a.g.e., s. 170.
133 B.O.A. B.E.O. Vilâyetler Gelen-Giden Defterleri (2), Defter No: 1262. s.104.
134 ATASE, K. 323, D. 4/60, F. 66; Karabekir, İstiklal Harbimiz, s. 108.
135 ATASE, K. 323, D.4/60, F. 67.
136 ATASE, K. 183, D.87/18, F. 81 ve 96.
137 ATBD. Yıl: 27 (Eylül 1978), sayı: 77. Belge No: 1693; Atatürk Özel Arşivinden Seçmeler,
s. 37-40; ATTB. IV, s. 58-60.
139 ATASE, K. 391, D. 2/5 (9), F. 4, 4-1.
140 İkdam, 5 Eylül 1335/1919, No: 8108.
141 Albayrak Gazetesi bu haberi şöyle veriyordu: "Ferit Paşa'nın iki yüz bin kişilik bir orduyu Anadolu'ya sevk etmek için ve Anadolu'yu İngilizlere teslim etmek için vaadde bulunduğunu ajanslar yazmakta. Bunun sebebi ise, Bolşeviklik imiş. Hain Damat Ferit, Mora'nın piçlerine ve İngiliz emperyalistlerine bu vatanı teslim etmek istiyor. Fakat Anadolu'nun insanı, Ege'nin zeybeği doğu ile beraberdir ve ona doğu kucak açmıştır. Bunların sayısı bugün milyonlarcadır. Bugün onlar sabırsız bekliyor''. (Albayrak, 12 Eylül 1335/11919, sayı: 109).
142 ATBD, Yıl: 38 (Şubat 1989) sayı: 87, Belge No: 2086.
143 Jaeschke, Kurtuluş Savaşı İle İlgili İngiliz Belgeleri, s. 134. Fransızlar, 29 Haziran 1919'da Hariciye Nezareti'ne gönderdikleri yazıda, Mustafa Kemal Paşa'nın Vilâyât-ı Şarkiyye'de dolaşması ve bazı teşkilât icrâsıyla tahrikâtta bulunmasından dolayı hemen İstanbul'a celbini istiyorlardı. Özellikle İngiliz temsilcisi de aynı talepte bulunuyordu. (B.O.A. B.E.O. Nezaret Gelen Giden Defterleri, Hariciye Giden No: 173/5-29).
144 Jaeschke, Kronoloji, I, s. 46.
145 ATASE, K. 514, D. 85/34, F. 10.
146 Jaeschke, Kronoloji I, s. 49.
147 İngilizler Osmanlı toprakları üzerinde kontrolü sağlayabilmek için ellerinden geleni yapmışlar, Karadeniz Ordusu mıntıkasında Osmanlı askerlerinin dahi kendilerinden izinsiz seyahat etmemeleri kararını almışlardı. Bu kararın 16 Ağustos 1919 tarihinde geri alındığı hükümet tarafından kolordulara bildirildiyse de, İngilizlerin kontrolünün devam ettiği görülüyor. (ATASE, K. 183, D. 87/18, F. 43).
148 Kansu, Erzurumdan Ölümüne Kadar Atatürkle Beraber, s. 44. M. Müfit Bey, Milliyet Gazetesi'nin 13 Mayıs 1933 tarihli nüshasında, kongrenin toplanması esnasında İngiliz baskısına karşı Kazım Karabekir Paşa'dan kuvvet gönderilmesini istediğini, fakat Kazım Karabekir Paşa'nın bunu reddettiğini yazmıştı. Kazım Karabekir Paşa, buna verdiği cevapta, Rawlinson dört İngiliz neferi ile kongrenin küşadına nasıl engel olabilir diyor ve M. Müfit Bey'e şu telgrafı yazdığını söylüyor: "Dört İngiliz neferinin değil dört bin İngiliz neferinin dahi ellerinden silahı alacak kadar Erzurum halkı silahlı
148 ve kuvvetlidir. Kongreye dahil olan Vilâyât-ı Şarkiyye murahhasları bile yalnız dört İngiliz neferinin değil dört yüz İngiliz neferinin silahlarını alabilecek fıtrat ve kabiliyettedir." (ATASE, K. 2210, D. 1/5-9, F. 4, 4-1; Karabekir, İstiklâl Harbimizin Esasları, s. 69-70).
149 Nutuk I, s. 59-60.
150 Bılâl Şimşir, British Documents On Atatürk, I, Ankara, 1972, s. 48.
151 Documents On British Foreign Policy, First Series, Vol.IV. London 1952, s.697-698; Salahi Sonyel, "1919 Yılı İngiliz Belgelerinin Işığında Mustafa Kemal ve Millî Mukavemet" Türk Kültürü, Yıl: VIII. (1969), sayı: 85, s. 41-42.
152 Şimşir, a.g.e., s. 49.
153 Documents On British Foreign Policy, Vol. IV.,s. 703-704.
154 Documents On British Foreign Policy, Vol. IV, s. 705-706.
155 Şimşir, British Documents On Atatürk, c. I, s. 56.
156 Documents On British Foreign Policy, vol. IV, s. 713-714; British Documents On Foreign Affairs., Vol.I, s.77. İngiliz Subayı Hohler'in 4 Ağustos tarihli raporunda; "Padişahla görüştüm. Mustafa Kemal ve arkadaşlarının hareketlerinden çok telaşlı. Gecikmeden bir şey yapmak lâzım" diyordu. (Şimşir, a.g.e., I, s. 68).
157 Documents On British. Foreign Policy, Vol. IV., s. 719.
158 Şimşir, British Documents On Atatürk, I, s. 86-87. İngiltere,kendisi bölgeye asker gönderemeyince, ABD'ne Ermenistan'a asker göndermesini tavsiye etmiş, fakat bundan bir netice alınamamıştır. (Jaeschke, Kronoloji, I, s. 57).
159 Salahi R. Sonyel, Kurtuluş Savaşı Günlerinde İngiliz İstihbarat Servisinin Türkiye'deki Eylemleri, Ankara, 1995, s. 19-20.
160 Harbiye Nezareti XV. K.O.K.'na 18 Haziran 1919'da, bu konu ile ilgili gönderdiği telgrafta şöyle diyordu: "Fransız zabitanından Miralay Desper'e Kafkasya ve Ermenistan'da bir vazife-i muvakkate tevdi edildiği ve mumaileyhin Erivan'dan Erzurum'a ve oradan Trabzon'a kadar ehemmiyet-i matlube dairesinde te'min-i seyahati Fransız Fevkelâde Komiserliği'nin ricasına atfen Harbiye Nezaret-i Celilesi'nden iş'ar olunmuştur. Mumâileyhin harekâtının takibiyle kendisine memleketimiz dahilinde muhafız kuvvetler terfi'i memuriyet-i askeriyece teshilât ibrazıyla iskânının ve icab ettiği taktirde de vesait-i nakliye temini ve gerek memurinimiz gerek eşraf, ahali tarafından saltanat-ı seniyyeye muvafık bir surette idare-i kelâm edilmesinin temini ricâ olunur" (ATASE, K. 181, D. 82/13, F. 60).
161 B.O.A. DH. KMS. 53-2/82, lef. 1, 6, 7.
162 ATASE, K. 183, D. 87/18, F. 71.
163 Laurence Evans, Türkiye'nin Paylaşılması, (Terc: Tevfik Alanay), İstanbul, 1972. s. 182­183.
164 Nutuk, I, s.77-80.
165 S. R. Sonyel, Türk Kurtuluş Savaşı ve Dış Politika, I, s.107; Mete Tunçay, Türkiye'de Sol Akımlar, I, İstanbul, 1991, s. 68.
166 Nülifer Efendiyeva, "1920'lerin Başlarında Türk Halkının Millî Kurtuluş Savaşı'nın Resmî Sovyet Basınına Yansıtılması" X. Türk Tarih Kongresi'ne Sunulan Bildiriler, VI. Ankara, 1994, s. 2792­2793.

Paylaş |                      Yorum Yaz - Arşiv      1819 kez okundu

Yorumlar

Henüz yorum yapılmamış. İlk yorumu yapmak için tıklayın