• Anasayfa
  • https://www.facebook.com/tarihtarihcemiyeti/
  • https://twitter.com/ttcemiyeti
Osmanlı İmparatorluğu'nda Çok Sesli Müziğin Gelişimi / Yrd. Doç. Dr. A. Bülent Alaner

Farabi, İbni Sina, Safiüddin Abdülmümin gibi Türk filozoflarının temellerini attığı Türk Müziği, gelişimini sürdürürken, bir yandan da Batı Müziği etkileri Anadolu'da yeşermeye başlamış ve ayrı bir platformda farklı bir kültür yapısı içerisinde günlük yaşamımıza girmiştir.

Çoksesli müziğin Anadolu'daki doğuşu 19. yy. Osmanlı İmparatorluğu zamanına kadar uzanmaktadır. Buna karşın Türklerin çoksesli müzikle ilk tanışmaları 16. yy.'a dayanır. Elde şimdilik kaydı ile bulunabilen ilk belge Kanuni Sultan Süleyman Dönemi'ne, 1543 yılına aittir.2 1494-1547 yılları arasında yaşayan Fransa Kralı I. François, hasımlarından kurtulmak amacı ile 1543 yılında Kanuni Sultan Süleyman'dan yardım talebinde bulunur. Bu istek üzerine Barbaros Hayrettin Paşa komutasındaki Osmanlı Donanması, Fransa kıyılarına gider ve Nice şehrini kuşatır. Bu vesile ile iki yönetici arasında başlayan iyi ilişkiler, çok önemli bir müzik olayına da neden olur. Fransa Kralı, yeni müttefikini memnun edeceği düşüncesi ile, sarayının en iyi müzisyenlerinden oluşan bir orkestrayı Osmanlı Sarayı'na gönderir.

Kanuni, gönderilen müzisyenlerin hepsini birden saraya kabul eder ve bütün saray mensuplarının önünde, orkestranın üç ayrı konser vermesine izin verir. Ancak bir süre sonra, bu türden müziğin asker ruhunu yumuşatabileceği düşüncesi ortaya çıktığından, gönderilen müzisyenlerin tekrar Fransa'ya iadesi sağlanmıştır.3 Fransız müzikçilerinin saray konserinin programı şu an için ele geçmiş değildir.

Diğer bir belge ise bir Fransız seyyahı olan Michael Febre'nin Türklere ait anılarını yazdığı kitapta yer almaktadır.4 Bu kitapta yer alan iki önemli bilgiden birincisi Kanuni Sultan Süleyman Dönemi'nde, saraydaki bir düğün şenlikleri sırasında İtalyan oyuncular tarafından sergilenen bir müzikli temsil; ikincisi ise yine bir düğün şenlikleri sırasında özel izinle İstanbul'dan Edirne Sarayı'na götürülen "org"dur.

Bir üçüncü belge ise Türk Müzik Tarihi'nde Ali Ufki ismi ile takdim edilen Polonya asıllı bir müzikçi ve yazar olan Albert Bobowsky'nin 1665 yılında yazdığı Saray-ı Enderun adlı eserinde yer almaktadır.5 Bu eserinde Ali Ufki, Sultan IV. Murad'ın İtalya'dan bir müzik eğitimcisi getirttiğine, bu kişiye sarayda müzik eğimi yaptırdığına ve kimi eserler yazdırdığına dair bilgiler vermiştir. Ancak eldeki belgelerin noksanlığından bu hocanın saraydaki kesin çalışmaları hakkında net bir bilgiye sahip bulunmamaktayız.

Tabii ki bu birkaç örneğe dayanarak çoksesli müziğin başlangıçını söz konusu dönemlere indirmek mümkün değildir.

Osmanlı İmparatorluğu'nda çoksesli müziğin başlangıcı, Sultan II. Mahmut tarafından Yeniçeri Ocağı'nın kapatılması ve dolayısı ile Mehterhane'nin kaldırılıp yerine 1826 yılında Saray Müzik Okulu da diyebileceğimiz Mızıka-i Humayun'un kurulması ile gerçekleşmiştir.

Mızıka-i Humayun kurulmadan önce saraydaki müzik eğitimi, Enderun adı verilen okullarda yapılmakta olup devletin resmi bandosu Yeniçeri Ocağı'na bağlı Mehterhane idi. Avrupa'da 17. yy'dan itibaren dev adımlarla ilerlemeye başlayan din dışı çoksesli müzik, yavaş yavaş askeri müzik topluluklarının içerisine de girmeye başlamıştı. Özellikle 18. yy'ın sonlarına doğru Mehterhane içerisinde de yer alan Batı Müziği çalgıları, bu kurumda bir yenilik yapılması ihtiyacını kendiliğinden ortaya koyuyordu.

Padişah II. Mahmud'un emri ile yapılan çalışmalar sonucunda bugünkü İstanbul Teknik Üniversitesi'nin Taşkışla Binası'nda Mızıka-i Humayun adı altında Doğu ve Batı Müziği Bölümlerinden oluşan bir kurum 1826 yılında kurulup 1827 yılında faaliyete geçmiş oluyordu.

Bugüne kadar Mızıka-i Humayun ile ilgili bilgilerde ve bu kuruluş hakkında yazılan yazılarda, Mızıka-i Humayun'un 17 Eylül 1828'de İstanbul'a gelen Giuseppe Donizetti ile beraber yaşama geçtiğinden söz edilmektedir. Her ne kadar bilinçli ilk çalışmalar Donizetti ile başlamışsa da, 1827­1828 yılları arasında Mızıka-i Humayun içerisinde kimi Türk eğitimciler de görev almışlardır.

Bu kurumun denetimi ile uğraşmak üzere sarayın Enderun Ağaları'ndan Nokta Mehmet Efendi'nin yönetim ve sorumluluğunda Halil ve Osman Efendiler ile Edip Ağa ve Hasan Hoca'dan kurulu bir subay heyeti, Saray Müzik Okulu'nun başına atanmışlardır. Bu kişileri, kurumun ilk Türk mızıka subayları olarak da anabiliriz. Ayrıca Vaybelim Ahmet Ağa ile Trampetçi Ahmet Usta, bando içerisinde eğitimcilik görevlerini üslenmişlerdir.6

Padişah III. Selim'in yönetimi sırasında İmparatorluğa davet edilmiş olan Fransız subaylarının yönetiminde Nizam-ı Cedid adı altında Avrupa standartlarına uygun olan bir askeri kurum kurulurken, bu kurumun içerisinde yer almış Osmanlı vatandaşlarından kimileri de borazan ve trampet çalmayı öğrenmişlerdi. İşte Vaybelim Ahmet Ağa ile Trampetçi Ahmet Usta, bu kurum içerisinden yetişmiş kişilerdendir.

Ancak bu kişilerin, Türk bandosunun ilk hocaları olmakla beraber, Mızıka-i Humayun'un Batı Müziği Bölümü'nün başına 1828 yılında Fransa'dan F. Manuel isimli bir hocanın getirtilmesinden ve kendilerinin başka birimlere atanmalarından, bilgilerinin bir bandoyu gereğince yetiştirmeye elverişli olmadıkları da anlaşılmaktadır.

Mızıka-i Humayun içerisinde Batı Müziği öğrenimine başlayan ilk Türk öğrencilerinin isimleri ise şunlardır: 7

Halil, Necib, Osman, İbrahim, Atıf, Şemsi İskender, Aynizade Kemel Galip, Merkezzade Nuri, Bursalı Ferhad, Tayyarzade Halil Edip, Yusuf, Rasih, Muhtar ve Husrev.

Zaman içerisinde F. Manuel'in de yetersizliği anlaşılınca bu kez, ünlü İtalyan bestecisi Gaetano Donizetti'nin kardeşi Giuseppe Donizetti, Sardunya elçisi Marquie Groppolo'nun aracılığı ile 17 Eylül 1828 yılında İstanbul'a getirtilmiş ve Miralay (Albay) rütbesi ile Mızıka-i Humayun'un başına atanmıştır.

Napolyon Bonaparte'nin de müzik şefliğini yapan Giuseppe Donizetti 06 Kasım 1788'de Bergam'da doğmuş ve 12 Şubat 1856'da İstanbul'da ölmüştür. İlk müzik bilgisini Karini adlı bir besteciden aldıktan sonra yirmi sekiz yaşında askeri bandoya girerek, kariyerini bandoculukta geliştirmiştir.

"Legion d'Honneur" madalyasına sahip olan Donizetti görevine başlar başlamaz ilk iş olarak, öğrencilerine Batı müzik yazısını öğretmiştir. Bunun nedeni ise Hamparsum Limonciyan adlı bir Ermeni vatandaşımızın bulduğu ve kendi adı ile anılan müzik yazısı sisteminin o dönemlerde sıkça kullanılmasından ve bundan dolayı da Batı müzik yazısının bilinmemesindendir.

Çalgıların yenilenmesi ve sıkı bir çalışma sonrası, bando takımı altı ay içerisinde padişahın huzurunda konser verebilecek seviyeye geldi. Bu topluluğun ilk olarak Donizetti'nin yazdığı Mahmudiye Marşı'nı seslendirdikleri bilinmektedir. Donizetti'nin ayrıca 1831 yılında ordu bandolarına eleman yetiştirmek üzere "Harbiye Mızıka Mektebi"ni da açtığı bilinmektedir.8

1839 Tanzimat hareketleri ile birlikte, her alanda olduğu gibi müzikte de farklı bir yenilenme ve yapılanma hareketleri göze çarpmaktadır. Bu dönemin ilk yarısında, Mızıka-i Humayun'un başında yine Giuseppe Donizetti bulunmaktadır.

Donizetti II. Mahmud'dan sonra Sultan Abdülmecid Dönemi'nde de toplam 28 yıl boyunca görevde kaldı ve gösterdiği başarılardan dolayı "Liva" yani "Tuğgeneral" rütbesine yükseltildi. Ayrıca II. Mahmud için bestelediği "Mahmudiye Marşı" ve Sultan Abdülmecid için bestelediği "Mecidiye Marşı", "Cezayir Marşı" ve "Cenk Marşı" isimli marşlarla da ayrı bir ün sahibi oldu.

Donizetti'nin Osmanlı Sarayı'nda devam eden çalışmaları arasında Batılı anlamda ilk Türk Orkestrası'nın kurulmuş olduğunu önemle kaydetmek gerekir. Donizetti idaresi ve sorumluluğu altında çeşitli İtalyan müzikçileri tarafından yetiştirilen ilk orkestramızın, marşlardan, polkalardan ve kimi opera ve operet eserlerinden oluşan bir repertuvarı olduğunu yine eldeki belgelerden anlıyoruz. Ancak, bu ilk orkestramızın senfonik eserler çaldığına dair belgelere şimdilik kaydı ile raslanılmamaktadır.

Donizetti'nin sağlığında, tanınmış orkestra şefi Angelo Mariani'nin de üç yıllık bir süre için 1848 yılında İstanbul'a geldiğini ve saray orkestrasını yönettiğini yine eldeki kaynaklardan öğrenmekteyiz.9

Yeri gelmişken 1848-1854 yılları arasında Mızıka-i Humayun'da görev yapmış, ancak günümüzde isimleri unutulmuş diğer eğitimcilere değinmek gerekir. Bu konudaki bilgiler, Haluk Şehsuvaroğlu'nun "19. yy.'da Osmanlı Sarayında Garp Musikisi" başlıklı bir yazısında yer almaktadır. Yazının kısa bir özeti şu şekildedir: 10

"Sarayda tekrar organizasyonu yapılan ve yeni uzmanlarla takviye edilen Mızıka-i Humayun'da 1848 yılında Prusya'dan Karl Von Şife "İstanbul Ordusu Süvari Mızıkaları" öğretmenliği için getirtilmiştir. O tarihten on yıl sonra ordu mızıka öğretmenliğine, Mızıka-i Humayun'dan yetişmiş Türk müzikçilerin atandığını görmekteyiz. Mızıka-i Humayun içerisinde görev yapmış diğer eğitimcileri de şöyle sıralayabiliriz:

Klarnet hocası Francesko, nefesli çalgılar hocası Duos, piyano hocası Freel, keman Vals ve Bugvani ve müzik nazariyatı hocası Hansen."

Yine arşiv kayıtlarından alınan bilgilere göre Mızıka-i Humayun'un Padişah Abdülmecid Dönemi'ndeki kadrosu doksan kişiden oluşuyordu.

Donizetti 1856 yılında İstanbul'da ölünce, yerine dönemin tanınmış hattatlarından Yesarizade Mustafa İzzet Efendi'nin oğlu Necib Ahmet atanmıştır. Giuseppe Donizetti'nin piyano ve armoni öğrencisi olan Necib Ahmet, bu görevini 1856-1861 yılları arasında sürdürmüştür. Kayıtlara göre Necib Bey ile hocası Donizetti, aynı senede ve aynı şartlarla "Mir-i Liva" yani Tümgeneral rütbesine terfi ettirilmişlerdir. Necib Paşa Padişah Abdülaziz tarafından görevden alınınca, yerine 1861 yılında İtalyan asıllı bir müzikçi olan Callisto Guatelli atanmıştır.

İstanbul Beyoğlu'ndaki "Naum Tiyatrosu"nda temsiller veren bir İtalyan opera topluluğunun şefi olan Guatelli, Avrupa seyahatinden sonra bazı yeni görüşlerle İstanbul'a dönen Padişah Abdülaziz'in, saray orkestrasını yeniden oluşturmak istemesi ile beraber orkestranın başına atanmıştır.

Guatelli ölümüne değin, 1899 yılına kadar Mızıka-i Humayun'un yöneticiliği görevinde kalmıştır.

Callisto Guatelli'nin Mızıka-i Humayun'un başında olması, öğrenciler yetiştirmesi, yahut birkaç marş yazması, O'nun asıl önemli tarafını ortaya çıkarmamaktadır. Türk Müzik Tarihi açısından Guatelli'nin asıl önemi, makamsal Türk Müziği sistemi ve notalarını incelemesi, akabinde bu eserleri yeniden düzenleyip armonilemesidir. Elimizdeki belgelere göre, Callisto Guatelli'nin yaklaşık yüz kadar Türk Müziği eserini, piyano için armonileyip yayınladığı anlaşılmaktadır.11

Callisto Guatelli'den sonra Mızıka-i Humayun'un yöneticiliği D'Arenda isimli bir İspanyol müzisyenine devredilmiştir. II. Abdülhamid'in son senelerine doğru ise, saray bandosunun Türk şefler tarafından idare edildiği bilinmektedir. Sözkonusu yöneticilerin hepsi de Callisto Guatelli'nin öğrencileri olup sırasıyla Saffet Bey (ATABİLEN), Zati Bey (ARCA) ve Zeki Bey'dir. (ÜNGÖR).

Mızıka-i Humayun'u yalnızca bir saray bandosu olarak görmek, bizce bir yanlışlığın başlangıcıdır. Bu kurumu bandonun yanı sıra, Türk ve Batı müziği eğitimi yapılan ilk Türk Konservatuvarı olarak da görmek gerekir. Bizi böyle bir yargıya ulaştıran, bir kopyası da özel arşivimizde bulunan Mızıka-i Humayun'un yönetmeliğidir.12

1912 yılında İstanbul Süleymaniye Askeri Matbaası'nda Padişah Mehmet Reşat, Sadrıazam Sait Paşa ve Harbiye Nazırı Mahmut Şevket Paşa imzaları ile yayınlanan bu yönetmelik on sekiz madde halinde, Mızıka-i Humayun'un yönetimi ve işleyişi hakkında bizlere bilgiler vermektedir:
Yönetmeliğin sadeleştirilmiş biçimi şöyledir:

Mızıka ve Hademe-i Humayun İle Müezzinler ve İnce Saz Takımı Hakkında Yönetmeliktir

Birinci Bölüm Mızıka-i Humayun

Birinci Madde:

Mızıka-i Humayun heyeti bir müdür, bir müdür muavini, üç kısım muavini ve onu birinci, yirmisi ikinci, otuzu üçüncü, otuz beşi dördüncü ve öğrenci sınıfında da yirmi kişi bulunmak üzere yüz yirmi kişiden oluşur.

İkinci Madde:

Mızıka öğrenimi için yeni öğretime başlayacak olanların on iki yaşından aşağı on dört yaşından yukarı olmaması ve beden güçlerinin mızıkacılığa elverişli bulunması şarttır.

Üçüncü Madde:

Mızıkaya aşina olanlardan Mızıka-i Humayun'a katılmak isteyenler bir sınav sonucunda gösterecekleri yeteneğe göre birinci maddede belirtilen beş sınıftan birine kaydolurlar.

Dördüncü Madde:

Mızıka-i Humayun'a kabul olunacakların ilkokul diplomasına ya da o diplomaya sahip olanların bilgisini kazanmış bulunmaları gerekir. Ortaokul diplomasına sahip olanlar tercih olunur.

Beşinci Madde:

Giriş tarihlerinden itibaren üç sene geçmeksizin istifa edenlerin istifası kabul olunmaz. İstifa veya devamsızlıkta ısrar eden veyahut usul ve kanuna göre aykırı durumda bulunmalarından dolayı ihracı lazım gelenlerden askerlik yaşında olanlar, haklarında gerekli muamele yapılmak üzere askeriyeye teslim edileceklerdir. Askerlik yaşına varmış olanlar veyahut askerliğini yapmış olanlardan giriş tarihinden başlayarak, kayıtlarının silindiği tarihe kadar almış oldukları maaşın üçte biri tazminat olarak alınacaktır. Öğrenci sınıfında bulunanlardan kabiliyetsizliği anlaşılanlar tazminat alınmadan ihraç edileceklerdir.

Altıncı Madde:

Kadro boşaldığında, en az bir sene kıdemli olmak ve tutulan devam, davranış, iyi hal ve yetenek defterlerindeki bilgiler ile açılacak olan yarışma sınavında çalmakta olduğu çalgının orkestradaki değeri de göz önüne alınmak şartı ile bir alt sınıftan yetenekleri uygun görülenler terfi ettirilir.

Yedinci Madde:

Azami yaş haddi, kısım öğretmenlerinde altmış ve öğretmen muavinlerinde altmış beştir.

Sekizinci Madde:

Öğrenci sınıfına dahil olanlara yirmi yaşına gelinceye kadar Din Bilgisi, Türkçe, Coğrafya, Tarih ve Matematik gibi uygun görülecek dersler, müsait bir zamanda ayrıca öğretilecektir.

İkinci Bölüm

HADEME-İ HUMAYUN

Dokuzuncu Madde:

Hademe-i Humayun heyeti, bir müdür ve bir müdür muavini ve onu birinci, on beşi ikinci, yirmi beşi üçüncü ve elli ikisi dördüncü sınıf olmak üzere yüz dört kişiden oluşur.

Onuncu Madde:

Hademe-i Humayun'a kabul olunacakların orta okul diplomasına sahip olmaları, askerlik hizmetini yapmış bulunmaları, boyca yüz yetmiş santimetreden aşağı bulunmamaları ve bedenen kusrlu olmamaları gerekir.

On Birinci Madde:

Boş bir kadro bulunduğu taktirde devam, gösterecekleri başarıya göre terfi ve tayin olurlar.

On İkinci Madde: iyi hal ve sağlıklı olanlar bir sınav sonucunda

Azami yaş haddi tüm sınıflar için altmış, müdür ve müdür muavini için altmış beştir. On Üçüncü Madde:
Her sene sonunda çalışanların sicil defterleri incelenecek ve gerekenler ihraç edileceklerdir. Üçüncü Bölüm
Müezzinan ve İnce Saz Takımı On Dördüncü Madde:

Müezzinan ve ince saz takımı topluluğu, bir baş müezzin, beş birinci, beş ikinci ve beş üçüncü sınıf olmak üzere on altı kişiden oluşur.

On Beşinci Madde:

Müezzinan ve ince saz takımına dahil olacakların on sekiz yaşından aşağı olmamaları ve orta okul diplomasına sahip bulunmaları gerekir.

On Altıncı Madde:

Mızıka-i Humayun faslının sekizinci maddesi, müezzinan ve ince saz takımı içerisinde görev yapanlar içinde geçerlidir.

On Yyedinci Madde:

Her sene sonunda topluluğun üçte birinin sicilleri incelenir ve sağlık muayenesine sevk edilirler. Maluliyeti ve gerekli görülenler emekliye sevk olunurlar.

On Sekizinci Madde:

İşbu yönetmeliğin icrasına Harbiye Nezareti yetkilidir.

Yukarıdaki belgeden yola çıkarak, Mızıka-i Humayun'u, yönetmelikle oluşum ve işleyiş biçimi berirlenmiş ilk Türk Konservatuvarı olarak nitelendirebiliriz.

Mızıka-i Humayun'un sürekliliğine bakıldığında, Cumhuriyet'in ilanı ile birlikte Ankara'ya nakledildiği ve çalışmalarına Ankara Garı'nın hemen yanında yer alan şimdiki Türk Hava Yolları binasının bulunduğu yerde devam ettikleri bilinmektedir. İnce saz takımının bir süre Çankaya da görev yaptıktan sonra lağvedildiği yine kayıtlardan anlaşılmaktadır. Kurumun Batı Müziği Bölümü ise, bir süre "Riyaset-i Cumhur Filarmonik Orkestrası" adı altında, daha sonra da "Cumhurbaşkanlığı Devlet Senfoni Orkestrası" ismi ile işlevini sürdürmüştür.

Osmanlı İmparatorluğu'nda Mızıka-i Humayun'un dışında farklı bando kuruluşlarının da varlığı bilinmektedir. Bunların başında "Tophane Mızıkası" gelir. Tophane Mızıkası Mareşal Zeki Paşa tarafından 1891 yılında kurulmuştur. Mızıka-i Humayun'dan Zati Bey (ARCA) in de görev yaptığı ve "Tophane Sanat Okulu"nun bir kolu olarak kurulan bu bando 1909'da kaldırılmıştır.

Tophane Mızıkası'na paralel olarak 1889 da "Tersane Sanayi Okulu" içerisinde "Sıbyan Mızıkası" (çocuk bandosu) isimli bir topluluğun kuruluşu hakkında elde bilgiler mevcuttur.13 Bu kurumun başına Mızıka-i Humayun'da Müzik Teorisi öğretmenliği yapan Lombardi atanmıştır. Ancak, bu bando da uzun ömürlü olmadı ve çalışanları Çanakkale, Rodos ve Basra gibi bandolara dağıtıldılar.

1905 yılında yeni satın alınan Ertuğrul Yatı için bir bando oluşumu kararlaştırılmıştır. Binbaşı Faik Bey'in idaresindeki bu bando on yedi yıl boyunca görev yaptı ve 1922 yılında dağıldı. 17 Mayıs 1916 tarihinde ise deniz bandolarının takviyesi amacı ile "Tir-i Müjgan Okul Gemisi" nde "Bahriye Musiki Mektebi" adı altında bir oluşum ortaya çıkmıştı. Söz konusu okul 1918 yılında, geminin elverişli olmamasından dolayı "Heybeliada Çarkçı Mektebi"nin bulunduğu bölgeye nakledildi. 1929 yılından itibaren ise bu kurum "Deniz Bando ve Orkestrası" adı altında hizmet vermektedir.

Opera ve Operet Temsilleri

Günümüzden yaklaşık yüz elli altı yıl önce, yani Sultan Abdülmecid'in ilk padişahlık yıllarında "Bosko" adlı bir İtalyan'ın oldukça kalabalık bir topluluk ile İstanbul'a geldiğini eldeki belgelerden anlamaktayız.14

Bu topluluk, Beyoğlu'ndaki bugünkü Galatasaray Lisesi'nin karşısında var olan bir tiyatroda opera ve operet temsilleri vermiştir. Topluluğun verdiği temsillerden birinin Türkçeye çevrilip basıldığını ve Beyoğlu'nda kitapçı Dubois'nın dükkanında altışar kuruş fiyatla satıldığını dönemin gazetesi Ceride-i Havadis'te çıkan haberlerden anlamaktayız.15

Bu olay, 1840'lı yıllarda yani Tanzimat'ın henüz başlangıç dönemlerinde operanın İstanbul'da yer aldığını bizlere göstermektedir.

Galatasaray Lisesi civarında bulunan ve Venedikli Justiniani'nin İtalyan mimarisi tarzında inşa ettirdiği "Fransız Tiyatrosu" İstanbul'un ilk tiyatro binasıdır. Burada temsiller veren Fransız opera sanatçıları, yabancı elçiler ve Türk Vezirler tarafından koruma altına alınmışlardır.

İkinci olarak, Suriyeli bir Katolik olan Michael Naum'un inşa ettirdiği ve "Naum Tiyatrosu" adı ile anılan tiyatro binasında çeşitli temsillerin verildiğini yine eldeki belgelerden anlamaktayız.16

1844 yılı sonlarında tiyatro işletmeciliğine başlamış olan Naum, İtalya'dan getirttiği opera topluluğuna, ilk kez Gaetano Donizetti'nin "Lukres Borjia" adlı operasını sergileme fırsatını vermiştir. 23 Aralık 1844 Pazartesi akşamı sergilenen bu eserin arkasından ikinci olarak, Rossini'nin "Sevil Berberi" operası 1845 Ocağı'nda seslendirilmiştir.

Daha ilk zamanlardan itibaren Beyoğlu'nda oturan yabancılardan başka İstanbul'un Müslüman halkının da ilgisini çekmek amacı ile Naum, 1844-1845 sezonunda iki yeni girişimde bulunmuştur. Bunlardan birincisi, o zamanlar haftasonu tatili olarak kabul edilen Cuma günleri gündüz temsilleri verilmesi; ikincisi ise, tiyatroda sergilenen oyunların metinlerinin Türkçeye çevrilip, izleyicilere dağıtılmasıdır. Ancak 1846 yılında çıkan büyük Beyoğlu yangınında "Naum Tiyatrosu" tamamen yanmıştır.

Michael Naum, yanan binanın yerine yenisini yaptırmak için yabancı devlet temsilciliklerinden ve Osmanlı Hükümetinden yardım sağlamış ve Galatasaray'daki eski tiyatro binasının yerine yeni yapıyı tekrar inşa ettirmiştir. Bu yeni binada opera temsillerine 4 Ekim 1854 yılından itibaren tekrar başlanılmıştır.

Beyoğlu'nda yirmi beş yıl boyunca opera zevkini gerek azınlıklara gerekse Müslüman Türk halkına yaymış olan "Naum Tiyatrosu" 1879 yılı Haziranı'nın beşinci günü, bir tatil sırasında tekrar yanmış ve bir daha inşa edilememiştir.

Osmanlı İmparatorluğu'nda opera besteciliğinin temellerini ilk atan kişi ise, Ermeni asıllı bir Osmanlı vatandaşımız olan Dikran Çuhaciyan'dır. (1837-1898)17 Çuhaciyan 1866 yılında Milano Konservatuvarı'nı bitirdikten sonra yurda dönmüş ve ilk olarak 1869 yılı sonlarında "Olympia" isimli operasını "Naum Tiyatrosu"nda sergilemiştir. 1874 yılında ise "Osmanlı Opera Kumpanyası" adlı bir opera topluluğunu kurmuş ve 35 kişilik orkestra ve 40 kişilik korodan oluşan bu toplulukla İstanbul Bayazıt'ta bulunan askeri misafirhanede, yerli ve yabancı opera ve operetler sergilemeye başlamıştır.

Bizim için Dikran Çuhaciyan'ın asıl önemli tarafı, ilk operetimizin bestecisi sıfatını taşımasıdır. "Arif'in Hilesi" isimli bu operet, Gedikpaşa Tiyatrosu'nda 9 Aralık 1872 yılında sergilenmiştir. Dönemin önemli yayınlarından olan Namık Kemal ve arkadaşları tarafından yayınlanan "İbret Gazetesi", eser hakkında övgü dolu yazılar yazmış ve bunu "dilimizdeki ilk opera eseri" diye halka duyurmuştur.18 Çuhaciyan'ın Türk müzik kültürüne ve tarihine kazandırdığı sayısız piyano eserleri ve marşlarının yanı sıra "Arsas", "Leblebici Hor Hor Ağa", "Köse Kahya", "Indiana" ve "Zamire" adlı operaları vardır.

Dikran Çuhaciyan'ın en tanınmış opereti ise, 1874 yılında yazdığı ve konusunu İstanbul'da geçen bir aşk hikayesi olarak verdiği "Leblebici Hor Hor Ağa"dır. Operet ilk kez Beyoğlu'ndaki "Fransız Tiyatrosu"nda Çuhaciyan ve arkadaşlarının kurduğu "Osmanlı Opera Kumpanyası" tarafından 1875 yılında sergilenmiştir. Bu eser 1923 yılında Muhsin Ertuğrul yönetmenliğinde ve "Leblebici Horhor" ismi altında filme de alınmıştır. Film ilk kez 7 Aralık 1923 yılında "Elhamra Sineması"nda gösterime girmiştir.
Burada çoksesli müziğin Osmanlı Sarayı'ndaki görüntüsünden söz edeceğiz. Müzikbilimci Mahmut Ragıp Gazimihal,19 "Saraylıların Musiki Heveskarlığı" başlığı altında yazdığı eserinde,20 Osmanlı Sarayı'ndaki çoksesli müzik kültürünü bizlere iyi bir biçimde yansıtmaktadır. Yazının sadeleştirilmiş geniş bir özeti şu şekildedir:

"Abdülmecid musikiyi sever ve özellikle İtalyan musikisine bayılırdı. Alaturkadan her nedense hoşlanmazdı. Donizetti'yi çocukluğundan beri sevdiğine göre O'ndan bir miktar musiki dersleri almış olması muhtemeldir.
Bununla beraber Abdülaziz de musiki ile uğraşmıştır. Leyla Hanım'ın21 bana söylediğine göre "lavta" çalarmış. Alaturka bir sirtosu22 çok tutuldu.

Abdülmecit, çocuklarının eğitimine çok önem vermişti. Murad ile Hamid'in yaşları birbirine çok yakın idi. Musiki öğretmenleri Guatelli Paşa'dır. Murat Efendi çok iyi piyano çalarmış. Leyla Hanım Murat Efendi'yi çok iyi tanıdığını bana söyledi. Lombardi'den de musiki dersleri alırmış.

Abdülmecit devrinin harem saraylarındaki musiki uğraşıları hakkındaki bilgileri yine Leyla Hanım'dan öğrenmekteyiz. Saraylarda musiki ile o kadar iç içe girilmişti ki musiki doğal bir olay sayılmaktaydı. Her tarafta çeşitli piyanolar vardı. Piyano çalınırken ansızın Sultan Efendiler geldiğinde "devam ediniz ben de dinleyeyim" diye teşvik ederlerdi. Müzik öğretmenleri arasında Donizetti'nin yetiştirmiş olduğu "Dürrinigar Kalfa", piyano için pek çok vals ve polka türünden besteler yapmıştı. Cemile Sultan yalnızca piyano çalardı. Leyla Hanım'ın bana anlattıklarına göre Abdülhamit döneminde sadece kadınlardan oluşan bir "Harem Bandosu" sarayda görev yapıyordu. Vahidettin'in doğumunda "Harem Bandosu" bir paravanın arkasında çeşitli eserler seslendirmişti."


Çoksesli müziğin Osmanlı İmparatorluğu'ndaki genel yapısını daha da pekiştirmek için müzik yayıncılığını da ele almak gerekir.

"Kültürün temel aracı yayındır" söylemi ile yola çıkarak, bir ülkenin müzik kültürünün gelişebilmesi için, kimi müzik yayınları ve yayıncılarının olması gerekir diyebiliriz. Eski kaynaklara inildiği zaman, Avrupa'da müzik yayıncılığının 1481 yılında Venedik'te başladığı görülmektedir. Müzik yayıncılığının Türklerdeki başlangıcı ise 1876'dır.23

1876 Meşrutiyeti ile beraber başlayan yeniden yapılanma hareketleri içerisinde, Mızıka-i Humayun'da görev yapan ve Türk Müzik Tarihi'nde "Notacı" lakabı ile anılan Hacı Emin Efendi, ilk Türk müzik yayıncısıdır.24

Hacı Emin ile başlayan Türk Müzik Yayıncılığı'nın Cumhuriyet Dönemi'ne kadar büyük bir gelişme gösterdiği, eldeki belgelerden anlaşılmaktadır.25 Şimdilik kaydı ile bulunan belgelerden, Cumhuriyet Dönemi'ne kadar İstanbul'da yirmi beş kadar müzik yayınevinin ve yayıncısının faaliyette bulunmuş olduğu gözlenmektedir. Bu yayınevlerinin ve yayıncıların birkaçının adını şu şekilde verebiliriz. Bunlar:

Hacı Emin, Comendinger, Ali Galip, Lehner, Nomismatides, Mavroyenis, Kopp Kardeşler, Musiki-i Osmani, Arşak Çömlekçiyan, Onnik Zaduryan vb.

Yine eldeki belgelere göre söz konusu yayınevlerinin beş bin kadar Türk Müziği ve Batı Müziği eserlerinin notalarını yayınladıkları bilinmektedir.

Türk Müzik Tarihi açısından çok önemli bir belge de ilk Batı Müziği eğitimi kitabımızdır. 1302 (1884) yılında "Nota Muallimi" ismi ile yayınlanan bu kitap, Notacı Hacı Emin Efendi tarafından yazılmış olup yetmiş bir sayfadan ibarettir.26 Bu kitapta yer alan iki önemli olaydan birincisi, kitabın, dönemin Milli Eğitim Bakanlığı'nın izni ile yayınlanmış olması; ikincisi ise, tanınmış Türk Müziği bestecilerinden Leon Hanciyan27 ve Padişah'ın Başmüezzini Rifat Bey'in,28 kitap için övgü ve destek dolu yazılarının bulunmasıdır.

Osmanlı İmparatorluğu'nda çoksesli müzik konusunun Cumhuriyet Türkiyesi'ne getirdikleri, çok genel hatları ile şu üç maddede özetlenebilir.

1 Batılı anlamda çağdaş müzik yaşamı ve müzik eğitiminin fidanları Osmanlı İmparatorluğu döneminde dikilmiş, Cumhuriyet Türkiyesi'nde ise Atatürk'ün çizdiği hedefler doğrultusunda çiçek açmıştır.

2 Bugünkü konservatuvarlarımız, müzik eğitimi kurumlarımız ve orkestralarımızın kökeni 168 yıl öncesine dayanmaktadır.

3 Her ne kadar basit kurallar içerisinde yazılırsa yazılsın, İmparatorluk döneminde Batı tekniğini kullanan Türk bestecilerinin de varlığı tartışılmaz bir gerçektir.

1 Bu konu çeşitli vesilelerle ve kimi zamanlarda konferans ve yazı biçimlerinde işlenmiştir.

a- ALANER, A. Bülent: "Osmanlı'dan Günümüze Çoksesli Müzik", Edebiyat Güncesi, 12, s. 18-27, 1997.

b- ALANER, A. Bülent: "Tarihsel Süreçte Müzik", Anadolu Üniversitesi Yayınları No: 1179.

c- ALANER, A. Bülent: "Osmanlı İmparatorluğu'nda Çoksesli Müzik" 27. 04.

1989 Gazi Üniversitesi Gazi Eğitim Fakültesi Konser Salonu. (konferans).
ALANER, A. Bülent: "Tanzimat Dönemi Çoksesli Osmanlı Müziği" 06. 11.
1989 Ortadoğu Teknik Üniversitesi Mimarlık Anfisi (konferans).

2 "Histoire de la Musique", I, p. 212-213, Paris 1715.
3 Aubert Oliver: "Histoire Abregee de la Musique Ancienne et Moderne", p. 123, Paris 1827.
4 Michael Febre: "La Turquie", Paris 1682.
5 Alberto Bobovio: "Serai Enderum", Pera 1665, British Museum, Harleian Collection. İbni Sina Doğumunun Bininci Yıl Armağanı, Der: Ord. Prof. Dr. Aydın SAYILI, Türk Tarih Kurumu Yayınları, 80, Ankara 1984.
6 Tayyarzade Ahmet Ata: Tarih-i Ata, cilt III, s. 109-110.
7 Tayyarzade Ahmet Ata: Tarih-i Ata, cilt III, s. 110.
8 Başbakanlık Arşivi (İstanbul), C. A. T. 52259.
9 Biographie universelle des musiciens (Supplement. Paris 1880).
10 ŞEHSUVAROĞLU, Haluk: "19. Asırda Osmanlı Sarayında Garp Musikisi", Akşam Gazetesi, 14 Temmuz 1948.
11 Gerek Guatelli'nin gerekse diğer örnekleri verilen bestecilerin eserlerinin orijinal nüshaları A. Bülent ALANER'in özel arşivinde yer almaktadır.
12 Ankara Milli Kütüphane, 1966 A 1044.
13 ÖZTUNA, Yılmaz: Türkiye Tarihi, c. 12, s. 92.
14 Ceride-i Havadis, sayı II, 2 Cemazi-yel-ahir (arabi ayların altıncısı), sene 1256.
15 Ceride-i Havadis, sayı II, 2 Cemazi-yel-ahir (arabi ayların altıncısı), sene 1256.
16 Ceride-i Havadis, sayı 256, 22 zi-l-ka'de (arabi ayların on birincisi) 1265.
17 Oransay, Gültekin: Batı Tekniği İle Yazan 60 Türk Bağdar, Ankara, 1965, Küğ Yayınları.
18 AND, Metin: Osmanlı Tiyatrosu Kuruluşu, Gelişimi, Katkısı, Ankara 1976, A.Ü.D.T.C.F.Y.
19 ALANER, A. Bülent: Mahmut Ragıp Gazimihal, Cumhuriyet Dönemi Eğitimcileri, 253-264, UNESCO Türkiye Milli Komisyonu, Ankara, 1987.
20 GAZİMİHAL, M. Ragıp: Türkiye Avrupa Musiki Münasebetleri, İstanbul 1939, s. 145-147.
21 A. B. ALANER notu: "Leyla Hanım" diye bahsedilen kişi, Hekimbaşı İsmail Paşa'nın kızıdır. Anıları 1921 yılında Vakit gazetesince yayınlanmıştır.
22 A. B. ALANER notu: Padişah Abdülaziz'in bestesi olan ve "Sirto Aziziye" diye anılan eser, özellikle Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti folklorunda yer almıştır. K.K.T.C de üç bölümlü dans olarak oynanır.
23 ALANER, A. Bülent: Osmanlı İmparatorluğu'ndan Günümüze Belgelerle Müzik Yayıncılığı, Ankara 1986, Anadol Yayıncılık, 96 s.
24 1845-1907 yılları arasında yaşayan Hacı Emin, ilk öğrenimini bitirdikten sonra Mızıka-i Humayun'da Batı Müziği eğitimine başlamıştır. Geleneksel müziklerimizi notaya alma çalışmaları yaparken, özellikle Callisto Guatelli'nin armonilediği piyano eserlerinin de yayınını yapmıştır. Hacı Emin ayrıca ilk müzik eğitimi kitabımızın da yazarıdır.
25 ALANER, A. Bülent: Osmanlı İmparatorluğu'ndan Günümüze Belgelerle Müzik Yayıncılığı, Ankara 1986, Anadol Yayıncılık, 96 s.
26 Kitabın orijinali A. Bülent ALANER'in özel arşivinde bulunmaktadır.
27 Notacı Hacı Emin Efendi'nin "Nota Muallimi" adlı eserinde yer alan ve Leon Hanciyan'ın sözkonusu eser hakkındaki görüşlerini bildiren mektup: "Notacı İzzetlü Hacı Emin Beyefendi'ye. İzzetlü efendim. Zat-ı alileri gibi notanın gavamızına vakıf bir zatın eserini tashih, iktidar-ı acizanemin fevkinde bir keyfiyyet olmasına mebni emr-i alilerini bir teveccüh ve iltifat-ı mahsusa olarak telakki ve bu babda arz-ı teşekkür ile beraber hatır-ı kaşiraneme tebadür edebilmesi melhuz olan bazı ifadat ve ihtaratı emr-i valalarını infaza vesile ittihaz etmek meselesi dahi varid-i fikr-i acizi olmağla nota muallimini elime aldım. Suret-i tertibinin hakikat bir müstalimi muallime ihtiyacdan vareste edecek surette tarz-ı nevin üzre münderecat-ı dil-arasının uşşaki makamat-ı musikanın şevk-efzası olacağı cihetle pek dil-nişin oldığını görerek değil ihtarata şayan belki acizlerinin dahi istifademe cesban olması hasebiyle nazar-gah-ı istifade-i bend-ganeme vaz ile nihayetine kadar okudum. İş bu eser-i alü'l-ale muvaffakiyyetlerinden dolayı hassa-i acizaneme mürettib olan tebrike müsaraatla takdim-i cevaba mücaseret eder ve her halde bir kerre de saadetlü Rif'at Beyefendi'ye irsal lüzumunun mütevakkıf-ı rey-i alileri olduğunu arz ederim efendim hazretleri.
12 fi teşrin evvel sene 1302.
Nota ve musiki muallimi Leon Hanciyan. ".

28 Notacı Hacı Emin Efendi'nin "Nota Muallimi" adlı eserinde yer alan ve Rifat Bey'in sözkonusu eser hakkındaki görüşlerini bildiren mektup:.

"İzzetlü Hacı Emin Beyefendi'ye.

İzzetlü efendim. Nota muallimi nam eser-i alilerini mütalaa eyledim. Leon Efendi'nin eşarı gibi hakikat bir eser-i bi-misal ve muallim-i fenn-i musiki hikmet-meal olduğu cihetle bu eser-i ilmiyye muvaffakiyyet-i behiyyelerinden dolayı zat-ı alilerini halisane tebrik eylerim. Çünkü notanın arzu-mendan fenn-i musiki içün bir delil-i rast-gu oldığının burhan-ı katısı şudur ki notaya aşina olan zevat bu rehber-i sıdk-küster ile yek-avaz olarak hicaz ve ısfahandan terennüm-saz oldukları nagamat-ı şevk-efzaları lezzet ve ferah-bahz-ı samia olur. İmdi eser-i alilerinizin işbu nota emr-i ehemmini bir suret-i mazbuta ve sehilede cami olarak hahiş-giram muallime ihtiyacdan azade kılacak suretde tertib ve tanzim edilmesinin ne derece muteber olacağı dairesine arz u beyandır. Zat-ı alilerini behre-i müsellemeleri eser-i valalarını tashihden müstagni edeceği bedihi olmağla beraber emr-i alilerine imtisalen kıraat ve mütalaa olunmuş ve şayan-ı arz ve ihtar bir şeye tesadüf edilememiş olduğu cihetle iade-i takdime müsareat kılındı. Ol babda irade efendimindir.

17 fi teşrin evvel sene 1302.

Musika-i Humayun Mir-alaylarından ser-müezzin-i hazret-i şehriyari Rif'at".

ALANER, A. Bülent: Osmanlılar'dan Günümüze Belgelerle Müzik Yayıncılığı, Ankara 1985, Anadol Yayılcılık.

ALANER, A. Bülent: "Osmanlılar'da Çoksesli Müzik Hareketleri", (Sanatta Yeterlik Tezi), Gazi Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü, 1990.

ALANER, A. Bülent: Tarihsel Süreçte Müzik, Eskişehir 2000, Anadolu Üniversitesi Yayınları, No:

GAZİMİHAL, Mahmut Ragıp: Türkiye Avrupa Musiki Münasebetleri, İstanbul 1939, Maarif Basımevi.

GAZİMİHAL, Mahmut Ragıp: Musiki Sözlüğü, İstanbul 1961, Milli Eğitim Basımevi.

HACI, Emin Efendi: Nota Muallimi, İstanbul 1302, Zartaryan Matbaası.

ORANSAY, Gültekin: Batı Tekniği İle Yazan 60 Türk Bağdar, Ankara 1965, Küğ Yayınları.

ÖZTUNA, Yılmaz: Başlangıcından Zamanımıza Kadar Türkiye Tarihi (12 cilt), İstanbul 1966, Hayat Kitapları.

SEVENGİL, Refik Ahmet: Opera Sanatı İle İlk Temaslarımız, İstanbul 1959, Maarif Matbaası.

ÜNGÖR, Etem Ruhi: Türk Marşları, Ankara 1966, Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü Yayınları.

Malumat Gazetesi ve ekleri.

Şehbal Dergisi (1910).
Servet-i Fünun Gazetesi koleksiyonu.
Ceride-i Havadis Gazetesi koleksiyonu.
A. Bülent ALANER özel arşivinde bulunan fotoğraf, yaprak nota ve belgeler.

  
3372 kez okundu

Yorumlar

Henüz yorum yapılmamış. İlk yorumu yapmak için tıklayın