• Anasayfa
  • https://www.facebook.com/tarihtarihcemiyeti/
  • https://twitter.com/ttcemiyeti
TAVSİYE KİTAP
Yazarlar
Osmanlı ve Cumhuriyet Dönemi Tercüme Müesseseleri / Taceddin Kayaoğlu

Biz bu çalışmamızda; tarihimizde tercümanlar1 ve tercümanlık müesseseleri ile, Müslümanların yabancı dil öğrenerek stratejik noktalarda istihdam edilebilmeleri ve devlet mekanizmasına işlerlik kazandırılmak amacıyla 1821 yılında Hariciye Nezareti'nde kurulan Tercüme Odası'ndan2 bahsetmeyeceğiz. Biz bu çalışmada, Lâle Devri'nde heyetler halinde yapılan tercüme eserler dahil olmak üzere, 1851 yılında kurulan Encümen-i Dâniş'ten, 1940 yılında Hasan-Âli Yücel'in gayretli çalışmaları sonucunda kurulan Tercüme Bürosu'na kadar devlet bünyesinde kurulan resmî tercüme müesseseleri, heyetleri ve encümenleri üzerinde durmağa çalışacağız.

A. Lâle Devri'nde Heyetler Tarafından Yapılan Tercüme Faaliyetleri

İslâm dünyasında tercüme faaliyetlerinin başlaması, Emevîlerin ilk dönemlerinde olmuştur. Bu dönemde Halid b. Yezid b. Muaviye (öl: 85/704) ile başlayan tercüme faaliyeti, genellikle ferdî bazda olmuş ve dağınık bir şekilde devam etmiştir.3 Asıl sistemli ve yoğun tercüme hareketi ise Abbasîler zamanında, II. Halife Mansur'dan itibaren başlamış ve kurulan Beytü'l-Hikme'de4, kadîm zamanlarda yaşamış olan Eflatun, Aristo, Hipokrat, Calinos, vs. filozofların eserleri tercüme suretiyle İslâm kültür dünyasına kazandırılmıştır. Abbasîler döneminde tesis edilen Beytü'l-Hikme İslâm dünyasında kurulan tercüme müesseselerine model olurken, Osmanlı Devleti zamanında heyetler halinde sistemli bir tercüme çalışmasına ilk defa Lâle Devri'nde şahit olunmaktadır.

Sultan III. Ahmed'in (1703-1730) saltanat zamanında sadaret mevkiine getirilenlerden biri, belki en mühimi Nevşehirli Damad İbrahim Paşa'dır. 1718 yılında sadrazamlığa getirilen İbrahim Paşa (öl. 1730/1143), Çırağan, Sâdâbad ve diğer mesire yerlerindeki eğlenceleri, helva sohbetleri, şuarâ ve musiki meclisleri vs. hususlarla zamanını geçirdiği gibi diğer taraftan da ulemayı, şair ve sanatkârları himaye etmek ve kültürel faaliyetlerin gelişmesi için matbaa tesis etmekle de meşgul oluyordu. İşte bu kültürel faaliyetler çerçevesinde bir de önemli eserlerin tercüme yoluyla Osmanlı toplumuna kazandırılması için devrin mühim şahsiyetlerinden mürekkep tercüme heyetleri oluşturmuştur.

Bu dönemde daimî bir tercüme müessesesi kurmak yerine her eser için ayrı bir tercüme heyeti kurma yoluna gidilmiştir. Şimdi sırasıyla bu devrede heyetler tarafından tercüme edilen eserleri incelemeye çalışalım.

1. Sahâifü'l-Ahbâr fî Vakayi'i'l-A'sâr (Câmiü'd-Düvel)

Lâle Devri'nde bir heyet tarafından tercüme edilen ilk eser Müneccimbaşı Şeyh Ahmed b. Lutfullah el-Mevlevî'nin (doğ. 1041/1631-32-öl. 29 Ramazan 1113/27 Şubat 1702) Hz. Âdem'den başlayarak 1673 yılına kadar cereyan eden hadiseleri nakleden eseridir. İki cilt halinde ve Arapça olarak yazılmıştır.5 Eserin tercümesinin başında ve sonundaki ifadelere göre tercümenin tamamı şair Nedîm tarafından gerçekleştirilmiştir.6

Sahâifü'l-Ahbâr, önemine binaen yazılmasından otuz sene sonra İbrahim Paşa'nın isteği üzerine tercümesine başlanmıştır. 1132 Cumâdelâhirinde (Nisan-Mayıs 1720) tercümesine başlanılan eser, 1142 senesi Şevvalinin 25'inde (13 Mayıs 1730) tamamlanmıştır.7 Nedim'in yaptığı bu tercüme, sahih bir tercüme değildir. Cevdet Paşa'nın ifadesiyle, "Nedim'in eş'ârı pek selîs ve fasîh iken bu tercüme eş'ârına nisbetle pek aşağı kalmış"tır.8 Câmi'üd-Düvel, 1285 (1868) yılında Matbaa-i Âmire'de üç cilt halinde basılmıştır.9

2. Physica (Fizika) / (el-Ta'lîmel-Sâlis)10

Lâle Devri'nde Dâmâd İbrahim Paşa'nın emriyle bir heyete havale edilerek tercüme ettirilen ikinci kitaptır. Eser, Aristoteles'in sekiz bölümlük Fizik kitabının ilk üç makalesinin (bölüm) şerhi ile birlikte, son beş makalesinin de sadece metnin özeti olarak Grekçeden Arapçaya yapılmış olan tercümesidir.11 1721 yılnda tercümesine başlanılan eser; Yanyalı Esad (öl. 1736) ve birkaç yardımcısı tarafından gerçekleştirilmiştir.12

3. Ikdü'l-Cümân fî Târih-ibEhli'z-Zamân

İbrahim Paşa'nın tercüme edilmesini istediği bu eser Buharî ve Hidâye şârihi İmam Aynî'ye13 (öl. 855/1451) aittir. İnsanlığın yaratılışından miladî 1446 yılına kadarki olayları içine alan14 bu eser, toplam 24 cilttir.
Eserin tercümesi için 1725 (H. 1138) tarihinde teşkil edilen kalabalık heyette 30 kişiden fazla şahıs görev yapmıştır.15

Ikdü'l-Cümân fî Târih-i Ehli'z-Zamân'ın Memlûklular dönemine ait 648-664 (1250-1266) yıllarını kapsayan bölümü Muhammed Muhammed Emin tarafından (Kahire 1407/1987); 815-824 (1412-1421) yıllarını kapsayan bölümü de Abdürrâzık et-Tantavî tarafından edisyon kritiği yapılarak 1985 yılında Kahire'de neşredilmiştir.16

4. Habîbü's-Siyer fî Ahbâri Efrâdi'l-Beşer

Lâle Devri'nde bir heyet tarafından tercüme edilen diğer bir eser de, Timurlular devri sonlarında yaşayan İran müverrihlerinden Gıyaseddin Handmir'in (1475-1535) Habîbü's-Siyer'idir.17 Aynî'nin, Ikdü'l-Cümân'ının bitirilmesinden hemen sonra Farsça'ya vâkıf şahıslardan ikinci bir heyet daha kurularak eserin tercümesine başlanmıştır. İlk devirlerden başlayarak 1523'te Şah İsmail'in ölümüne kadar gelen bu üç ciltlik eserin tercümesini 8 kişilik bir heyet gerçekleştirmiştir (1138 / 1725-6).18

Görüldüğü üzere Osmanlı Devleti'nde sistemli bir tercüme faaliyeti -bildiğimiz kadarıyla- ilk defa XVIII. asırda (Lâle Devri) yapılmıştır. Gerçi Lâle Devri'nden önceki ve sonraki devrede de tercümeler yapılmış ve yaptırılmıştır. Fakat bu dönemin farklı ve orijinal yönü, eserlerin daha çabuk ilim âlemine kazandırılabilmesi için heyetlerin teşekkül ettirilmesi ve bu mühim işin başında da padişah ve şeyhülislâmı da yanına almak suretiyle sadrazamın bulunmasıdır. Bu dönemde yapılan tercümelerin ilmî açıdan bir tenkide tabi tutulması mümkündür. Ancak kusurlu yönlerine rağmen bu hareket yeni bir atılım ve yeni bir canlanmanın başlangıcı olması bakımından mühimdir. Bu cümleden olarak, Lâle Devri'ndeki bu kültürel canlanmanın takdire şâyân bir düşünce olduğu, fakat heyetler tarafından ortaya konan eserler çerçevesinde meseleyi değerlendirdiğimizde, hedefin çok iyi tespit edilememesi dolayısıyla, bu hareketin, tam teşekküllü ve şuurlu bir hareket olmadığı kanaati hasıl olmaktadır.19

Batı'dan eser tercümesi, bütün sahalarda daha fazla Avrupa'ya yönelindiği Tanzimat Dönemi'nde yapılmış ve bu amaçla müesseseler kurulmağa başlanmıştır.

B. Eğitim-Öğretimde Yenileşme Çabaları ve Encümen-i Dâniş

XIX. asır Osmanlı Devleti'nde Batılılaşma hareketinin daha geniş bir alana yayılmak suretiyle ivme kazandığı dönemdir. Bu dönemde iktisadî, siyasî, ve kültürel planda yapılan reformlarla padişahların bizzat ilgilendiklerini görmek mümkündür. Avrupaî tarzda müesseselerin açılmasıyla Avrupa biliminin alınmaya çalışılması bu dönemin önemli özelliklerindendir.
II. Mahmud Dönemi'nde, eğitimin tabana kadar yayılması hedeflenmiştir. Batı teknik, ilim ve düşüncesinin ancak maarif yoluyla Osmanlı Devleti'ne girebileceğini idrak etmiş olan padişah; zamanında iktisadî, idarî kültürel vs. sahalarda çeşitli reformlara girişmiştir. II. Mahmud Dönemi'nde başlayan maarif işlerindeki bu mühim yenileşme hareketi halefi Abdülmecid zamanında da devam ettirilmiştir. Bu dönemde maarif alanında yapılan en önemli yeniliklerden biri de; Osmanlı Devleti'nin ilk akademisi unvanını hâiz, Fransız Akademisi (Academie Française) "tarzında" kurulan20 Encümen-i Dâniş'tir.21

Encümen-i Dâniş 15 Ramazan 1267 (18 Temmuz 1851) tarihinde başta Padişah Abdülmecid olmak üzere, bütün vükelâ, devlet ileri gelenleri ve üyelerin de hazır bulunduğu bir törenle Dîvânyolu'ndaki Dârülmaarif binasında açıldı.22 Açılış konuşmasını sadrazam ve aynı zamanda Encümen üyesi olan Mustafa Reşid Paşa yaptı.23 Reşid Paşa'nın kısa olan bu irticâlî nutkundan sonra, Cevdet Paşa'nın daha önce hazırlamış olduğu hitabe, Encümen-i Dâniş adına ikinci reis Hayrullah Efendi tarafından okundu.24
Bu hitabelerden sonra Keçecizâde Fuad Efendi (Paşa) ile Ahmed Cevdet Efendi'nin (Paşa) Encümen-i Dâniş'in kurulmasından önce Bursa'da iken beraberce hazırlamış oldukları "Kavâid-i Osmâniye" adlı gramer kitabı padişah ve üyeler takdim edildi. Gördüğü takdir üzerine ilk müzâkere onun üzerine yapılarak basılmasına karar verildi. Aynı zamanda hem dahilî, hem de haricî üyelere baş tarafı tuğralı birer üyelik belgesi verildi.25

XIX. yüzyılda Osmanlı Devleti adına çok önemli bir kültür hamlesi olarak tavsif edebileceğimiz Encümen-i Dâniş; a-Devamlı gelişmekte olan ilim ve fikir cereyanlarını takip etmek suretiyle ileride kurulacak üniversitede (Dârülfünûn) okutulmak üzere telif ve Arapça, Farsça ve Batı dillerinde yazılmış mühim eserleri tercüme etmek,26 b- Fenler ve sanayie dair yazılacak kitapların, herkesin anlayabileceği bir dille telif ve tercümelerini gerçekleştirmek,27 c- Türkçede çeşitli fenlere dair ihtiyaç duyulan eserlerin çoğalmasını sağlamak ve d- "Lisân-ı Türkînin ilerlemesine hizmet"28 etmek gayesiyle kurulmuştur.

Encümen-i Dâniş'e dil, din ve ırk farkı gözetilmeden Osmanlı Devleti'nin sınırları dahilinde ve haricinde kendi sahalarında söz sahibi kimselerden üyeler seçilmiştir. Bünyesinde Arif Hikmet Bey, Rüşdî Molla Efendi, Hayrullah Efendi ve Cevdet Paşa gibi dahilî üyelere yer verilirken, Bianchi, Hammer, Redhouse gibi meşhur kimseler de haricî üye olarak yer almışlardır.
Encümen-i Dâniş'in üyeleri dahilî ve haricî olmak üzere iki kısımdır. Dahilî (aslî) üyelerin29 sayısı 40'tır ve bu sayı değiştirilemez. Haricî (fahrî, muhabir) üyelerin30 sayısı ise sınırsızdır.31

Dahilî üyeler Encümen'de bulunarak, haricî üyeler ise Encümen ile muhabere ederek çok mühim bir iş olan maarife hizmet edebilecek güçte olacaklardır.32

Dahilî üyelerden herbirinin bir bilim dalında söz sahibi bulunması, yahut bir lisan bilmesi (bir eser tercüme edebilecek kadar) yeterli olmakla birlikte, Türkçe bir kitap yazacak kadar Türkçeye vakıf olması, Arapça, Farsça veyahut diğer Avrupa dillerinden herhangi birinden Türkçeye bir eser tercüme edecek kadar bir yabancı dil bilmesi mutlak şarttır. Fakat Türkçesi iyi olmayanlar diğer vasıfları haiz ise üye olabileceklerdir.33

Haricî üyelerin Türkçe bilmeleri şart değildir. Hangi dilde yazılmış olursa olsun genel maarife faydalı olabilecek çalışmalarını Encümen'e sunmaları kifâyet edecektir.34

Encümen-i Dâniş'in iki başkanı vardır. Encümen, belirtilen bu özelliklere sahip üyelerden kurulacağına ve bu üyelerden bir kısmı Arapça ve Farça, diğer bir kısmı da Batı dillerine vakıf olacaklarına göre başkanlardan birinin Arapça ve Farsça'yı, diğerinin de Batı dillerini iyi bilmesi gerekir. Her iki başkanın da aynı dili bilmeleri uygun olmayacak ve ayrıca, her iki başkanın da Meclis-i Maarif-i Umûmiye azaları arasından seçilmeleri şart olacaktır.35

Encümen'in yayınlamış olduğu eserlerin tam listesi elimizde mevcut değildir. Başka hangi sahalarda faaliyetleri oldu? Onu da bilemiyoruz. Encümen'in -tespit edebildiğimiz kadarıyla- ortaya koymuş olduğu çalışmalar şunlardır:36

1 Kavâid-i Osmâniye: Bu eser, Encümen-i Dâniş açılmadan önce Fuad Efendi (Paşa) ile Cevdet Efendi'nin (Paşa) Bursa'da bulundukları sırada, Osmanlı dilinde reform yapmak ve özellikle dildeki Türkçe unsurları geliştirmek için kaleme aldıkları bir eserdir. Kavâid-i Osmâniye, Encümen'in ilk eseri kabul edilmiştir.

2 Târih-i Cevdet: Cevdet Paşa tarafından yazılmıştır. 1774'ten 1826 yılına kadarki hadiseleri ihtiva eder.

3 Mukaddime: Abdurrahman Ebu Zeyd İbn Haldun'un (1332-1406) ünlü bir eseri ve Arapça olarak yazdığı 7 ciltlik tarihin (el-İber adıyla anılır) de ilk cildidir. Cevdet Paşa bu cildin bir kısmını (6. Fasıl) tercüme etmiştir.

4 Târih-i Umûmî:37 Paris Dârülfünûnu'nda tarih hocası olarak görev yapmış olan Mösyö Souvanie'ye ait eserin, Encümen-i Dâniş'in haricî üyelerinden Sahak Ebru tarafından tercüme edilmiş kısmıdır. Bu ciltte, Hz. Adem'den Roma Devleti'nin ortaya çıkışına kadarki hadiseler yer almaktadır.

5 Târih-i Kudemâ-yı Yunan ve Makedonya:38 Melek Ahmed Ağribozî'ye ait bir eserdir.

6 Avrupa Tarihi:39 Louis-Philippe Comte de Segur'a ait olan bu eseri, Fransızcadan Todoraki Efendi (Paşa) tercüme etmiştir. 1786 ile 1796 arasında Avrupa'da cereyan eden olayları anlatmaktadır.

7 Beyânü'l-Esfâr:40 Encümen'in haricî azalarından Aleko tarafından tercüme edilen eser, Napolyon'un son muharebelerine dair bilgileri içermektedir.

8 İlm-i Tedbîr-i Menzîl (Ekonomi-politik):41 Encümen azalarından Sahak'ın Fransız musanniflerinden Mösyö (J. B.) Say'dan tercüme ettiği ekonomi-politikle ilgili bir eserdir.

9 Vücûd-ı Beşerin Sûret-i Terkîbi: Fransız müelliflerinden Segur'un telifi olan bu eser, Encümen'in haricî azalarından Mösyö Sahak tarafından tercüme edilmiştir.42

10 Avrupa'da Meşhur Ministroların Tercüme-i Hallerine Dâir Risâle:43 Bu eseri de yine Encümen'in haricî azalarından Sahak tercüme etmiştir.

11 Mufassal "Târih-i Umûmî" Yazdırma Teşebbüsü: Encümen mufassal bir tarih-i umûmî yazdırmak istemiş ve bunun için de hem Encümen bünyesinden, hem de hariçten liyakatli bazı kimselerden bir heyet oluşturulmuştur. Yazılacak tarih üç kısma ayrılacak ve her biri için de ayrı ayrı şahıslar tayin edilecekti. Tarih ilk çağlardan 1850'li yıllara kadarki olayları içine alacaktı.

12 Târih-i Devlet-i Aliyye-i Osmâniyye: Encümen-i Dâniş'in ikinci başkanı Hayrullah Efendi tarafından yerli ve yabancı kaynaklardan istifade edilerek kaleme alınan bu eser 18 ciltten oluşmaktadır. Zuhurundan o güne kadarki Osmanlı Devleti'nin tarihi anlatılmıştır.

13 İlm-i Tabâkat-ı Arz (Jeoloji):44 Encümen'in dahilî azalarından Mehmed Ali Fethi Efendi'nin Arapçadan tercüme etmiş olduğu bir jeoloji kitabıdır.

14 İmlâ Çalışmaları: Faaliyetlerini tam olarak tespit edemediğimiz Encümen'in, almış olduğu kararlardan biri de imlâ ile ilglidir. 1271 (1854) tarihli Devlet Salnâmesi'nde "Fâide" başlığı altında verilen bir habere göre; harflerin üzerine bazı imlâ işaretleri koyularak kelimelerin yanlışsız okunması hedeflenmiştir.

15 Lugat Çalışmaları: Encümen'in faaliyetleri çerçevesinde bir de Arapça, Farsça ve ecnebî dillerinden lisanımıza yerleşmiş bulunan kelimeleri kendi dilimizden addederek, kullanıma uygun olmayanların atılacağı bir lugat hazırlamak istenmiş ve bunun için de bir komisyon kurulmuştu. Fakat böyle bir eserin yazılıp-yazılmadığını bilemiyoruz.

10- Encümen-i Dâniş'te hem Doğu'dan, hem de Batı'dan eser tercüme edilmiştir.

Üye sayısı fevkalâde geniş tutulan ve kendisinden çok şey beklenilen Encümen'in başarılı olamayışının çok çeşitli sebepleri vardır; a- Encümen-i Dâniş'in yapacağı hizmetlerden biri olan Dârülfünûnun açılışında tahminleri aşan bir gecikmenin meydana gelmesi, b- Üyeleri arasında fevkalâde mühim özellikleri bulunan Encümen'de böyle bir kuruluş için gerekli olan bilim adamı olma şartına tamâmıyla uyulmaması, c- Devrin menfî husûsiyetlerinden olan sadâret ve kabine değişikliklerinin Encümen'i geri planda kalmağa itmesi, Âlî Paşa ile Reşid Paşa ve diğer devlet ricalinin aralarındaki zıddıyetten dolayı Encümen'in lâyık olduğu ilgiyi bulamaması, bu sebeplerden sadece birkaçıdır.45

Encümen'in kaldırılmasına dair elde resmî bir belge yoktur. Kuruluşundan 11-12 sene sonra Devlet Salnâmelerinde isminin yer almaması ve bir daha Encümen'den söz edilmemesi onun kendiliğinden ortadan kalktığını göstermektedir.46

C. Osmanlı Maarif-i Umûmiye Nezâreti'ne Bağlı Telif ve
Tercüme Müesseseleri

1. Tercüme Cemiyeti (1865)

Bir görevi de tercüme olan Encümen-i Dâniş'in 1862 yılından sonra fonksiyonunu kaybettiğine hükmedilerek, benzer konularda hissedilen ihtiyaçları gidermek üzere Maarif-i Umûmiye Nezâreti'ne bağlı bir tercüme cemiyeti kurma düşüncesi hasıl olmuştu. Bu sebeple Ahmed Kemal Paşa'nın (1808­1888) nazırlığı zamanında; a- "Umûm halk ve bi'l-husûs mekâtib şâkirdânı için her türlü fünûn ve ma'ârife dâir elsine-i sâireden Türkçeye kütüb ve resâil ve harita tercüme ve te'lîfiyle iştigal etmek". b-Yabancı dillerden Türkçeye tercüme edilen, mevzusu itibariyle (iyi tercüme edilip-edilmediğine bakmak, faydalı veya zararlı olduğunu tespit etmek vs.) Meclis-i Maarif'e havâle olunan eserleri kontrol ederek müelliflerine verilecek ücretlerin miktarını tayin etmek.47 c- Türkçeyi "ıstılâhât-ı ilmiyyece zamânın muhtaç olduğu dereceye îsâl etmek"48 gayesiyle Maarif Nezareti'ne bağlı bir Tercüme Cemiyeti kurulmuştur [1865 (1282)].49

Tercüme Cemiyeti; bir reis (Münif Efendi), üyeleri, kâtip ve musahhihleri ile beraber toplam 18 kişidir.50 Reis ve mütercimlerin Avrupa lisanlarından en az birisine âşinâ ve bu dillerden tercüme yapabilecek bir kapasiteye sahip olması gerekmektedir.

Cemiyet'in çalışma şekli ve yapacağı hizmetlerle ilgili geniş bir nizamname yayınlanmıştır.51 Ancak pratikte Cemiyeti'nin yapmış olduğu faaliyetler hakkında fazla bir malumata sahip değiliz. Bilebildiğimiz kadarıyla üyelerden Ahmed Hilmi Efendi, mekteplerde okutulmak için Chambers'in "Târih-i Umûmî"sinin ilk cildi52 ile, Otto Hubner'in "İlm-i Tedbîr-i Servet" adlı eserlerini tercüme etmiştir.53

Cemiyet kurulduktan kısa bir müddet sonra başarısız olunca fesh edilmiştir.

2. Maârif-i Umûmiye Nizamnâmesi (1869) ve Meclis-i Kebîr-i Maarif

1869 yılına kadar parça parça devam eden eğitim düzenlemeleri ve faaliyetleri bir bütün halinde Maârif-i Umûmiye Nizamnâmesi ile bir düzene konulup devlet tarafından sistemleştirilmiştir.54 Maarif Nazırı Safvet Paşa tarafından hazırlanan Maârif-i Umûmiye Nizamnâmesi 24 C. Evvel 1286/1 Eylül 1869 tarihinde yayınlanmıştır.55 Maârif-i Umûmiye Nizamnâmesi içerisinde üzerinde önemce durulan birimlerden biri de Meclis-i Kebîr-i Maarif'tir. Bu meclis iki kısımdan oluşuyordu:

a- Dâire-i İlmiye,

b- Dâire-i İdâre.

a- Dâire-i İlmiye: Bu daire; bir başkan, iki kâtip, dahilî ve haricî üyelerden oluşuyordu. Dahilî ve haricî olmak üzere iki kısma ayrılan dairenin dahili üyeleri56 8 kişi olup bunların Osmanlı Devleti vatandaşı olmaları şarttı. Harici üyelerin sayısı ise sınırsızdır. Ayrıca bu meclisin iki kâtibi olup, bunların birincisinin Avrupa dârülfünûnlarıyla yazışmalar yapabilecek kadar Fransızca bilmesi gerekiyordu.57

Dahili azaların Arapça, Yunanca ve Latince gibi lisanlardan veyahut Batı dillerinden birine vukufu olmakla beraber mutlaka bir fende mahâreti ve Türkçe inşâ ve kitâbeti, telif ve tercümeye kudreti olan ehl-i ilimden seçilmesi gerekiyordu.58 Haricî azalar ise Daire ile haberleşmek suretiyle ilimler ve maarife dair olan yazılarını, mütalaâlarını ve yeni yeni keşiflerini bildirecek ve Daire'nin üç ayda bir yapılacak genel toplantısında da hazır bulunabileceklerdir.59

Daire-i İlmiye'nin aslî vazifesi; a- Umûmî mekteplere gereken kitap ve risâleler ile çeşitli ilimlere dair gerekli kitapları vaktiyle ve sırasına uygun olarak telif ve Türkçe'ye tercüme etmek ve ettirmek, b-Gerekli görüldüğünde veyahut eleman sıkıntısı çekildiğinde gazeteler ve sair vasıtalarla ilan vermek suretiyle bu eserlerin telif ve tercümesini sağlamak, gerekirse bu iş için cemiyetler kurmak, c- Avrupa dârülfünunlarıyla muhabere etmek, d- Türkçenin ilerlemesine çalışmak, e- Telif ve tercüme olunan kitapları tetkik ve tasdik ettikten sonra yararlılığına göre müellif ve mütercimlere gerekli mükâfâtın derecesini tayin etmek, f-Rüûs imtihanlarını icra etmek ve rüûs vermek.60

Dâire-i İlmiye üyeleri vazifeleri gereği nizamnâmeye uygun olarak faaliyette bulunmuşlardır. Bunlardan tespit edebildiğimiz bir kaçını kaydedelim:61

1 Telif ve Tercüme Nizamnamesi (1870):62 Gayet açık ve sade bir dille kaleme alınan ve çok ayrıntılı bilgilere yer verilen bu nizamname, maarif tarihimizde yayınlanmış en önemli Telif ve Tercüme Nizamnamesi'dir.
2 Yunanistan-ı Kadîm Târihi: Meclis-i Kebîr-i Maarif'in Dâire-i İlmiye azasından Kostantinidi Efendi'nin tercüme etmiş olduğu bir eserdir.63
1- 3- Sarf-ı Fransavî: Fransız gramercilerinden Mösyö Le Mon'un eseri olup, Konstantinidi Efendi tarafından tercüme edilmiştir. Fransızca öğrenmek isteyenlere kolaylık sağlamak amacıyla kitabın bir sayfası Türkçe, diğer sayfası da Fransızca olarak tertip edilmiştir.

3. II. Abdülhamid Dönemi Telif ve Tercüme Dairesi (1879)

Osmanlı Devleti'nde eğitim ve öğretim işlerine önem verilen devirlerden biri de II. Abdülhamid (1876-1909) dönemidir. Bu devirde de tercüme işiyle ilgilenilmiş ve 1879 yılında Maarif Nezareti'nin merkez teşkilatında yapılan değişiklikler sonucu Nezaret bünyesinde açılan dairelerden birisi de Telif ve Tercüme Dâiresi olmuştur. Böylece Nezaret'e bağlı bir yan kuruluş eliyle yönetilmeğe çalışılan tercüme faaliyetleri, Maarifin merkez teşkilatına dahil edilerek bu işe farklı bir boyut getirilmeğe çalışılmıştır.

Maarif Nazırı Münif Efendi'nin64 başkanlığında yapılan bu düzenleme ve padişahın da "ulûm ve fünûna dair Avrupa müellefât-ı mevcûdesinde lüzumlu olanları lisân-ı Türkîye tercüme eylemek üzere" Maarif Nezareti Dairesi'nde bir "Tercüme Cemiye"nin kurulmasını "şifâhen" irâde65 etmesine binâen, iki kişiden mürekkep bir Telif ve Tercüme Dâiresi oluşturulmuştu. Dairenin müdürlüğüne Ahmed Hamdi Efendi,66 kâtipliğine de Ahmed Rıfat Efendi getirilmişti.67

Kurulan bu Telif ve Tercüme Dairesi'nin faaliyetleri hakkında herhangi bir bilgiye sahip değiliz. Faaliyet olarak bildiğimiz, sadece müdür Ahmed Hamdi Efendi'nin "tarz-ı nevîn" (yeni usûl) üzere telif etmiş olduğu Arapça Sarf ve Nahiv kitabıdır.68

Maarif Nezareti'nin teşkilat yapısında zamanın icaplarına, edinilen tecrübelere ve hissedilen ihtiyaçlara göre zaman zaman düzenlemelerde bulunulmuştur. İşte yapılan bu düzenlemeler çerçevesinde, Maarif Nezareti, Telif ve Tercüme Dairesi'nin kuruluş maksadına uygun faaliyetlerde bulunmadığına ve lüzumsuz yere başlı başına bir daireyi işgal etmesinin gereksizliğine kanaat getirerek, bu dairenin, kapatılıp Maarif Nezareti'ne bağlı olarak çalışmalarını yürüten Matbaalar İdaresi'yle birleştirilmesinden oluşacak daha mükemmel bir encümenin teşkiline karar vermiştir. Böylece 19 K. Evvel 1297 (31 Aralık 1881)'de Telif ve Tercüme Dairesi kapatılarak, yerine "Encümen-i Teftîş ve Mu'âyene Heyeti" kurulmuştur.69

4. Telif ve Tercüme Kalemi (1891)

Telif ve Tercüme Dairesi'nin kapatılarak Encümen-i Teftiş ve Muayene Heyeti'nin kurulmasından tam 10 yıl sonra (1891) yeniden bir Telif ve Tercüme Müdürlüğü'nün kurulmasına başlanmış ve Maarif Nezareti'nce müdürlüğüne de Ubeydullah Efendi'nin tayini istenmişti.70 Araştırmalarımız sırasında bu birime ait herhangi bir bilgiye rastlamadık.

5. II. Meşrutiyet Dönemi Telif ve Tercüme Heyeti (1912) (Meclis-i Kebîr-i Maarif'e Bağlı)

II. Meşrutiyet'in ilan edilmesiyle beraber Kanûn-ı Esâsî uygulanmaya başlamış ve basın üzerindeki sansür de kalkmış bulunuyordu. Daha önce Maarif Nezareti'nin vazifeleri arasında yer alan basın ve yayını inceleme işi, bu şekilde ortadan kalkınca Maarif Nezareti'nin artık kendi vazifesiyle uğraşması gerekiyordu. V. Mehmet Reşad'ın tahtta bulunduğu ve Emrullah Efendi'nin de Maarif Nazırı olduğu sırada 19 Rebîülevvel 1330-25 Şubat 1327 (1912) yılında yayınlanan Maarif-i Umûmiye Nezâreti Teşkîlâtı Hakkında Nizamnâme71 ile Maarif Dairesi esaslı bir surette yeniden düzenlenmişti.

Konumuzla ilgili olan yönüne bakacak olursak bu nizamnamede Meclis-i Kebîr-i Maarif'e de bir yer ayrılmış ve Meclis-i Kebîr-i Maarif; "Daimî" ve "Senevî" olmak üzere iki kısma ayrılmıştır.72

Nizamname maddelerinin birinde, "Mekâtib-i ibtidâiye için elsine-i muhtelifede kütüb-i dersiye te'lif ve tercüme etmek üzere Meclis-i Maarif'e mülhak bir Telif ve Tercüme Heyeti"nin teşkil edilmesi kararlaştırılmıştır.73
Fakat, araştırmalarımız sırasında kurulması düşünülen bu heyete ait herhangi bir bilgiye rastlayamadık.

6. Telif ve Tercüme Dairesi (1914)

Maarif-i Umûmiye Nezareti'nin merkez teşkilatını düzenleme işi Maarif Nazırı Ahmet Şükrü Bey zamanında tekrar ileri sürülmüş ve 30 Temmuz 1914 yılında yeni bir nizamname74 çıkarılmıştır. Bu nizamnameyle bir önceki teşkilata Telif ve Tercüme Dairesi de dahil olmak üzere beş birim daha eklenmişti.

Maarif Nezareti'nin bu son yapılanması çerçevesinde Telif ve Tercüme Dairesi geniş bir kadro ile vazifesine başlamış ve bir ay sonra da genel müdürlüğüne Cevdet Bey tayin edilmiştir.75

Telif ve Tercüme Dairesi'nin vazifelerine gelince; Yeni kurulan bu Telif ve Tercüme Dairesi, a-Bütün mekteplere lazım olan, umûmî maarifin yükselmesine ve inkişâfına yarayacak eserleri telif ve tercüme edecektir.
b- Medenî memleketlerde neşredilen faydalı eserleri takip edecektir.76 Ders kitaplarının seçimi ise Meclis-i Kebîr-i Maarif'e bırakılmıştır.77
Telif ve Tercüme Dairesi'nin azaları biri aslî, diğeri fahrî olmak üzere iki kısımdır. Dairenin aslî üye sayısı 15'i geçmeyecek ve bütçenin el verdiği ölçüde eleman tayin edilecekti. Fahrî üyeler ise ortaya koyacakları eserlere göre ikramiye alacaklardı.78

Osmanlı Devleti'nin Maarif-i Umûmiye Nezareti'ne bağlı Telif ve Tercüme Daireleri içinde en verimli dairesi bu daire olmuştur. Daire 100'ün üzerinde eser yayınlamıştır. Biz bu eserlerin sıra numarasıyla yayınlananlarından ancak 65 tanesini tespit edebildik.79

Telif ve Tercüme Dairesi, birçok ders kitabını incelemesinin yanı sıra, birçok ilmî eseri de telif ve tercüme ederek maarif hayatımıza kazandırmıştır. Ancak hükümetin politikasına uymayan eserlere müsaade edilmediğinden bu daire kamuoyu nazarında bir sansür müessesesi olarak görülmüş ve aynı zamanda Meclis-i Mebûsan'da da sık sık tenkit edilmiştir.80

Mütareke devrine gelindiğinde, Prusya eğitim bakanlığından bir müşavir istenmiş, onun tavsiye ve fikirlerine uyularak81 ve Maarif Nazırı Said Bey zamanında çıkarılan 18 Ağustos 1335 (1919) tarihli Maarif-i Umûmiye Nizamnamesi'nin 20, 21, 22, 23. Mevâdd-ı Kaimesi Hakkında Nizamname'yle82 Osmanlı Devleti'nin 1914 yılında kurulan son Telif ve Tercüme Dairesi lağvedilmiştir.83

D. TBMM ve Cumhuriyet Hükümetleri Tercüme Müesseseleri

Anadolu'da işgal kuvvetlerine karşı başlayan millî mücadele hareketiyle beraber, İstanbul'un bir alternatifi olarak imkânlar ölçüsünde Ankara'da devlet müesseselerinin de temeli atılmağa başlanmıştır. İlk olarak 23 Nisan 1920 günü Ankara'da BMM açılmış ve buradaki çalışmalar sonucu diğer müesseseler de yavaş yavaş yerlerini almağa başlamıştır.

Yasama, yürütme ve yargı organlarını bilfiil bünyesinde toplayan BMM hemen çalışmalarına başlamış ve Büyük Millet Meclisi İcra Vekillerinin Sûret-i İntihâbına Dâir 2 Mayıs 1920 tarih ve 3 numaralı Kanun ile 3 Mayıs 1920 günü 11 vekilden oluşan ilk "İcra Vekilleri Heyeti" kurulmuştur. Bu vekilliklerden biri de Maarif işlerine ayrılmak suretiyle Millî Eğitim Bakanlığı'nın temeli atılmış oluyordu. Ankara Hükümeti'nin ilk Maarif Vekilliğine de Dr. Rıza Nur seçilmişti.84

Hâkimiyet-i Milliye gazetesinin vermiş olduğu bir habere göre, Maarif Vekâleti'nin faaliyete geçişinden 1,5 ay gibi kısa bir süre içerisinde şu şekilde teşkilatlandığını görmekteyiz:85

1 Ders Programı Heyeti (7 azalı)
2 İbtidâî Tedrîsat Müdüriyeti
3 Tâlî Tedrîsât Müdüriyeti
4 Türk Âsâr-ı Atîkası
5 İstatistik Müdüriyeti

25.4.1336 (1920) tarihinde kurulan Muvakkat İcra Encümeni'nin 3.5.1336 (1920) tarihli Fevzi Çakmak başkanlığındaki (ilk) İcra Vekilleri Heyeti Programı'nda86 maarif alanında yapılacak çalışmalar açıklanırken bir cümle ile de tercüme hususuna değinilerek, "garb ve şarkın müellefât-ı ilmiye ve fenniyesini dilimize tercüme ettirmek" olduğu ifade edilmiştir.

Bir müddet sonra Program Heyeti'nin yerine gayet dar bir kadro ile Telif ve Tercüme Encümeni kurulmuştur.

1. Samih Rıfat BaşkanlığındakibTelif ve Tercüme Encümeni

3 Mayıs 1920 günü BMM'de seçilen 11 kişilik icra vekilleri heyeti hemen faaliyetlerine başlamış, diğer vekâletlerde olduğu gibi Maarif Vekâleti'nde de çalışmalar durmadan devam etmek suretiyle 1921 yılı başlarında Samih Rıfat (1874-1932)87 başkanlığında88 bir Telif ve Tercüme Encümeni

kurulmuştur.89 Encümen'in üyeleri hakkında bir bilgiye sahip değiliz. Sadece bir haber münasebetiyle Hakkı Baha Bey'in Telif ve Tercüme Encümeni azasından olduğunu öğreniyoruz.90

Telif ve Tercüme Encümeni'nin gayesi; Maarifin bütün memleket sathına yayılması ve millî harsın inkişaf ettirilmesidir.91

Encümen hedefini bu şekilde ortaya koyduktan sonra mesaisini şu üç kısma ayırmıştır:

1 Memlekette ibtidaî maarifin en kolay usûllerle yayılması,

2 Efrâd-ı memlekete akaid-i İslâmiyenin, benliğinin menşe-i târihîsinin talimi,

3 Ulûm-ı âliyenin teşrîhi.

Encümen memleketin tarihî, coğrafî, iktisadî, ictimaî malumata olan ihtiyaçlarını temin için 10 kadar ilmî kıymeti haiz seçkin ve faydalı eserin tercümesine başlamış ve bunun yanında ilk iş olarak da köy mektepleri için taşbasması, harekeli bir akaid kitabı yazdırılarak bastırılmasını kararlaştırmıştır.92

2. Akçuraoğlu Yusuf Bey Başkanlığındaki Telif ve Tercüme Heyeti

TBMM hükümetleri Dönemi'nde Telif ve Tercüme Heyeti başkanlığı yapan ikinci şahıs, Akçuraoğlu Yusuf Bey'dir.

Maarif Vekâleti'ne bağlı bu Telif ve Tercüme Heyeti başlangıçta 9 kişiden oluşmuştur.93

Heyet, 25 Haziran 1921 Cumartesi günkü ictimasında; kendi vazifelerine, telif ve tercüme edilecek eserlere verilecek mükâfâtın çeşitlerine vs. hususlara dair bazı kararlar almıştır.94

Heyet'in 1921 -22 yılları arasındaki faaliyetleri ile ilgili olarak; Türk dilinin tetkiki, eser telif ve tercüme ettirilmesi, Heyet'e yeni üyelerin ilave edilmesi... ve 12.2.1922 günü toplanarak nizamnamesini tamamlaması, gibi hususları ifade edebiliriz.95

3. Samih Rıfat Bey Başkanlığındaki Telif ve Tercüme Heyeti

Yukarıda Telif ve Tercüme Heyeti'nin bu yılki faaliyetlerinden birinin de kendi talimatnamesini 12 Şubat 1922 günkü toplantısında tamamladığını ifade etmiştik. Bu talimatname Maarif Vekâleti tarafından 2.4.1338 (1922)'de kabul edilerek yayınlanmıştır. Gayet geniş ve tafsilatlı bir şekilde hazırlanan Telif ve Tercüme Heyeti Talimatnamesi96 üç bölüm ve 31 maddeden mürekkeptir.

Bu talimatname vesilesiyle işaret etme mecburiyeti hissettiğimiz bir husus da, Heyet reisi olarak yeniden Samih Rıfat Bey'in gösterilmesidir. Zira Yusuf Akçura'nın Heyet başkanlığından ayrıldığına dair bir kayda gazetelerde rastlayamadığımız gibi, Samih Rıfat'ın başkanlığa kesin olarak ne zaman getirildiğini de gün olarak tespit etmemiz mümkün olmadı.

Heyet; "Telif ve Tercüme Heyeti, ulûm ve fünûnun neşr ü ta'mîmine elzem gördüğü âsârı istihzar etmek ve Maarif Vekâleti tarafından tevdî' olunan müellef ve mütercem âsârı da tetkik eylemek maksadıyla teşkil olunmuştur".97

Heyet'in âmil (asîl aza, 20 kişilik), fahrî ve muavin (10 kişiyi geçmeyecek) olmak üzere üç çeşit azası vardır:98

Telif ve Tercüme Heyeti'nin faaliyetleri çerçevesinde talimatnamenin 5. maddesi gereği; İlâhiyat ve Felsefe, Ulûmı riyâziye, Ulûm-ı tabiîye, Ulûm-ı siyâsiye, Ulûm-ı lisâniye, Rûhiyat ve Terbiye ve Bediîyat gibi encümenlerin teşkili ile, mekteplerde okutulacak kitapların tetkiki, İstiklâl Marşı'nın bestelenmesi mevzuu, köylüler için dinî, sıhhî, zirâî, baytariye ve kanunlara dair gayet sade bir dille kitap yazdırılması, alfabe ile ilgili çalışmalar, memleketin en fazla ihtiyaç duyduğu tercüme edilmesi gereken eserlerin bir liste halinde düzenlenmesi, bir taraftan istiklâl mücadelesi devam ederken, diğer yandan da "Harekât-ı Milliye Târihi"nin yazılması hususunun görüşülmesini zikredebiliriz.99

4. Ziya Gökalp Başkanlığındaki Telif ve Tercüme Encümeni

Osmanlı Devleti'nden Cumhuriyet'e geçiş döneminin en önemli fikir adamlarından olan Ziya Gökalp (1876-1924), memleketi olan Diyarbakır'da yayın işleri ile meşgul olurken, Ankara'da, 1923 yılı başlarında, Telif ve Tercüme Heyeti'nden ayrı olarak teşkil edilen "Encümen-i Dâimî" riyâsetinden Maarif Vekâleti müsteşarlığına tayini dolayısıyla istifa eden Samih Rıfat Bey'in yerine,100 Ziya Gökalp Bey'in "Telif ve Tercüme Encümeni Riyâseti'ne keyfiyet-i tayini, Millet Meclisi Riyaseti'nce kabul ve tasvib buyurulmuştur."101

Ziya Gökalp 13.4.1923 günü Ankara'ya gelir-gelmez Telif ve Tercüme Encümeni Reisi olarak görevine başlamıştı. Yukarıda da izah edildiği üzere, Telif ve Tercüme Heyeti 20 üyeden ibaret olup, Heyet'in başkanlığına da Samih Rıfat Bey getirilmişti. Bu Heyet, bu vaziyet ve sıfatını yine muhafaza etmektedir. Bu defa Maarif vekâleti'nde bu Heyet'ten ayrı olarak teşkil edilen "Telif ve Tercüme Encümeni" ise, muvazzaf (maaşlı) ve bir reis ile iki üyeden oluşuyordu. Buna göre Telif ve Tercüme Encümeni'nin üyeleri;102
Reis Ziya Gökalp
Üye Veled Çelebi
Üye Mustafa Rahmi, idi.

Encümen'in ilk olarak tespit edilen vazifesi; "Telif ve Tercüme Heyeti'nin işleriyle meşgul olmak ve Heyet ile Vekâlet arasında irtibat vazifesi" görmektir.103

Ziya Gökalp'in Telif ve Tercüme Encümeni'ndeki faaliyetlerinden bir kısmını şu şekilde ifade edebiliriz; 104 Telif ve Tercüme Heyeti vasıtasıyla "ders kitabı" nevinden eserlerin neşrini başlatmıştır. Hüseyin Cahit (Yalçın)'ın Malta'da yaptığı tercümeleri istemiş ve onların basılması için Devlet Matbaası'na emir verdirtmiş ve bastırmıştır. Hüseyin Cahit, Z. Gökalp'in isteği üzerine, Joseph de Guignes'in, "Hunların, Türklerin, Moğolların ve Daha Sair Garbî Tatarların Târih-i Umûmîsi"ni, Hoffding'in "Psikoloji"sini, Durkheim'ın "Din Hayatının İbtidâî Şekilleri"ni tercüme etmiştir. Öğretmen ve öğrenciler için iki seri halinde "Türk Medeniyeti Tarihi" (kendi yazmağa başlamış birinci cildini ancak bitirebilmiştir), "Türkolojiye Müstenid Sosyoloji", "Sosyolojiye ve Psikolojiye Müstenid Felsefe" isimli kitapların neşredilmesini istemiş ve bunun bir heyet kararı olarak alınmasını sağlamıştır. Bir yandan "Türkçülüğün Esasları", "Türk Töresi", "Türk Medeniyeti Tarihi" adlı eserlerini yazarken, diğer taraftan da memleketin yabancı dil bilen yazarlarını Encümen'e davet ediyordu.

Ziya Gökalp'in fiilî olarak kısa bir dönem (14.4.1923-11.8.1923) yapmış olduğu Telif ve Tercüme Heyeti başkanlığı görevinde başarılı çalışmalar yapmıştır; Birinci Heyet-i İlmiye'nin toplanmasını sağlamış, eser yayınlama hususuna hız vermiş ve tercüme edilecek eserler hakkında memleketin ilim ve kültür adamlarının düşüncelerini almağa çalışmıştır. Bu meyanda ifade edebileceğimiz diğer bir husus da; Gökalp Dönemi'nde genellikle sosyoloji, felsefe ve Türk tarihi ağırlıklı eserler neşredilmiştir ki, bu da bize dönemlere göre tercüme hareketlerinin yönünün değiştiği gibi, şahısların da etkisiyle herhangi bir sahaya daha fazla ağırlık verilebildiğini göstermesi açısından mühimdir.

5. Köprülüzâde Mehmed Fuad Başkanlığındaki Telif ve Tercüme Encümeni

11 Ağustos 1923 tarihinde yapılan seçimlerde TBMM 2. dönem Diyarbakır mebusu seçilen Ziya Gökalp'ten boşalan Telif ve Tercüme Encümeni Başkanlığı'na, Dârülfünûn müderrislerinden Köprülüzâde Mehmed Fuad, azalığına da Dârülmuallimîn-i Âliye Müdürü İhsan Beyler'in tayinleri kararlaştırılmıştı.105 Fakat Köprülüzâde Mehmed Fuad bu göreve başlamamıştır.106

6. Abdülfeyyaz Tevfik Başkanlığındaki Telif ve Tercüme Heyeti

Ziya Gökalp'in 11 Ağustos 1923 seçimlerinde Diyarbakır mebusu olarak Meclis'e girmesinin ardından, Darülfünun müderrislerinden Köprülüzâde Mehmed Fuad'ın Telif ve Tercüme Heyeti Başkanlığı'na getirilmesinin kararlaştırıldığını, ancak Mehmed Fuad'ın bu göreve başlamadığını yukarıda ifade etmiştik. Bununla beraber Abdülfeyyaz Tevfik (Yergök)'in Heyet başkanlığına kesin olarak hangi tarihte getirildiğine dair bir bilgiye de rastlamadığımızı ifade etmeliyiz.

Abdülfeyyaz Tevfik, Telif ve Tercüme Heyeti Başkanlığı'na getirildikten hemen sonra107 çalışmalara başlamış ve vakit geçirmeden çeşitli etkinliklere girişmiştir. Heyet'in faaliyetleri çerçevesinde şunları kaydedebiliriz; Heyet, 1925 yılı başında bir "Telif ve Tercüme Edilecek Âsâr Hakkında Talimatname"108 ile aynı tarihli "Telif ve Tercüme Heyeti'nin Mesâî Usûlüne Müteallik Dâhilî Talimatnâme"yi109 yayınlamıştır. Telif ve Tercüme Edilecek Âsâr Hakkında (ki) Talimatname'ye göre; Telif ve Tercüme Heyeti'nce millî kütüphanemizin muhtaç olduğu şaheserler ile mektep kitapları için umûmî bir cetvel tanzim olunacak ve muhteviyatı "ehemmin mühimme takdîmi sûretiyle" seneler taksim edilecektir. Mektep kitapları; talebe ve muallim kısımlarından teşekkül edecektir.110 Heyet, "Telif ve Tercüme Heyeti'nin Mesâî Usûlüne Müteallik Dâhilî Talimatnâme" ile de çalışma şekli ve yapacağı faaliyetlerini düzenlemiş oluyordu.111

Telif ve Tercüme Heyeti'nin faaliyetlerinden olarak tertip edilen bu iki talimatnameden yaklaşık 4 ay sonra [10 Mayıs 1341 (1925) ], çeşitli ilim dallarına ait 96 eseri ihtiva eden "Telif ve Tercüme Edilecek Âsâr Hakkındaki 24 Kânûnısânî 1341 (24.1.1925) Tarihli Talimatnâmenin Birinci Maddesi Mûcibince Tanzim Edilen Umûmî Neşriyat Defterinden 341 Senesi Zarfında İlan Olunmak Üzere Tefrik Kılınan Eserleri Muhtevî Cedveldir" adıyla bir liste112 yayınlanmıştır. Abdülfeyyaz Tevfik başkanlığındaki bu Telif ve Tercüme Heyeti de, diğer Telif ve Tercüme Heyetleri gibi başarılı çalışmalarda bulunmuştur.

Telif ve Tercüme Heyeti'nin Kaldırılması (1926)

Telif ve Tercüme Heyeti, TBMM hükümetleri Dönemi'nde kurulan diğer birimler gibi, ilk kurulduğu günlerde çok basit bir yapı arzetmesine rağmen zamanla gelişmelerini sürdürmüş ve faaliyetlerini de o oranda artırmıştı. Daha sonra Maarifteki gelişmeler sonucu ilk dönemlerde alınan kararlarla bu işin başarılamayacağı ortaya çıkınca komisyonlar kurularak çalışmalar başlatılmış ve eğitimin düzenli bir şekilde idare edilebilmesi ve geliştirilmesi hususunda tasarılar hazırlanmıştır. Maarif Vekili Safa Bey zamanında bu konuda önemli çalışmalar yapılmıştır. Mustafa Necati Bey de vekil olduktan sonra (20.12.1925) ilk iş olarak hemen bir Heyet-i İlmiye (III) toplamış ve bu kurulun bütün toplantılarına da katılarak yoğun bir çalışma sonucu yeni bir Maarif-i Umûmiye Kanun Tasarısı hazırlanmasını sağlamıştır.113

Bakanlar Kurulu'nda görüşülerek TBMM'ye sevkedilen kanun tasarısı, Maarif Encümeni'nde Maarif Vekili Mustafa Necati Bey'in de katılımıyla Samih Rıfat Bey'in başkanlığında toplanarak Maarif-i İlmiye Teşkilatı'na ait kanunu müzâkereye başlamış ve Encümen bilhassa "Terbiye-i İlmiye Dairesi" ile "Dil Encümenleri"nin kurulmasını "memnûniyetle" kabul ederek, bu dairelerin ihtiva edecekleri hususları neticelendirmiştir.114

27 maddeden mürekkep 789 nolu bu yeni Maarif Teşkilatı Kanunu cüz'î bir tadilatla 22 Mart 1926'da TBMM'de kabul edilmiştir. 115

Kabul edilen bu kanunla, Maarif Vekâleti bünyesinde Telif ve Tercüme Heyeti'nin yerine Türk dili ve bununla ilgili bütün ilmî meselelerle uğraşacak bir "Dil Heyeti" ile, sadece eğitim ve öğretim işleriyle meşgul olacak bir "Talim ve Terbiye Dairesi" kurulmuştur.116 Bu şekilde görevi kalmamış olan Telif ve Tercüme Heyeti de lağvolunmuştur.

Mustafa Necati Bey Maarif Vekili olduğu sırada, hazırladığı yeni teşkilat projesi, maarifin genel vaziyeti ve yapılacak reformlar hakkında gazetelere geniş açıklamalarda bulunmuştur. Bu açıklamalardan sadece konumuzla alâkalı ve bizim için önemli olan "Telif ve Tercüme İşleri" hakkındaki görüşlerini aynen aşağıya alıyoruz:117

"Vekâlet'e tekîkat ve neşriyatıyla ilmî ve terbiyevî mesâilde rehberlik etmesi, bütün meslek mensupları için kıymetli ve kuvvetli bir tenevvür ve irşad âmili olması lazım gelen Telif ve Tercüme Heyeti hakikî gayelerinden inhiraf ettiği için arzu edildiği kadar müsbet ve mukayyed bir faaliyet gösterememiştir".118

Bugüne (1926) gelinceye kadar bünyesinde devrin önde gelen aydınlarını barındırmış olan Telif ve Tercüme Heyetleri/Encümenleri Hakkında Maarif Vekili'nin kullanmış olduğu bu ifadelere katılmak mümkün değildir. Zira, 1921 yılından beri çok zor şartlar altında çalışan, tahsîsat bulunmadığında da fahrî olarak görevlerini sürdüren ve bu arada onlarca kitap hazırlayan... Heyet hakkında bu şekil ifadelerin serdedilmesi düşündürücüdür ve bu ifadelerin altında başka gayelerin bulunduğu zehabına kapılmamak mümkün değildir. Ayrıca, Vekil, "Telif ve Tercüme Heyeti hakikî gayelerinden inhiraf ettiği için arzu edildiği kadar müsbet ve mukayyed bir faaliyet gösterememiştir" demektedir. Ancak, Telif ve Tercüme Heyeti'nin asıl gayelerinden ne anladığını ve ne yönde sapmalar gördüğünü açıklamamıştır. Bize göre Heyet, talimatnamelerindeki hedeflere uygun faaliyetler göstermiş, en azından böyle bir gayret içerisinde olmuştur. Dolayısıyla Vekil'in, Heyet'in lağvı konusunda ileri sürdüğü gerekçeler bize bazı ilginç hususları düşündürtmektedir. Şöyle ki:

1. Telif ve Tercüme Heyeti'nde bulunanların genel itibariyle devrin ideolojisine uygun hareket etmekte yavaş davranmaları veya bu hareketleri tasvib etmek istemeyişleri.

2. 1926 yılında maarif teşkilatında yapılan düzenlemeyle, Telif ve Tercüme Heyeti'nin yerine kurulan Dil Heyeti ve Talim ve Terbiye Dairesi ile eğitim alanında köklü değişiklikler yapmak ve getirilen eğitim sistemiyle yeni bir neslin inşasına çalışmak istenmesi.

3. Latin alfabesine giden yolda daha müşahhas adımların atılabilmesi ve daha meşrû zeminlerde faaliyet gösterebilecek bir heyetin (Dil Heyeti) kurulabilmesi için bu heyetin kaldırılması gerekiyordu. Zira, Mustafa Kemal Paşa Latin harflerine geçilmesi gerektiğini daha önceleri düşünmüş ve bir vesileyle de (Erzurum Kongresi zamanında) Latin harflerinin zamanı gelince kabul edileceğini belirtmişti.119 Hemen ilave edelim ki, Latin harflerinin kabul edilemez olduğunu hazırladığı bir raporla kamuoyuna ve ilim âlemine yine bu ilmî heyet (yani, daha önceki Samih Rıfat Bey başkanlığındaki Telif ve Tercüme Heyeti) duyurmuştur.

Dile getirmeye çalıştığımız bu hususlardan dolayı (başka sebepler de olabilir), Telif ve Tercüme Heyeti'nin kaldırılmasına karar verilmiştir.
Devlet bünyesinde bir Tercüme Bürosu'nun açılmasını görmek için 1940 yılına kadar beklemek gerekecektir.

E. İnönü Dönemi Tercüme Çalışmaları

1. Tercüme Encümeni

Milletlerin kültür inkişâflarında çok önemli bir mevkie sahip olan tercüme meselesi, millet olarak bizde de çeşitli zamanlarda hedefleri farklı olsa bile gerek ferdî, gerek özel ve gerekse devlet teşebbüsleriyle gerçekleştirilmeğe çalışılmıştır. Bu faaliyetler çerçevesinde en başarısız olan teşebbüsler ise şüphesiz son döneme (İnönü dönemi) kadar devlet bünyesinde yapılan tercüme hareketleridir.

Tercüme meselesinin bir devlet politikası olarak tekrar gündeme getirilmesi, sistemli, yoğun ve çok geniş bir yayın faaliyetine girişilmesi ise İnönü dönemi Maarif Vekillerinden Hasan-Âli Yücel'in gayretli çalışmaları neticesinde mümkün olabilmiştir. Garplılaşma fikrinin gerçekleşmesinde esaslı, ilk ve mühim bir adım olan bu çalışmaların temeli ise 2 Mayıs 1939'da toplanan Birinci Türk Neşriyat Kongresi'dir.

Türk harf inkılabının 10. yıl dönümü münasebetiyle Maarif Vekâleti tarafından Ankara'da düzenlenecek olan on yıllık Türk Neşriyat Sergisi ile birlikte bir de Neşriyat Kongresi toplanması kararlaştırılmıştı. Toplanacak bu kongrede; Memleketin müstakbel neşriyat faaliyeti sistemli ve yıllara ayrılmış bir programa bağlanacak ve bu sahada çalışan bütün resmî ve özel teşekküller arasında işbirliği sağlama yolları aranacaktı. Memleketin fikir adamlarından, gazeteci, yazar, dergici, matbaacı, resmî dairelerin neşriyat işleriyle meşgul birimlerinin temsilcileri ile profesör ve öğretmen temsilcilerinden teşekkül edecek olan bu kongrenin tetkîkine, Maarif Vekâleti tarafından tercüme ile ilgili arzedilecek hususlar şunlardır:120

1. Dilimize tercüme ettirilecek eserlerin klasikler dahil olarak en lüzumlularının senelere ayrılmış bir planla tespit edilmesi ve bunların neşri için alâkadarlar arasında iş bölümü yapılması.

2. Orta tahsil çağındaki gençlik için yazdırılması veya tercümesi lazım gelen eserlerin tespitiyle bunların neşri için bir program hazırlanması.
Neşriyat Kongresi 2 Mayıs 1939 günü saat 10'da İsmet İnönü Kız Enstitüsü Konferans Salonu'nda Başvekil Refik Saydam'ın başkanlığında açılmıştır.

Açılışta kısa bir konuşma yapan Başvekil'den sonra kürsüye gelen Maarif Vekili Hasan-Âli Yücel, Maarif Vekilliği'nin Türk Neşriyat Kongresi'ni hangi düşüncelerle topladığını ve bu kongreden neler beklediğini izah etmiştir. Yücel, konuşmasında, irfan hayatımızda ehemmiyetli ve tesirli bir hareket uyandıracağı muhakkak olan bu teşebbüs etrafında toplanan iyi isteklerin ve güzel düşüncelerin hakim olduğu bir hava içerisinde Birinci Türk Neşriyat Kongresi'nin çalışmalara başladığını bildirmiş ve eskiden beri Maarif Vekâletlerinin telif ve tercüme işlerinde başarısız olduklarını ifade etmiştir. Konuşmasında çeşitli mevzulara ilişkin görüşlerini de açıklayan Yücel, Türk Devleti'nin kültür politikası ve yapılacak tercümeler hususunda da şunları ifade etmiştir:

"Garp kültür ve tefekkür camiasının seçkin bir uzvu olmak dileğinde ve azminde bulunan cumhuriyetçi Türkiye, medenî dünyanın eski ve yeni fikir mahsullerini kendi diline çevirmek ve bu âlemin duyuş ve düşünüşü ile benliğini kuvvetlendirmek mecburiyetindedir. Bu mecburiyet, bizi geniş bir tercüme seferberliğine davet ediyor. Bunu nasıl yapacağız? Neleri tercüme etmeliyiz ve hangi sıra ile nasıl bir yoldan bu işleri başarmalıyız? Bugün, bütün iyi niyetlere rağmen, elde muayyen bir program bulunmayışı yüzünden bu yolda heba olan emeklere ve paralara acımıyor muyuz?"121

Maarif Vekili Yücel'in bu nutkundan sonra Reis Refik Saydam 10 dakikalık bir istirahat için celseyi kapatmıştır. Kongrenin ikinci celsesi açıldığında Maarif Vekili Yücel riyaset makamına geçmiş ve kongre divanı oluşturulmuştur. Üyelerin encümenlere ayrılması, reis ve raportörlerinin seçilmesi, encümenlerin çalışma yerleri ve şekilleri, kongrenin ilk toplantısında yapılması lazım gelen diğer vazifeler gibi hususlar da kararlaştırıldıktan sonra, reis celseyi kapatmış ve encümenler öğleden sonra kendilerine ayrılan dairelerde toplanarak çalışmalarına başlamışlardır.

Kongre şu encümenlere ayrılmıştır:

a- Basım, Yayın ve Satış İşleri Encümeni
b- Edebî Mülkiyet Encümeni
c- Gençlik ve Çocuk Edebiyatı Encümeni
d- Mükâfat, Yardım ve Propaganda İşleri Encümeni
e- Neşriyat Programı Encümeni
f- Tercüme İşleri Encümeni
g- Dilekler Encümeni.122

Öğleden sonra saat 14.30'da Halkevi İdare Heyeti Salonu'nda çalışmalarına başlayan Tercüme Encümeni'nin üyeleri şunlardır (Reis), Etem Menemencioğlu, (Raportör), Mustafa Nihat Özön, (Üyeler), Abdülhak Şinasi Hisar, Ali Kâmi Akyüz, Bedrettin Tuncel, Burhan Belge, Cemil Bilsel, Fazıl Ahmet Aykaç, Fikret Adil, Galip Bahtiyar Göker, Halil Nihat Boztepe, Halit Fahri Ozansoy, İzzet Melih Devrim, Nasuhi Baydar, Nurettin Artam, Nurullah Ataç, Orhan Şaik Gökyay, Rıdvan Nafiz Ergüder, Sabahattin Rahmi Eyüboğlu, Sabahattin Ali, Sabri Esat Siyavuşgil, Selami İzzet Sedes, Suut Kemal Yetkin, Şinasi Boran, Yusuf Şerif Kılıçer, Yaşar Nabi, Zühtü Uray.

Tercüme Encümeni, çalışma programı gereği kongrenin ikinci ve üçüncü günü (3-4 Mayıs 1939) çalışmalarına devam ederek; tercüme işlerinin bir usûl ve nizam altına alınması, Türkçeye tercüme edilmesi gereken eserler, husûsî müesseselerin tercüme neşriyatının daha fazla istifadeli kılınması, daimî bir Tercüme Bürosu'nun kurulması, bugün mevcut lügatların ihtiyacı karşılayamadığından dolayı bir lügatın hazırlanması ve ayrıca periyodik bir Tercüme dergisinin yayınlanması gibi, alınması gerekli tedbirleri içeren tavsiye nitelikli 6 maddelik bir rapor hazırlamıştır.123

Birinci Neşriyat Kongresi, mesaisini 5 Mayıs Cuma günü öğleden evvel ve sonra Maarif Vekili Hasan-Âli Yücel'in başkanlığında toplanarak, encümenlerden gelen raporlardaki dilekler üzerinde müzâkerelerde bulunmuş ve yine aynı gün Yücel'in bir konuşmasıyla çalışmalarına nihâyet vermiştir.124 Kongrede alınan kararlar ise zaman geçirilmeden uygulama sahasına konulmuştur.

İşin fikrî cephesine bakacak olursak; Farklı devirlerde farklı yön ve usûllerle faaliyet gösteren tercüme hareketleri, İnönü Dönemi'nde en sistemli ve en vulûd dönemini yaşamıştır. Bu dönemde diğer devirlerden, özellikle (temelde aynı düşüncede olsalar da) Atatürk Dönemi'nden de farklı bir kültür dokusu oluşturulmağa çalışılmıştır. Atatürk Dönemi'nde radikal laik düzenlemeler çerçevesinde toplum hayatından ferdî plana indirgenen dinin yeri milliyetçilik mefhumu ile doldurulmağa çalışılıyordu. İnönü Dönemi'nde ise milliyetçilikten de vazgeçilmiş, yerine Yunan ve Latin (hümanist) kültürü ikame edilmeğe başlanmıştır.125 Gerekçe ise şudur; Ekonomik açıdan buhranlı günlerden geçilmektedir. Memleketin kısa bir zaman zarfı içinde kalkınmasına ihtiyaç vardır. Kalkınmayı başarabilmiş toplumlar ise kültürel seviyesi yüksek olan Batı toplumlarıdır. Bu toplumların temelinde ise eski Yunan ve Latin kültürleri vardır şayet Türkiye de Batı'nın takip etmiş olduğu bu yolu izlerse Batı'nın bugünkü seviyesi hem ekonomik, hem de kültürel planda yakalanmış olacaktır. Bu sebeple, ekonomik gelişmenin temelinde yatan asıl unsurun kültürel gelişimin olduğuna inanan İnönü, Dönemi'nde; Türk müziğini yasaklamak, okullarda Batı müziği öğretmek, opera ve konservatuarlar açmak gibi faaliyetlere hız vermiş ve bu gibi faaliyetler dönemin belirleyici özelliği olmuştur.126

2. Tercüme Heyeti

Birinci Türk Neşriyat Kongresi çalışmaları çerçevesinde oluşturulan Tercüme Encümeni'nin raporu, kongrenin sonunda görüşülerek kabul edildikten sonra, kısa bir müddet içerisinde teşkil edilen Tercüme Bürosu'nun da programı olmuştur. Bu şekilde zaman geçirilmeden hümanist kültür politikasının uygulamasına geçen Maarif Vekâleti tarafından toplanan Tercüme Heyeti, ilk toplantısını Ankara'da 28.02.1940 tarihinde yapmıştır.127

Akdedilen bu ilk toplantı, Maarif Vekili H. Âli Yücel'in gayeyi izah eden ve tercümenin ehemmiyetini ortaya koyan bir konuşması ile açıldıktan sonra, Neşriyat Kongresi Tercüme Encümeni'nin raporu okunmuş ve ondaki esaslar çerçevesinde çalışılması kararlaştırılmıştır. Toplantıda bilhassa tercüme usûlleri üzerinde durulmuş, daha iyi tercümelerin yapılabilmesi için bir lügat hazırlanması, tercümelerin bir heyet tarafından kontrolü gibi hususlarda müzâkerelerde bulunmuş; ayrıca tercümelerde, Latin harfleri kullanan milletlerin özel isimlerinin imlâsına riayet edilmesine, diğerleri için de bir transkripsiyon esasının kabul olunmasına karar verilmiştir. Bu ilk toplantıdan sonra Tercüme Heyeti, Dr. Adnan Adıvar'ın başkanlığında dört toplantı daha yapmış ve tercüme edilecek eserlerin listesini hazırlamıştır. 128

3. Tercüme Bürosu

Dr. Adnan Adıvar'ın başkanlığında dördüncü defa toplanan Tercüme Heyeti, daimî bir Tercüme Bürosu'nun kurulmasına karar vermiştir. Buna göre Büro'nun gayesinin; "Gerek listedeki eserlerin tercüme sırası, mütercimlere tevziî, tercümelerin tetkiki ve tab'ı işleriyle; gerek husûsî müesseselerin tercüme neşriyatını tanzim ve murakabe vazifeleriyle meşgul olmak"129 olduğu belirtilmiştir.

Maarif Vekili Hasan-Âli Yücel, Tercüme Bürosu'nca iki ayda bir çıkarılması kararlaştırılan Tercüme dergisinin neşrine başlanması münasebetiyle yayınlamış olduğu tebliğde, Tercüme Bürosu'nun; "Maarif Vekilliği'nce memleketimizdeki tercüme faaliyetlerini takip ve tenkit etmek, millî kütüphanemiz için lüzumlu bulunan eski ve yeni edebî klasikleri bir plan ve sistem dahilinde dilimize çevirmek işleri ile meşgul olmak üzere"130 kurulmuş olduğunu ifade etmiştir.

Dr. Adnan Adıvar'ın başkanlığında yapılan dördüncü (son) toplantıda, teşkil edilen daimî Tercüme Bürosu şu şahıslardan oluşmuştu:131 (Reis) Nurullah Ataç, (Umûmî kâtip) Saffet Pala, (Üyeler) Sabahattin Eyüboğlu, Sabahattin Ali, Bedrettin Tuncel, Enver Ziya Karal.

Bu dönem Tercüme Bürosu'nun faaliyetleri hem çok geniş, hem de diğer bir çalışmamızın konusu olduğundan, şimdilik burada kısaca bazı önemli çalışmalarına değinmekle yetinilecektir:

1. Tercüme dergisi: Tercüme Bürosu'nun bir yayın organı olarak 19 Mayıs 1940'tan başlayarak yayın hayatına girmiş ve son sayısı (87) Temmuz-Eylül 1966'da çıkarılmıştır. Dergi iki bölümden oluşuyordu: Birinci bölümde, Doğu ve bilhassa Batı âleminin müelliflerinden tercüme parçaları yer alıyordu. İlk sayılarda bu parçalar asılları ile birlikte veriliyordu. İkinci bölümde ise, Türkçeye tercüme edilmiş eserlerin tenkidine, tercüme hakkında araştırma yazılarına ve tercüme sanatı hakkındaki makalelere yer veriliyordu.

2. Türkçe Metinler: Edebiyat eğitimi yapmak ve mekteplerde okuma alışkanlığı kazandırmak amacıyla özel bir kurulca hazırlanan Türkçe Metinler adlı birkaç ciltlik eser.132

3. Liselerde yardımcı kitap olarak okutulmak üzere, açıklamalı, yorumlu olarak hazırlanan 4 klasik eser (Cimri, Sokrates'in Savunması, Hamlet ve Michael Kohlhaas).133

4. Dünya Edebiyatından Tercümeler-Klasikler Serisi: Tercüme Bürosu'nun en fazla tenkide ve aynı zamanda övgüye tabi tutulduğu çalışmasıdır.

Yukarıda da açıkladığımız gibi Tercüme Heyeti, 1940 yılında Dr. Adnan Adıvar'ın başkanlığındaki dördüncü ictimaının sonunda tercüme edilecek eserler için üç ayrı liste hazırlamış ve bunları yayınlamıştı.134 Heyet'in, tercüme edilmesi için hazırlamış olduğu bu ilk listede Şark'a ait eserlere yer verilmemiş, yalnız numune olarak ikinci listede Sâdî'nin Gülistân'ına yer verilmiştir.

Yunan, Latin ve Batılı eserlerin kahir ekseriyetini oluşturduğu bu tercüme hareketiyle hümanizma kültürü Türkiye'de bizzat devlet idarecileri vasıtasıyla gerçekleştirilmeğe çalışılmıştır.

1940'tan 1966 yılına kadar 47 seri içinde 1247 eser yayınlanmıştır. Neşredilen bu tercümelerin tümü orijinal değildir. Dil yönünden bozuk ve aslına sadık olmayan ifadeler söz konusudur. Eserlerin seçilmesinde ve öncelik verilme hususunda hatalar yapılmıştır. 135 Bazı eserler de klasikler içerisinde yayınlanmıştır ki, bunların klasik eser olma özelliğini taşıdıkları söylenemez.

Tarihimizde devlet eliyle gerçekleştirilen tercüme hareketleri içerisinde (müspet ve menfî yönleriyle) en verimlisi; Hasan-Âli Yücel'in gayretleriyle gerçekleştirilen tercüme hareketidir. Bu hareketin, hem bir devlet politikası olması hasebiyle hem de nesiller üzerinde icra ettiği tesir açısından ehemmiyeti büyüktür.

Özetle, tercüme tarihimiz bilinenin aksine, farklı çizgiler taşımıştır; Lâle Devri tercüme hareketinin yönü Doğu'ya, Encümen-i Dâniş'te hem Doğu'ya, hem Batı'ya, 1865 yılında kurulan Tercüme Cemiyeti'nden Osmanlı Devleti'nin son Telif ve Tercüme Dairesi'nin kaldırılmasına kadarki dönemde sentezci bir yaklaşımla Batı'ya yönelik olmuştur. TBMM ve Cumhuriyet hükûmetlerinin ilk dönemlerindeki tercüme çalışmaları millî bir çizgi de taşımıştır. 1940'tan itibaren hümanizma ruhuyla hareket edilerek yapılan tercüme faaliyetleri ise -istisnalar hariç- tamamen Batı'ya yöneliktir.

1 Tercümanlar hakkında geniş bilgi için bkz. Cengiz Orhunlu, "Tercüman", Millî Eğitim Bakanlığı (MEB), İslâm Ansiklopedisi (İA), c. 12/1, İstanbul 1993, s. 175-181; Frederic Hıtzel, Dil Oğlanları ve Tercümanlar, İstanbul 1995; Dohson, M.'de M., 18. Yüzyıl Türkiyesi'nde Örf ve Adetler, (Çev. Zerhan Yüksel), Tercüman 1001 Eser Dizisi, (tarihsiz). Ayrıca Kemal Çiçek'in, mahkeme tercümanlarıyla ilgili yeni bir çalışması için bkz. "Interpreters Of The Court In The Ottoman Empire As Seen From The Sharia Court Records Of Cyprus", Islamic Law and Society, [Brill, Holland, sayı. 25 (2002)'te basılacak], Yayınlanmamış bu çalışmasını bana verme nezâketini gösteren sayın Çiçek'e teşekkür ederim.
2 Geniş bilgi için bkz. Carter V. Findley, Osmanlı Devleti'nde Bürokratik Reform Bâb-ı Âli (1789-1922), (Çev. L. Boyacı-İ. Akyol), İstanbul 1994; Aynı yazar, Kalemiyeden Mülkiyeye Osmanlı Memurlarının Toplumsal Tarihi, (Çev. Gül Çağalı Güven), İstanbul 1996; Ali Akyıldız, Tanzimat Dönemi Osmanlı Merkez Teşkilatında Reform (1836-1856), İstanbul 1993; Cahit Bilim, "Tercüme Odası", Osmanlı Tarihi Araştırmaları Merkezi (OTAM), yıl. 1, No. 1, Ankara 1980, s. 29-43.
3 Ramazan Şeşen, "Tercüme Faaliyetleri", Doğuştan Günümüze Büyük İslâm Tarihi, c. 3, İstanbul 1986, s. 457.
4 Beytü'l-Hikme müessesesi hakkında geniş bilgi için bkz. Mustafa Demirci, Beytü'l-Hikme, İstanbul 1996; Mahmut Kaya, "Dârü'l-Hikme", Türkiye Diyanet Vakfı (TDV), İslâm Ansiklopedisi (İA), c. 8, İstanbul 1993, s. 537-538.
5 Ahmet Ağırakça, Müneccimbaşı Ahmed b. Lutfullah, Câmi'ü'd-Düvel, Osmanlı Tarihi (1299-1481), İstanbul 1995, s. 31; Babinger, a.g.e., s. 258; Ayrıca, Câmi'ü'd-Düvel hakkında bkz. Z. Velidi Togan, Tarihte Usûl, İstanbul 1985, s. 210.
6 Diğer bir görüş ve eser hakkında geniş bilgi için bkz. Salim Aydüz, "Lâle Devrinde Yapılan İlmî Faaliyetler", Dîvân, İstanbul 1997, s. 148-150; Taceddin Kayaoğlu, Türkiye'de Tercüme Müesseseleri, İstanbul 1998, s. 31 -33.
7 Ağırakça, a.g.e., s. 38; Cevdet Paşa, (Tezâkir-40/Tetimme), Yay. Haz. Cavid Baysun, Ankara 1991, s. 239) ve Hasibe Mazıoğlu (Nedim, Ankara 1988, s. 18, 26) da Sahâifü'l-Ahbâr'ın Nedim tarafından tercüme edildiğini kaydetmektedirler. Tayyib Gökbilgin ("Müneccimbaşı", MEB, İA, c. 8, İstanbul 1979, s. 804) ve Ahmet Ağırakça (a.g.e., s. 37) ise, eserin Nedim ve arkadaşları tarafından tercüme edildiğini kaydetmektedirler.
8 Cevdet Paşa, a.g.e., s. 239.
9 Sahâifü'l-Ahbâr'ın bir nüshasının padişaha takdîmine dair bkz. Başbakanlık Osmanlı Arşivi (BOA), İrâde (İ), Dâhiliye (DH): 40678, 24 Şaban 1285/10 Aralık 1868, Maarif, lef-1. Daha sonra kısım kısım belirli şahıslar tarafından tercüme edilerek yayınlanan eser için bkz. Ağırakça, a.g.e., s.40.
10 Mahmut Kaya (İslâm Kaynakları Işığında Aristoteles ve Felsefesi, İstanbul 1983, s. 146), Esad Efendi (ve yardımcılarının) yapmış olduğu bu tercümeye "el-Ta'lim el-Sâlis" ismini verdiği halde, yanlış olarak (Tercümet el-Kütüb el-Semâniye) adıyla literatüre geçtiğini kaydetmektedir.
11 Mahmut Kaya, a.g.e., s. 145; Uzunçarşılı, Osmanlı Tarihi, IV/II, s. 538-539, 610.
12 Geniş bilgi için bkz. Kayaoğlu, a.g.e., s. 33-34.
13 Kırktan fazla esere sahip olan müellifin diğer eserleri için bkz. Adile Abidin, "Aynî'nin İkdü'l-Cümân fî Târih-i Ehli'z-Zamân Adlı Târihinde Osmanlılara Ait Verilen Malûmâtın Tetkiki", İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Tarih Semineri Dergisi, No. 2, İstanbul 1938, s. 133-4; Ayrıca bkz. Ali Osman Koçkuzu, "Aynî Bedreddin", TDV. İA., c. 4 s. 272.
14 M. Şemseddin Günaltay, İslâm Tarihinin Kaynakları -Tarih ve Müverrihler-, (Yay. Haz. Yüksel Kanar), İstanbul 1991, s. 350.
15 Çelebizâde tercüme heyetinin 30 kişi olduğunu belirtmektedir; Bkz. Çelebizâde, Târih, İstanbul 1153 (H), Müteferrika basımı, s. 90, Matbaa-i Âmire baskısı, İstanbul 1282, s. 359-360; Aynî Târihi'nin 1161 (1756) yılında yapılmış olan bir istinsahında tercüme heyetinin 45 kişiden oluştuğu belirtilmektedir. Bkz. Aydüz, a.g.m., s. 153; Mazıoğlu (a.g.e., s. 26)'da aynen heyeti 45 kişi göstermiştir. İpşirli, a.g.m., s. 35-36'da Çelebizâde'den naklen 30 kişilik bir heyetin ismi verilmektedir. Babinger (a.g.e., s. 285-286) heyetteki şahısların 27'sinin ismini vermektedir. Çelebizâde'nin verdiği 30 kişilik listede olmayan fakat tercüme ettikleri nüshaların üzerine isimlerini kaydeden mütercimleri, nüshalarından tespit eden Aydüz (a.g.m., s. 154), farklı bazı isimleri daha görmüştür ki, bu da bize heyetin herhâlükârda 30 kişiden fazla olduğunu göstermektedir.
16 Koçkuzu, a.g.m.,ad., c. 4, s. 272.
17 Müellifin diğer eserlerinden bazıları şunlardır: Hülâsâtü'l-Ahbâr fî Beyân-ı Ahvâli'l-Ahyâr, Müntehâb-ı Târih-i Vassâf, Mekârime'l-Ahlâk, Maâsire'l-Mülûk, Düstûrü'l-Vüzerâ, Müessirü'l-Mülûk, İhbârü'l-Ahbâr, Garâibü'l-Esrâr. Günaltay, a.g.e., s. 406; Z. Velidi Togan, "Handmir 'Gıyaseddin", MEB, İA., c. 5/1, s. 211.
18 Heyetteki şahıslar hakkında bkz. Çelebizâde, a.g.e., s. 91. Habîbü's-Siyer hakkında geniş bilgi için bkz. Togan, a.g.m., ad., s. 211; Kayaoğlu, a.g.e., s. 38-39.
19 Bu dönemde teşekkül ettirilen tercüme heyetleri ve Damad İbrahim Paşa'nın bu işe önderlik etmesiyle ilgili geniş bir değerlendirme için bkz. Kayaoğlu, a.g.e., s. 38-41.
20 Cevdet Paşa, Tezâkir-40, s. 46.
21 Encümen'in kuruluşuna kadr geçen süredeki çalışmalar için bkz. Kayaoğlu, a.g.e., s. 49­56.
22 Ahmed Lutfi Efendi, Vakanüvis Ahmed Lutfi Efendi Tarihi, (Yay. Haz. M. Münir Aktepe), c. XI, İstanbul 1984, s. 51; İ. Hami Danişmend, İzahlı Osmanlı Tarihi Kronolojisi, c. IV, İstanbul 1972, s. 139-140. E. Z. Karal, Encümen'in açılmasını (Osmanlı Tarihi, c. 6, s. 177'de) 1850 ve (Osmanlı Tarihi, c. 7, s. 205 ve Osmanlı Tarihi, c. 6, s. 169'da) 1854 olarak, S. C. Antel de ("Tanzimat Maarifi", Tanzimat-I, İstanbul 1940, s. 448'de), 1850 şeklinde yanlış olarak vermişlerdir.
23 Takvîm-i Vakayi (TV)., 7 Şevval 1267/5 Ağustos 1851, nr. 453, s. 2; Cerîde-i Havâdis, 8 Şevval 1267/6Ağustos 1851, nr. 542, s. 1; Cevdet Paşa, a.g.e., s. 56-57; Fatma Aliye, a.g.e., s. 74­75; Mehmed Selahaddin, Reşid Paşa'nın Tercüme-i Hali, İstanbul 1306, s. 51-52.
24 TV., 7 Şevval 1267/5 Ağustos 1851, nr. 453, s. 2-3; Cevdet Paşa, a.g.e., s. 53-55; Fatma Aliye, a.g.e., s. 60-65. Ebüzziya Tevfik (Nümûne-i Edebiyât-ı Osmâniye, İstanbul 1308, 4. tab', s. 166­170) ve Hasan-Âli Yücel (Edebiyat Tarihimizden, İstanbul 1989, s. 186), yanlışlıkla bu hitabenin Reşid Paşa'ya ait olduğunu kaydetmektedirler.
25 Bir üyelik belgesi örneği için bkz. BOA. İ. DH. 14310, Tarih: 17 Ramazan 1267/16 Temmuz 1851; Mahmud Cevad İbnü'ş-Şeyh Nâfi, Maarif-i Umûmiye Nezâreti Târihçe-i Teşkîlât ve İcraatı, (Yay. Haz. Taceddin Kayaoğlu), Ankara 2001, s. 51; Kayaoğlu, a.g.e., s. 108, 23. dipnot.
26 Bir değerlendirme için bkz. A. Hamdi Tanpınar, 19. Asır Türk Edebiyatı Tarihi, İstanbul 1988, s. 144.
27 Encümen-i Dâniş Nizamnamesi (EDN), 3. Bölüm, madde. 8; Ayrıca bkz. A. K., "Encümen-i Dâniş", İkdam, 14 Mart 1924, s. 2.
28 EDN, 3. B/m. 1.
29 Encümen-i Dâniş'in dahilî ve haricî üyelerinin isimleri için bkz. BOA. İ. MV. 6740; TV., Sene 1267/1851, nr. 449, s. 4; Mahmud Cevad, a.g.e., s. 43-51 (Eserde dahilî ve haricî üyeler hakkında hayli bilgi mevcuttur); Kayaoğlu, a.g.e., s. 65-69; K. Akyüz, a.g.e., s. 58-62. Ayrıca Encümen-i Dâniş'in faaliyette olduğu yıllar boyunca Devlet Salnamelerindeki bütün isim listeleri için bkz. Kayaoğlu, a.g.e., s. 335-358.
30 BOA. İ. MV. 6740; TV., Sene 1267/1851, nr. 449, s. 4; Mahmud Cevad, a.g.e., s. 43-51; Kayaoğlu, a.g.e., s. 65-69.
31 TV., Sene 1267/1851, nr. 449, s. 4.
32 EDN, 2. B/m. 1.
33 EDN, 2. B/m. 2.
34 EDN, 2. B/m. 3.
35 EDN, 2. B/m. 4. Ayrıca üyelerin seçim ve tayin usûlleriyle Encümen'in çalışma şekli ve yapacağı hizmetlerle ilgili geniş bilgi için bkz. Kayaoğlu, a.g.e., s. 70-76.
36 Encümen'in faaliyetleri hakkında geniş bilgi için bkz. Kayaoğlu, a.g.e., s. 78-89.
37 Târih-i Umûmî'den Bir Kısım, (Müt. Sahak), (tarihsiz), 104 s., Küçük boy, İstanbul Üniversitesi (İÜ), Türkçe Yazmalar (TY) =1432.
38 Melek Ahmed Ağribozî, Târih-i Kudemâ-yı Yunan ve Makedonya, 126 s., İÜ. TY=C1/3454.
39 Segur, Avrupa Tarihi Tercümesi, (Müt. Todoraki), İÜ. TY=C1/2365.
40 Aleko, Beyânü'l-Esfâr, c. 3, İÜ. TY=c/2502 ve D6/6101.
41 Mösyö (J. B. ) Say, İlm-i Tedbîr-i Menzîl, (Müt. Sahak), İstanbul 1268 (1852), 142 s.
42 BOA. İ. MV. 6806, 14 Receb 1267/15 Mayıs 1851.
43 Avrupa'da Meşhur Ministroların Tercüme-i Hallerine Dâir Risâle, c. 1, (Müt. Sahak), İstanbul 1271/Mayıs 1855, Takvimhâne-i Âmire, 3+262 s., resimli.
44 BOA. İ. MV. 10939, 27 L 1269/3 Ağustos 1853.
45 Encümen'in başarısızlık sebepleri ve etkileri hakkında geniş bilgi için bkz. Kayaoğlu, a.g.e., s. 100-104.
46 Kayaoğlu, a.g.e., s. 104.
47 Tercüme Cemiyeti Nizamnâmesi (TCN), Madde (M)/1; TV., 27 Safer 1282/22 Temmuz 1865, nr. 809, s. 1; Mahmud Cevad, a.g.e., s. 83; ayrıca bkz. Nevzat Ayas, T. C. Millî Eğitimi, Kuruluşlar ve Târihçeler, Ankara 1948, s. 497, 571; Tekeli, a.g.e., s 75.
48 Meclis-i Maarif ve Meclis-i Vâlâ'nın raporları için bkz. BOA. İ. Meclis-i Vâlâ. 23733.
49 Maarif-i Umûmiye Salnâmesi'nde Cemiyet'in kuruluşu; "1283 tarihinde mekâtib ve umûm içün fünûn-ı nâfi'âya müte'allik iktizâ eden kütüb ve resâilin tercümesi zımnında bir Telif ve Tercüme Dairesi teşkil kılınmıştır", şeklinde verilmektedir. Bkz. Maarif-i Umûmiye Salnâmesi-1, 1316 (H)/1898
(M), s. 27.
50 Ahmed Lutfî Târihi, c. 10 (yay. Haz. M. Münir Aktepe), Ankara 1988, s. 141; Mahmud Cevad, a.g.e., s. 83 (Cemiyet'in üyeleri ile ilgili geniş bilgi bulunmaktadır); TV., 27 Safer 1282/22 Temmuz 1865, nr. 809, s. 1; Kayaoğlu, a.g.e., s. 124-125; TCN. M. 2'de "İşbu Cemiyet şimdilik bir reis ile 8 azadan mürekkeb ve bunların 6'sı mütercim ve ikisi musahhih olacaktır" şeklindedir.
51 Geniş bilgi için bkz. Kayaoğlu, a.g.e., s. 125-130.
52 Ahmed Lutfi Tarihi, a.g.e., s. 141.
53 Ahmed Hilmi Efendi'nin bu çalışmasından dolayı kendisine verilen mükâfata dair bkz. BOA. İ. DH. 41225, 15 Safer 1286 (27 Mayıs 1869). Ayrıca bkz. BOA. BEO. Ayniyat Defteri. 1068, Evrak nr. 21, 18 Safer (12) 86 (30Mayıs 1869).
54 Neşet Çağatay, "Tanzimat ve Türk Eğitimi", M. Reşid Paşa ve Dönemi Semineri, -Bildiriler-, Ankara 1985, s. 62-63; S. Celal Antel, "Tanzimat Maarifi", Tanzimat-I, s. 481-487, 446.
55 Düstûr, I. Tertip, II. Cilt, s. 184-219. Maarif-i Umûmiye Nizamnamesi ile ilgili geniş bilgi için bkz. Kayaoğlu, a.g.e., s. 133-134; Kodaman, a.g.e., s. 21-22; Karal, Osmanlı Tarihi, VII, s. 334; Tekeli, a.g.e., s. 67; Ayas, a.g.e., s. 393; Nafi Atuf, a.g.e., s. 130; Abdülkadir Özcan, "Tanzimat Döneminde Öğretmen Yetiştirme Meselesi", 150. Yılında Tanzimat, (Yay. Haz. H. Dursun Yıldız), Ankara 1992, s. 451-52.
56 Devlet Salnamesi-1287 (1869), s. 42; Kayaoğlu, a.g.e., s. 137-138.
57 Maarif-i Umûmiye Nizamnamesi (MUN)/m. 134.
58 MUN/m. 136.
59 MUN/m. 137.
60 MUN/m. 134.
61 Geniş bilgi için bkz. Kayaoğlu, a.g.e., s. 138-148.
62 Düstûr, I. Tertip, II. Cilt, s. 231-244.
63 BOA. BEO. Ayniyat Defteri. 1068, Evrak nr. 41, 1287 (1870).
64 Münif Paşa 3 defa Maarif Nnazırlığı görevinde bulunmuştur. Münif Efendi'nin hayatı hakkında geniş bilgi için bkz. İsmail Doğan, Tanzimatın İki Ucu: Münif Paşa ve Ali Suavi (Sosyo- Pedagojik Bir Karşılaştırma), İstanbul 1991, s. 172.
65 BOA. BEO. Ayniyat Defteri, nr. 1418, Evrak no. 1, 11 Muharrem 1297 (25 Aralık 1879).
66 Tercüme-i hali ile ilgili olarak bkz. Kayaoğlu, a.g.e., s. 190, dipnot. 103.

67 Devlet salnamesi-1297, s. 141.
68 BOA. BEO. Ayniyat Defteri, nr. 1420, Evrak no. 332, 25 Mayıs (12) 97 (6 Haziran 1881).
69 BOA. İ. DH. 67818; Kayaoğlu, a.g.e., s. 154-155; Ayas, a.g.e., s. 487, 575.
70 BOA. İ. DH. 97376, 26 Safer 309 (1 Ekim 1891).
71 Bu nizamname için bkz. Düstur, II. Tertip, IV. Cilt, s. 167-173.
72 Madde. 16.
73 Madde. 22.
74 Düstur, II. Tertip, VI. Cilt, s. 1036-1041.
75 BOA. İ. Maarif. 3, 23 N 1332, 2 Ağustos 1330 (15 Ağustos 1914).
76 Maarif-i Umûmiye Nezareti Teşkilatı Hakkında Nizamname, madde. 10.
77 Maarif-i Umûmiye Nezareti Teşkilatı Hakkında Nizamname, madde. 21; Unat, a.g.e., s. 26.
78 Maarif-i Umûmiye Nezareti Teşkilatı Hakkında Nizamname, madde. 10, 18. Mütareke devrine yakın yıllarda Dairenin almış olduğu şekil hakkında bkz. Kayaoğlu, a.g.e., s. 181.
79 Telif ve Tercüme Dairesi'nin sıra numarası ile yayınlamış olduğu eserler hakkında geniş bilgi için bkz. Kayaoğlu a.g.e., s. 161-180.
80 Bütçe görüşmeleri sırasında H. Rıza Paşa'nın diğer mebuslar tarafından da tasvib edilen konuşması için bkz. Meclis-i Mebusan Zabıt Cerîdesi, 1333-1334, 3. Devre, 4. İctima, 59. in'ikad, s. 1000-1001'den Halil Aytekin, İttihat ve Terakki Dönemi Eğitim Yönetimi, Ankara 1991, s. 20-22.
81 Koçer, a.g.e., s. 186; Unat, a.g.e., s. 26.
82 Düstur, II. Tertip, XI. Cilt, s. 351-352.
83 Madde. 2.
84 Rıza Nur, Hayat ve Hatıratım, (yay. Haz. Abdurrahman Dilipak), c. 3, İstanbul 1992, s. 59.
85 Maarif teşkilatının bu ilk yapılanması hakkında ileri sürülen bazı fikirler için bkz. Kayaoğlu, a.g.e., s. 265, dipnot. 3.
86 Selçuk Kantarcıoğlu, Türkiye Cumhuriyeti Hükümet Programlarında Kültür, Ankara 1990, s. 31; Kâzım Öztürk, Türkiye Cumhuriyeti Hükümetleri ve Programları, İstanbul 1968, s. 15.
87 Samih Rıfat'ın biyografisi için bkz. Sadettin Nüzhet, Samih Rıfat, Hayatı ve Eserleri, (tarihsiz); Mehmet Doğan, Dil, Kültür, Yabancılaşma, Ankara 1984, s. 133-134.
88 Nüzhet, a.g.e., s. LXVII.
89 Hakimiyet-i Milliye (HM), 24. 3. 1921, No. 141, s. 2.

90 HM, 24. 6. 1921, No. 218, s. 2.
91 HM, 27. 3. 1921, No. 143, s. 2.
92 Diğer faaliyetler için bkz., Kayaoğlu, a.g.e., s. 200-1.
93 Heyet üyeleri için bkz. Kayaoğlu, a.g.e., s. 202.
94 Alınan ilk kararlar hakkında bkz. Kayaoğlu, a.g.e., s. 202-203.
95 Geniş bilgi için bkz. Kayaoğlu, a.g.e., s. 203-205.
96 Telif ve Tercüme Heyeti Talimatnamesi, Ankara Matbuat ve İstihbarat Matbaası, 1338.
97 Telif ve Tercüme Heyeti Talimatnamesi (TTHT)/m. 1.
98 TTHT/m. 4. Üyeler hakkında bkz. Kayaoğlu, a.g.e., s. 206-207.
99 Geniş bilgi için bkz., Kayaoğlu, a.g.e., s. 213-216.
100 İkdam, 1. 1. 1923, s. 4.
101 HM, 5. 1. 1923, No. 705, s. 4.
102 Geniş ve farklı fikirler için bkz. Kayaoğlu, a.g.e., s. 269, dipnot. 80.
103 İkdam, 15. 1. 1923, s. 1.
104 Geniş bilgi için bkz., Kayaoğlu, a.g.e., s. 220-225.
105 HM, 5. 9. 1923, No. 906, s. 2.
106 Eğitim Hareketleri Dergisi, Yıl. 1, sayı. 12, 1 Aralık 1955, s. 25.
107 Üyeler hakkında bkz. Kayaoğlu, a.g.e., s. 174.
108 Telif ve Tercüme Edilecek Âsâr Hakkında Talimatname (TTEAHT), Ankara 1341, 4 s.
109 Telif ve Tercüme Heyeti'nin Mesâî Usûlüne Müteallik Dâhilî Talimatnâme, Ankara 1341, 3 s.
110 TTEAHT/m. 1. Talimatname hakkında geniş bilgi için bkz. Kayaoğlu, a.g.e., s. 236-237.
111 Geniş bilgi için bkz. Kayaoğlu, a.g.e., s. 234-235.
112 Hazırlanan liste ve yapılan çalışmalar hakkında bkz. Kayaoğlu, a.g.e., s. 239-244. Ayrıca, "TBMM ve Cumhuriyet Hükûmetleri Dönemi Maarif Vekâleti Neşriyatı Serisi"nde yayınlanan kitaplar için bkz. Kayaoğlu, a.g.e., s. 250-264.
113 Mustafa Ergün bu tasarı hakkında; "Bize göre, 1924 yılında Vasıf Bey'in hazırlattığı yasa tasarısı üzerinde çalışılmıştır" diyor. Bkz. Ergün, a.g.e., s. 41.
114 HM, 7. 2. 1926, s. 1.
115 HM, 22. 3. 1926, s. 4.
116 Talim ve Terbiye Dairesi ve daha sonra geçirdiği değişiklikler hakkında geniş bilgi için bkz. A. Hamdi Özer, "Talim ve Terbiye Kurulu ve İşleri", Cumhuriyet Döneminde Eğitim, İstanbul 1983, s. 159-175.
117 HM, 9. 2. 1926, s. 1, 3.
118 Bazı yazarlar da, TBMM ve Cumhuriyet hükümetleri dönemlerinde kurulan Telif ve Tercüme Heyetlerinin verimli olamadıklarını kaydetmişlerdir. Misâl olması açısından bkz. Vedat Günyol, "Türkiye'de Çeviri", CDTA, c. 2, İstanbul 1985, s. 328; Konur Ertop, "Klasiklerle İlgili Bir Tartışmanın Öncesi ve Sonrası", Gösteri (Sanat-Edebiyat Dergisi), Kasım 1981, sayı. 12, s. 52.
119 M. Müfit Kansu, Erzurum'dan Ölümüne Kadar Atatürk'le Beraber, c. 1, Ankara 1988, s. 131.
120 T. C. Maarif Vekilliği Tebliğler Dergisi, sayı. 11, s. 51 -52, 27. 31939, 23. 3. 1939 tarih, 82/2295 sayı ve 91 numaralı tebliğ; Cumhuriyet, 29. 3. 1939.
121 Hasan-Âli Yücel, Millî Eğitimle İlgili Söylev ve Demeçler, Ankara 1993, s. 3-6; Cumhurbaşkanları, Başbakanlar ve Millî Eğitim Bakanlarının Millî Eğitimle İlgili Söylev ve Demeçleri -II, Ankara 1946, s. 240-45; Akşam, 3. 5. 1939, s. 10; Cumhuriyet, 3. 5. 1939, s. 9.
122 Birinci Türk Neşriyat Kongresi. Raporlar, Teklifler, Müzâkere Zabıtları, Ankara 1939, s. 35; Azra Erhat, "Tercüme Bürosu", Yeni Ufuklar, c. 21, sayı. 247, 1974, s. 12; Bedrettin Tuncel, "Hasan-Âli Yücel ve Tercüme-I", T., c. 15, sayı. 75-76, 1961, s. 9.
123 Daha sonra başlayacak olan tercüme hareketinin fikrî kaynaklığını teşkil edecek olan bu raporu ve ayrıca encümenin çalışmaları çerçevesinde hazırlanarak, Kongre'ye, tercüme edilmesi teklif edilen eserlerin listesi için, bkz. Kayaoğlu, a.g.e., s. 286-295.
124 Yücel, a.g.e., s. 6-7; Cumhurbaşkanları., s. 245-246; Akşam, 6. 5. 1939, s. 2; Cumhuriyet, 5. 5. 1939, s. 3.
125 Şükrü Karatepe, Tek Parti Dönemi, İstanbul 1993, s. 87.
126 Karatepe, a.g.e., s. 88.
127 Bu ilk toplantıda hazır bulunan kişiler şunlardır: Halide Edip Adıvar, Saffet Pala, Dr. Adnan Adıvar, Bedri Tahir Şaman, Avni Başman, Nurettin Artam, Ragıp Hulusi Özden, Sabahattin Eyüboğlu,
120 Nurullah Ataç, Kadri Yörükoğlu, Bedrettin Tuncel, Abdülkadir İnan, Sabahattin Ali, Cemal Köprülü, E. Ziya Karal. Bkz. T., 1940, sayı. 1, s. 112; Tuncel, a.g.m., s. 8.
128 Listeler için bkz. Kayaoğlu, a.g.e., s. 302-303.
129 Birinci Türk Neşriyat Kongresi., "Tercüme Encümeni Raporu", s. 126.
130 H. Âli Yücel'in 31. 5. 1940 tarih, 82/4942 sayılı ve 409 nolu tamimi. Maarif Vekilliği Tebliğler Dergisi, 3. 6. 1940, s. 216.
131 T., a. g. haber, s. 113.
132 Günyol'a göre, bu eser, daha sonra yaktırılarak ortadan kaldırılmıştır. Vedat Günyol, "Tercüme Bürosu Konusunda.", Gösteri, (Edebiyat, Sanat Dergisi), 1981, sayı. 8, s. 65.
133 Suat Karantay-Yurdanur Salman, "Vedat Günyol'la Söyleşi", Metis Çeviri, 1988 Kış, s. 13; V. G., a.g.m., s. 65.
134 Listeler için bkz. Kayaoğlu, a.g.e., s. 302-303.
135 Maarif Vekâleti'nin yayınladığı klasikler hususunda birçok tenkitler yapılmıştır. Misâl olması açısından bkz. Erol Güngör, Sosyal Meseleler ve Aydınlar, (yay. Haz. R. Güler-E. Kılınç), İstanbul 1994, s. 129-132.

Paylaş |                      Yorum Yaz - Arşiv     
7671 kez okundu

Yorumlar

Henüz yorum yapılmamış. İlk yorumu yapmak için tıklayın