• Anasayfa
  • https://www.facebook.com/tarihtarihcemiyeti/
  • https://twitter.com/ttcemiyeti
TAVSİYE KİTAP
Yazarlar
Tanzimat Devri Osmanlı Mahkemeleri / Doç. Dr. Ekrem Buğra Ekinci

Devirde Mahkemeler

Eski hukukumuzda monarşiyle yönetilen devletlerin hepsinde olduğu gibi, yasama, yürütme ve yargı fonksiyonları, adı ne olursa olsun (halife, sultan, emir, padişah vs.) devlet başkanının uhdesindeydi. Ancak devlet başkanı bu fonksiyonlarını vekilleri vasıtasıyla kullanır, yargı fonksiyonunu da devlet başkanı adına onun tayin ettiği hâkimler yerine getirirdi.

İslâm dünyasında kadı adı verilen hâkimleri belli yargı çevrelerinde dava görüp çözümlemek üzere devlet başkanı tayin ederdi. Hz. Peygamber bizzat dava dinleyip hüküm verdiği gibi, kadılar da tayin etmiş, O'ndan sonraki halifeler de bu yolda hareket etmişlerdi. Abbasîler zamanında kadül'l-kuzzat adlı bir makam ihdas edilerek İmam-ı Azam Ebu Hanife'nin gözde öğrencisi, büyük hukukçu Ebu Yusuf bu makama getirilmişti. Günümüzdeki adalet bakanlığı ile temyiz mahkemesi ve yüksek idare mahkemesi başkanlıkları gibi görevlere karşılık gelen bu makam artık kadıları tayin etmeye ve halifenin yargı yetkisini onun adına bu makam kullanmaya başladı.

Osmanlı Devleti'nde de ilk olarak Osman Gazi tarafından kadılar tayin edilmiş; Sultan I. Murad zamanında da önceki İslâm devletlerindeki kadül'l-kuzzat benzeri kazaskerlik kurumu ihdas edilmiş, kadıları artık bu makam tayin etmeye başlamıştır. Daha sonra bu makam Rumeli ve Anadolu Kazaskerliği olmak üzere ikiye ayrılmıştır. Bunlar Osmanlı Devleti'nde ilmiye sınıfı adı verilen ve kaza, fetva ve öğretim işleriyle uğraşan sınıfın başıydı. Osmanlı ülkesi kaza adını taşıyan yargı çevrelerine taksim edilmişti. Bunların her birine medreselerin yüksek sınıflarından mezun olmuş üstün ahlâk ve ilmî ehliyet sahibi kimselerden iki yıllığına kadılar tayin edilirdi. Mekke, Medine gibi mutena yerlerde bu süre bir yıldı. (Günümüzde noterlikte olduğu gibi) sırada bekleyen herkesin göreve tayin edilebilmesi ve kadıların gittikleri yerlerde halkla içli-dışlı olmalarına yol açmamak maksadıyla tespit edilen bu bir veya iki yıllık süre sonunda kadılar merkeze gelerek yeni bir göreve atanmalarını beklerlerdi. Bu bekleme süresinde de medreselerde müderrislik yaparak nazarî bilgilerini geliştirebilirlerdi. Kadıları önceleri bulundukları bölgelere göre kazaskerler tayin ederken XVI. asırdan sonra giderek kazaskerliğin önüne geçerek ilmiye sınıfının başı durumuna gelen şeyhülislâmlık makamı birtakım üst rütbeleri ve kadıları tayin etme yetkisini kazanmıştır.

İşleri yoğun olan yerlerde kadılar kendilerine kadılık vasıflarını haiz kimselerden vekiller seçebilirlerdi. Bunlara naib denirdi. Kimi zaman uzak yerlere tayin edilen kadılar görev yerlerine gitmeyerek merkezde kalır ve yerlerine naib tayin ederlerdi. Önceleri kadıların muayyen maaşları yoktu, mahkeme gelirleriyle geçinirler, yanlarındaki naib, kâtip, muhzır ve mübaşir gibi görevlilerin maaşlarını da kendileri karşılarlardı.


Kadılar, dava görmenin yanı sıra, bulundukları yerin idare, maliye ve belediye işleriyle de görevliydiler. O devirde muayyen mahkeme binaları yoktu. Kadılar ya evlerinde veya camilerde dava dinlerlerdi. Hatta bazen yolda giderken bile kadıya başvurup davasını arzedenler olur, hemen ayak üzeri dava görülüp karar verildiği olurdu. Kadılar birbirlerinden rütbe ve gelir bakımından ayrılırlardı. Bunun dışında aralarında bir hiyerarşi söz konusu değildi. Mülkî âmirlerin de kadılar üzerinde denetim yetkisi bulunmuyordu. Kadılar merkezden tayin edilir ve doğrudan merkezle yaşamalarını yürütürdü. Mahkemelerde İslâm hukuku uygulanır ve verilen hükümler derhal kolluk görevlileri (merkezde çavuşbaşı, taşrada subaşı vs.) tarafından yerine getirilirdi. Verilen karara itirazı olan, bunu başşehirde bulunan Divan-ı Hümâyun'a götürebilirdi. Divan hükmü inceler, hukuka aykırılık görürse davayı yeniden görülmek üzere ya hükmü veren veya başka bir mahkemeye gönderir, yahut da davaya bizzat kendisi bakarak neticelendirirdi. Divan'ın kararına karşı da herkesin padişaha başvurma hakkı vardı.

Bu devirde Osmanlı Devleti'nde her kaza çevresinde bulunan ve kadıların başkanlık ettiği şer'iye mahkemeleri dışında merkezde bulunan Divan-ı Hümâyun, Veziriâzam Divanları ile kazaskerlerin, ayrıca esnaf üzerinde lonca ve benzeri meslek teşekkülleri ile muhtesiblerin, malî konularda defterdarların, askerler üzerinde Yeniçeri Ağası ve Kaptan-ı Derya'nın, tarikat mensupları üzerinde şeyhlerin, Hz. Peygamber soyundan gelenler üzerinde nakibüleşrafların, öte yandan taşralarda beylerbeyi ve sancakbeyleri divanlarının da bir takım yargı yetkileri vardı.

 

II. Tanzimat Devrindeki Mahkemeler Reformu

 

Osmanlı tarihini umumiyetle iki devre ayırmak âdet olmuştur. Beş asırdan fazla bir zamanı ihtiva eden klasik devir ve öte yanda bir asrı bulmayan ancak en az önceki kadar mühim hadiselerin cereyan ettiği Tanzimat Devri. Hayli uzunca olan ilk devirde mahkemeler teşkilatı ufak tefek istisnalarla beraber hep bir yeknesaklık arz eder. Ancak ilkine göre oldukça uzun olan ikinci devir boyunca adliye teşkilatında çok mühim reformlar yapılmış, imparatorluğun sonuna kadar hükümetin mahkemeler teşkilatı üzerinde tasarrufu devam etmiştir.

 

1. Adliye Reformlarının Sebepleri

 

A. Islahata Duyulan İhtiyaç

 

Osmanlı Devleti uzun yüzyıllar dünyanın en güçlü devleti olarak yaşamıştır. Bunun arkasında askerî ve siyasî güç (gazâ ruhu) yanında, devlet kurumlarının sağlamlık ve zamana göre mükemmelliği yatıyordu. Gerçekten Osmanlı adlî sistemi, devrinin en üstünüydü. Öyle ki Avrupa devletlerinin bile zaman zaman bu sistemi inceleyerek örnek aldıkları biliniyor. Ancak devletin zamanla askerî, siyasî ve malî bakımdan güç kaybetmesine paralel olarak sosyal alanda da çözülme başlamış, adlî sistem de bundan nasibini almakta gecikmemiştir. Klasik devirde uzun yıllar çok iyi işleyen yargı fonksiyonu ve adliye teşkilatı devletin bütün unsurlarındaki bozulmayla beraber zayıflamıştı. Hukukçular geliri nispetinde sıkıntılı ve dedikodusu bol olan kadılık görevlerine, geliri az ama daha huzurlu ve daha şerefli görülen fetva veya öğretim işlerini tercih etmekteydiler. Bu sebeple mahkemeler hukukî ehliyet ve ahlakî meziyetçe pek de yüksek olmayan naiblerin elinde kalmıştı. Öte yandan insanlar da hukukî ihtilaflarını -daha kolay ve ucuz olduğu için- müftülerden fetva sorarak çözümlemeyi tercih etmekteydiler. Zaten ülkedeki cemiyet hayatı da hukukî ihtilafları arttıracak kadar çetrefil değildi. Hukukî ihtilaflar ve dolayısıyla mahkemelere intikal eden dava sayısı az olduğundan mahkeme gelirleri düşüktü, bu sebeple de rüşvet ve iltimas başgöstermişti. Öte yandan mahallî nüfuz sahibi kimseler yargı mensuplarını etkileyerek kendi istekleri istikametinde hareket etmelerini sağlamaktaydılar.

Hukuk kurallarına uymakta görülen gevşeklik, rüşvet ve iltimasın yayılması, adlî mercilerin yavaş yavaş ehil olmayanların eline geçişi, ülkede adalet fikrini ve dolayısıyla emniyet ve asayişi zedelemiştir. Zaman zaman kısa vadeli ve sert tedbirlerle bunun önüne geçilmeye çalışıldıysa da başarı sağlanamadı. Böylece on dokuzuncu yüzyılın başına gelindi. Devletin başında bulunanlar artık pek çok müessesede olduğu gibi adliye teşkilatında da ıslahat yapılması gerektiğine yürekten inanıyorlar, aksi takdirde devletin tamamen çökeceğinden endişeleniyorlardı.1

 

B. Hukukî Sebepler

 

Klasik dönemde Osmanlı hukuku denince akla önce İslâm hukukunun Hanefî yorumu ve bu yolda kaleme alınmış eserler gelmektedir. Yine zaman zaman bu hukukun düzenlemediği ve düzenlenme yetkisini devlet başkanına tanıdığı alanlarda (ta'zir gibi) kurallar getiren kanunnameler çıkarılmıştır. Bunlara da örfî hukuk denilmektedir. Bu ikisi, yani fıkıh kitapları ve kanunnameler ikisi birden Osmanlı hukuku literatürünü oluşturmaktaydı. Şu kadar ki, kanunnameler bu hukukun çok cüz'i bir parçasını teşkil ederdi, esas ağırlık fıkıh hükümlerindeydi.

Kadıların görev yaptığı genel mahkemeler her iki gruba giren ihtilaflara da bakıp karar verirlerdi. Bir başka deyişle kadılar örfî hukuka ilişkin davalarda da görevli ve yetkiliydiler. Merkezdeki Divan-ı Hümayun ise bazı önemli davalarla, kadıların bakamadığı birtakım davalara bakar, kadıların verdiği kararları bir üst mahkeme sıfatıyla denetleyerek gerekirse yeniden yargılama yapardı. Divan-ı Hümayun, İslâm tarihindeki divan-ı mezâlimlerin bir örneğiydi. Bu mahkemelerde genellikle halkın birbirinden veya memurlardan şikâyetlerine bakılır, daha çok ceza ve haksız fiil davaları görülürdü. Divan-ı mezâlimler adeta örfî hukuk uyuşmazlıklarının çözümlendiği birer merciydi. Divan-ı Hümayun da bu gelenekten nasibini almıştır. Taşralarda beylerbeyi ve sancakbeylerinin teşkil ettiği divanlar da Divan-ı Hümayun'un küçük birer modeliydi, buralarda da çoğunluğu örfî nitelikte birtakım davalar görülürdü.

On dokuzuncu yüzyılın ilk yarısında ülkede yaygın bir hal alan zulüm, rüşvet gibi hukuka aykırı davranışların önlenmesi için birtakım tedbirler getirilmiş ve bu yolda kanunname geleneğine uyularak ceza kanunları çıkarılmıştır. Reformların önemli bir göstergesini teşkil eden bu kanunların uygulanması da yeni kurulan meclislere verilmiştir. Burada da klasik dönemde rastlanan ve örfî hukuk niteliğindeki davalara kadı mahkemeleri yanında bu işle görevli mahkemelerin bakması geleneğine paralel  bir  uygulama  vardır.  Tanzimat  sonrası   kurulan  mahkemeler divan-ı mezâlimlerin konumundaydı. Divan-ı Hümayun ve taşra meclislerinin yerini alarak kanunnamelerle belirlenmiş kurallar çerçevesinde yargılama yapmakla görevlendirilmişlerdi. Demek ki Osmanlı hukukuna farklı nitelikteki davalara farklı yargı mercilerinin bakması esası yabancı değildi. Bu yüzyılın ikinci yarısında da İslâm hukuku hükümlerinin kısmen kanunlaştırıldığı görülmektedir. Bu kanunların uygulanması görevi de geleneksel kadı mahkemelerine değil, öncelikle Avrupaî tarzda yeni kurulan mahkemelere yüklenmiştir.

Kadılar klasik dönemde halkın mütegallibe ve devlet adamlarının zulümlerinden şikâyetlerine ilişkin davalara bakmaya çekinirlerdi. Çünkü bu davalar mahallî nüfuz ve etkilerden çoğunlukla masun kalamazdı. Bu gibi davaları soruşturma evrakıyla beraber merkezdeki Divan-ı Hümayun veya bunun taşralardaki örneğini teşkil eden paşa divanlarına havale ederlerdi. Bunlar her türlü etki ve nüfuzdan sâlim olarak karar verilen ve bu kararların tavizsiz icra edilebildiği mercilerdi. Onun için Tanzimat sonrasında öncelikle zulüm suçlarının önlenmesine yönelik mevzuatın uygulanması işi, kadılara değil, Divan-ı Hümayun ve paşa divanlarının yerine geçmek üzere yeni kurulan meclislere verilmiştir.


C.Ticarî Gelişmeler

 

On dokuzuncu yüzyıl başlarında Sanayi Devrimi'ni gerçekleştiren Avrupa'nın ucuz ve bol malları Osmanlı ülkesini bir pazar durumuna getirmiş, dış ticaret çok gelişmişti. Bu sebeple pek çok Avrupalı tüccar Osmanlı ülkesine gelip gitmeye, hatta yerleşmeye başlamıştı. Bunlar Osmanlı teb'asıyla aralarında doğan ihtilaflarını bu alandaki baş döndürücü gelişmeyi takip edemeyen ve dolayısıyla ticarî örfleri pek bilemeyen kadı mahkemeleri önüne götürmek yerine tüccar hakemlere havale etmekteydiler. Devlet, bu işi düzene sokmak ve en azından kontrol etmek zorunda kalarak ticaret davalarına bakan ve üyeleri arasında yabancıların da bulunduğu yargı meclisleri kurdu. Böylece ilk defa olarak şer'iye mahkemelerinin yetkileri sınırlandırılıyordu.2



D.Yabancı Devletlerin Baskıları

 

Osmanlı ülkesindeki gayrimüslim azınlıklar aynı dinde bulundukları Avrupa devletlerine ticaret konusunda aracılık yapıyorlardı. Bu arada Fransız İhtilali'nin yaydığı milliyetçilik ve laiklik prensipleri özellikle bu gayrimüslim azınlıklar arasında yayılmış ve bunları hükümetten birtakım imtiyazlar koparmaya itmiştir. Avrupa devletleri de, Osmanlı toprakları üzerinde hak iddia etmelerine imkân verecek bu fırsatı kaçırmayarak dindaşları olan azınlıkları desteklemiş, hatta onları tâbiyetlerine alarak kendi vatandaşlarının imtiyazlarından yararlanmalarını sağlamışlar, bu vesileyle Osmanlı hükümetine sürekli baskı yapmaya başlamışlardır. Bu baskılar devletin sonuna kadar artarak sürmüştür. Oysa bu devirde Avrupa devletlerinde ne adliye sistemi ve ne de azınlıkların statüsü Osmanlı Devleti'ndekinden daha mükemmel değildi.3

İşte 1839 Tanzimat, 1856 Islahat ve 1875 Adalet Fermanları öncelikle bu baskı sonucunda ilan edilmiş, bunlarla gayrimüslim azınlıklara geniş imtiyazlar verilerek mahkemelerde üyelik ve şahitlik yapabilmeleri esası kabul edilmiştir. Denilebilir ki Osmanlı Devleti'nin pek çok sahada gücünü kaybetmesinden yararlanan Avrupa'nın baskıları bu devirdeki bütün reformlarda olduğu gibi, adliye reformlarında da en önemli etken olmuştur. Zamanın devlet ricalinin hemen her biri, bilhassa Reşid, Âli ve Fuad Paşalar bir Avrupa devletinin tesiri altına girmişlerdi. Bu devirde İstanbul'daki İngiliz, Fransız ve Rus elçileri Bâbıâli'ye her istediklerini yaptırabilecek güç ve cesareti bulmuşlardır.

 

E. Merkezî Otoriteyi Güçlendirme Arzusu

 

Öte yandan Avrupa devletlerinin baskısı ve ıslahat fermanlarının iktizasından olan yeni kanunların uygulanması için yeni yargı mercilerine ihtiyaç duyulmuş, bu yolda Nizamiye Mahkemeleri adı verilen mahkemeler kurulmuştur. Hükümet böylece merkezî otoriteyi güçlendirmeyi de düşünmüştür. O zamana kadar idare ile adliye bir arada oluğu için idarenin merkezîleştirilmesi ister istemez adliyeyi de etkilemiştir. Gerçekten ülkede çok nüfuzlu bir konuma sahip bulunan ve yargı otoritesini elinde tutan ulemanın gücü bu reformlarla giderek azalmıştır. Yargı yetkisi böylece giderek doğrudan merkeze bağlı ve ilmiye sınıfı gibi bir sınıfa mensup bulunmadıkları için siyasî ve sosyal nüfuzdan mahrum yeni memur-hakimlere intikal etmiştir. Oysa doğrudan merkeze bağlı bulundukları halde kendilerinde güçlü bir sınıf mensubiyeti duygusu taşıyan kadılar, tam bir yargı bağımsızlığı içinde görev yaparlar, merkezden bunlara direktif verilmesi diye bir şey söz konusu bile olamazdı. Kadılar azledilseler bile ulemadan oldukları için müderrislik, müftülük gibi başka işlerle de uğraşabilirler, böylece geçim endişesi çekmezlerdi. İşte adlî reformlarda önemli bir sâik olan merkezîleşme endişesi, yargı bağımsızlığını azaltılması sonucuna varmıştır.4

 

2. Adliye Reformlarının Meşruluk Temeli

 

Diğer bütün ıslahat hareketlerinde olduğu gibi adliye sahasındakilerde de pozitif hukuka, İslâm hukuku prensiplerine ve geleneklere uygun davranma endişesi hâkim olmuştur. Öyle ki yeni kurulan mahkemelerin hukuk tarihimizdeki divan-ı mezâlimlerin bir benzeri olduğunun dile getirilmesine ihtiyaç duyulmuştur. Ticaret davalarının farklı mercilerde görülmesi, eski hukukun örf ve âdetin tatbikine ve hukukî ihtilafların hakemler vâsıtasıyla çözülmesine cevaz verişine dayanır. Bir fetva makamı olan şeyhülislâmlığa yargı görevinin de verilmesi eski hukukun fetvâ ile kazanın bir kişi veya makamda birleşmesinin caiz olduğu hükmüne uygundur. O zamana kadar tek hâkimle hükmeden mahkemelerin yanında heyet halinde karar veren mahkemelerin kurulması, bir başka deyişle toplu hâkim sistemi İslâm hukukuna yabancı değildir. Eski hukukta prensip tek hâkimdir, ama hâkimler heyet halinde de görevlendirilebilirler. Öte yandan gayrimüslimlerin muayyen davalarda hâkimlik ve şahitlik yapmalarına izin verilmiştir. Yine bu devirde getirilen istinaf ve temyiz yollarının İslâm hukukuna bir aykırılığı bulunmamaktadır. Bu müesseseler bu hukukta da farklı isimlerle mevcuttu.

Bütün bunlarda ıslahatçıların yüzlerini ne kadar Avrupa'ya çevirmiş olurlarsa olsunlar, geleneksel yetişme tarzı ve zihniyetinin etkisinden kurtulamamalarının da etkisi bulunduğu gibi; ülkede hâlâ belli bir nüfuzu olan ulemanın tepkisinden de çekinilmesi önemli rol oynamıştır. Bu sebeple Tanzimat Devri'ne bir düalite hâkim olmuştur. Medrese yanında mektep, şer'iye mahkemeleri yanında nizamiye mahkemeleri varlığını sürdürmüştür. Bu husus Tanzimat reformlarının en önemli özelliğidir.


3. Adliye Reformlarında İzlenen Model

 

Tanzimat reformlarında Avrupa'nın baskısı en önemli rolü oynadığı gibi, bu reformların gerçekleştirilişinde de Avrupa sistemi örnek alınmıştır. Bu sistem iyi olduğu için değil, öncelikle güçlü olduğu içindir. Nitekim "güçlü olanın sözü geçer (el-hükmü li'l-gâlib)" prensibi tarih boyunca hâkim anlayışı temsil eder. Tanzimat Dönemi'nde yapılan ıslahatların hemen hemen tamamında olduğu gibi adliyede de kültür bakımından o zamanlar Avrupa'nın en gözde ülkesi Fransa'dan ilham alınmış, Fransız örneğine göre yeni mahkemeler teşkil edilmiştir. Bunda, bu ülkeyle eskiden beri süregelen dostane ilişkilerin yanında, Osmanlı ıslahatçılarının Fransa'da eğitim görerek bu ülkenin kültürünü benimsemeleri, ayrıca Fransa adliyesinin İngiltere, Avusturya ve Rusya'daki adlî sisteme göre örnek olarak alınmaya daha elverişli bulunması da etkili olmuştur. Öte yandan o dönemde liberal mutlak monarşinin hakim olduğu Fransa'nın idare tarzını, Osmanlı ricâli kendi bünyemize uygun ve ideal bir sistem olarak görmüştür. Osmanlı Devleti'nde idare ile adliye birbirinden ayrı olmadığı, Tanzimat Devri'nde de bir süre böyle devam ettiği, idarî ve adlî ıslahatın birbirine paralel yürütüldüğü göz önünde tutulursa, idarî reformlara akseden Fransız örneğinin adlî reformlara da aksetmesi doğaldı.

Bu devirde yayınlanan mevzuatın büyük çoğunluğu Fransa'dan iktibas edilmiş, böyle olmayanlarında da önemli nispette buradan ilham alınmıştı. İdare ve buna paralel olarak yargı alanındaki ıslahat, dönem dönem sadrıazamlık yapan Reşid, Âli ve Said Paşalar tarafından gerçekleştirilmiştir. Ancak hepsinde zamanın önde gelen hukukçu ve devlet adamı Ahmed Cevdet Paşa'nın birinci derecede rolü olmuş ve emeği geçmiştir.

III. Tanzimat Devri'nde Adliye Teşkilatı

1. İlk Adlî Reform:

Ticaret Mahkemeleri

Klasik devirde Osmanlı teb'ası ile kendilerine ticaret için hükümetçe izin verilen (XIX. asır başlarında kendilerine beratlı Avrupa tüccarı denilen) ecnebiler arasındaki davalara tercüman hazır bulunduğu halde kadılar bakar, konusu dört bin akçeden fazla olan davalar Arz Odası'nda sadrazam huzurunda görülürdü. 1801 yılında gümrük emininin başkanlığında ecnebi ve yerli tacirlerden oluşan komisyonlar ticarî davalara bakmaya başlamışlardı. Tanzimat Fermanı'nın ilanı sıralarında bu komisyon ticaret meclisi adıyla, yeni kurulan Ticaret Nezareti'ne bağlanmıştır. 1847 yılında ticaret meclisinin teşkilatı yeniden ele alınarak ecnebilerle ilgili davalarda bunlarda yabancı devlet temsilciliklerinin seçtiği ecnebi üyelerin de yerlilerle eşit sayıda yer alması esası benimsenmiştir. Aynı yıl bu ticaret meclisleri, ticaretin gelişmiş olduğu başka Osmanlı şehirlerinde de açılmıştır.5 Çoğunlukla ticarî örflere göre karar veren ticaret meclisleri nezdinde, bu örfleri iyi bilen ecnebiler avantajlı, fakat bundan mahrum olan yerli tüccar dezavantajlı durumdaydı. Gayrimüslim Osmanlı vatandaşları ise ömürlerinde gidip görmedikleri, dilini dahi bilmedikleri ecnebi devletlerin tabiyetine girerek ecnebi statüsünün avantajlarından faydalanmıştır. Bu da Müslüman yerli tüccarın iyice aleyhine olmuştur.


Ecnebi ve yerli teb'a arasındaki ticaret, hukuk ve ceza davalarına bakmak üzere karma mahkemeler kurulmasını öngören 1856 tarihli Islahat Fermanı'nın hükümleri istikametinde 1860 yılında Fransız ticaret kanununun dördüncü kısmı iktibas edilerek ticaret meclisleri mahkeme adını almış ve teşkilat yapıları etraflı düzenlenmiştir. Yerlilerle ecnebiler arasındaki davalarda ilgili ecnebinin elçilik veya konsolosluğunca gönderilecek iki ecnebi üye ve bir de tercüman hazır bulunurdu. Ticaret mahkemesi olmayan yerlerde hukuk mahkemeleri ticarî davalara ticaret kanununa göre bakardı. Ticaret mahkemelerinin verdiği kararlardan konusu beş bin kuruşu aşanlara merkezdeki Divan-ı İstinaf'ta itiraz edilebilir, burada verilen hükümler Divan-ı Ahkâm-ı Adliye'de temyiz olunabilirdi. 1875 yılında yayınlanan Adalet Fermanı'nın hükümleri çerçevesinde o güne kadar Ticaret Nezareti bünyesindeki ticaret mahkemeleri ve Divan-ı İstinaf, Adliye Nezareti'ne bağlandı; İstanbul Ticaret Mahkemesi, taşradan gelen ticaret davalarının istinaf mercii haline geldi. Mısır'da da 1875 yılında karma mahkemeler kurulmuştu, ancak burada yabancı üyeleri elçilikler değil, hükümet seçmekteydi. Karma ticaret mahkemeleri, 1914 yılında kapitülasyonların kaldırılmasına kadar faaliyetlerini sürdürmüştür. Taraflardan birinin ecnebi olduğu ceza davalarına ise münhasıran Osmanlı hâkimleri bakar ve yargılama esnasında tercüman hazır bulunurdu.6

 

2. Nizamiye Mahkemeleri

 

1840 tarihinde kabul edilen ceza kanununun uygulanması büyük ölçüde Tanzimat prensiplerinin hayata geçirilmesi demek olduğundan, merkez ve taşrada kurulan meclisler idarî ve malî görevlerinin yanı sıra bu işle de görevlendirilmiştir. Taşralarda memurlarla Müslüman ve gayrimüslim halktan ileri gelenlerin katıldığı ve belde kadısının de üye olarak yer aldığı taşra meclisleri, bu kanun çerçevesinde karar vermekte, bunların önemli suçlara dair kararları merkezdeki Meclis-i Vâlâ-yı Ahkâm-ı Adliye'de temyizen incelenmekte ve gerekirse yeniden muhakeme yapılmaktaydı.7 1837 yılında kurulan Meclis­i Vâlâ aynı zamanda merkezde işlenen suçlar için bidayet ve devlet memurları için idare mahkemesi fonksiyonunu icra ediyordu. Bu devirde üst yargı mercii olarak Divan-ı Hümayun'un yerini Meclis-i Vâlâ almıştır.8 1854 yılında idare ve adliyenin ayrılması yolunda önemli bir adım atılarak merkez ve taşrada meclis-i tahkikat adında yargı mercileri kurulmuş, bunlar sadece ceza davalarına bakmakla görevlendirilmişlerdir. Bunların üst mercii fonksiyonunu da tabiatiyle Meclis-i Vâlâ ifa etmiştir9.

1864 tarihli Vilâyet Nizamnamesi ile idare ile adliye birbirinden ayrılmış; taşra meclislerinin de adlî görevleri Fransız örneğine göre kurulan yeni nizamiye mahkemelerine verilmiş; öte yandan bu mahkemeler ceza davalarının dışında belirli bazı hukuk davalarına bakmakla da yetkilendirilmiştir. Köy ve nahiyelerde ihtiyar heyetleri sulh derecesinde görev yapacak, adliye, bidayet, istinaf ve temyiz mahkemeleri şeklinde teşkil edilecekti.

Bu defa yeni mahkemelerle şer'iye mahkemeleri arasında görev ve yetki uyuşmazlıkları doğmuş ve devletin sonuna kadar da süregelmiştir. Söz gelişi nizamiye mahkemesinde görülen bir adam öldürme davasında tarafların eğer şahsî talepleri varsa bunlar şer'iye mahkemesine giderek buradan da ayrı bir hüküm çıkarabilirlerdi. Böylece nizamiye mahkemesinde beraat eden bir kimse şer'iye mahkemesince idama mahküm edilebilir, aksi de söz konusu olabilirdi. Hukuk davalarını da taraflar şer'iye mahkemelerine götürebilirdi. Osmanlı hukukunun yapısından doğan bu düalite Tanzimat Devri'nin ve bu devirdeki adliye ıslahatının en bariz vasfı olmuştur. Bunu önlemek için zaman zaman her iki mahkemenin görev ve yetki sınırını belirleyen kararnameler yayınlanmak ihtiyacı hissedilmiş, ancak devletin sonuna kadar bunda başarılı olunamamıştır.

Bu devirdeki reformlarla hukukumuza o zamana kadar rastlanmayan istinaf ve toplu hakim gibi müesseseler de girmiştir. Müslüman ve gayrimüslim üyelerden oluşan bu mahkemelerin kararları merkezdeki Divan-ı Ahkâm-ı Adliye'ye temyiz edilebilmekteydi. Meclis-i Vâlâ 1868 yılında Divan-ı Ahkâm-ı Adliye ve Şura-yı Devlet adıyla iki organa ayrılmıştı. Divan-ı Ahkâm-ı Adliye başkanı nazır unvanıyla kabinenin üyesiyken, 1837 yılında klasik dönemdeki çavuşbaşılık memuriyetinin yerini alan Divan-ı Deavi Nezareti 1875 yılında Adliye Nezareti'ne dönüştürülerek Divan-ı Ahkâm-ı Adliye ve Ticaret Divan-ı İstinaf'ı da buraya bağlandı. Bu arada nizamiye mahkemeleri hakimleri için de daha önce (1869) lise seviyesinde kurulmuş bulunan hukuk okulu 1880 yılında fakülte seviyesine getirildi. Böylece Müslümanlar gibi medreselerde okuyamadıkları için gayrimüslimlerden hukuk bilgisinden oldukça mahrum hatta cahil kimselerin nizamî mahkemelere üye olmalarının önüne geçilmek istendi. Hâkim tayinleri düzene bağlandı, hâkimlerin teminat altında ve her türlü müdahaleden uzak olduğu ifade edildi. Nizamiye mahkemelerinde bir başkan ve iki üye bulunur, başkan genellikle ilmiye sınıfından bir kadı ve üyelerden biri de zimmî olurdu. Pratikte bütün adlî işleri hukukçu olması itibariyle mahkeme başkanı yürütürdü, çünkü üyeler genellikle hukuk bilgisinden tamamen mahrum, hatta okur­yazar bile olmayan kimselerdi. Öte yandan gayrimüslimlerin adliyede Müslümanlarla eşit temsili de sözde kalmıştır, çünkü üç kişilik bu mahkemelerde çoğunluk Müslümanlarda olduğu için bunların dediği olurdu.

93 Harbi mağlubiyeti ve bunu takiben imzalanan Berlin Antlaşması sırasındaki telkinler doğrultusunda 1879 yılında mahkemelerde son bir düzenleme yapılmış, Fransız orijinli Teşkilat-ı Mehakim Kanunu kabul edilmiştir. Bununla ilk defa savcılık kurumu getirilmiş, modern anlamda avukatlık ve noterlik kurulmuştur. İkinci Meşrutiyet'ten sonra toplu hakim usulünden vazgeçilmek zorunda kalınmış ve 1913'te sulh hakimlikleri kurulmuştur. Adliye teşkilatı bu haliyle cumhuriyete kadar gelmiş, cumhuriyetten sonra 1924 yılında şer'iye mahkemeleri kaldırılarak nizamiye mahkemeleri ülkenin yegâne genel mahkemeleri olmuştur. Divan-ı Ahkâm-ı Adliye'nin dönüştüğü Mahkeme-i Temyiz de cumhuriyetten sonra Yargıtay adını almıştır.10

 

3. Şer'iye Mahkemeleri

 

Bir yandan nizamiye mahkemeleri adıyla yeni yargı mercileri kurulurken, diğer taraftan devletin genel mahkemeleri olan şer'iye mahkemeleri aslî hüviyetlerini korumakla beraber ıslahattan da -sınırlı olmakla beraber-nasibini almıştır. Bu devirde merkezî otoriteyi güçlendirme- endişesiyle ilmiye sınıfının, bu arada kadıların nüfuzu azaltılmaya çalışılmıştır. Öncelikle o zamana kadar daha çok istişarî görevleri bulunan şeyhülislâmlığa yargı görevi de verilerek, kaldırılan Yeniçeri Ocağı'nın Süleymaniye'deki ağalık makamı o zamana kadar belirli bir makamı bulunmayan şeyhülislâma tahsis edildi ve şer'iye mahkemeleri, bu arada kazaskerler ilmiye sınıfının başı olan ve artık kabineye de katılan şeyhülislâma bağlandı. O zamana kadar sadrazam huzurunda görülen Huzur Mürafaaları da buraya nakledildin. Ayrıca vakıflarla ilgili davalara bakmak üzere Evkaf Mahkemesi kuruldu. Eskiden beri adlî yetkilerin yanı sıra sahip bulundukları idarî, beledî ve malî yetkiler kadılardan alınarak bunlar yalnızca dava görmekle sınırlandırıldılar. Daha sonra yargı yetkileri de daraltılarak birtakım davalara bakma yetkisi yeni kurulan mahkemelere verildi. Ancak ülkede hâkimlik yapacak başka hukukçu bulunmadığı için bu yeni mahkemelerin başkanlığı zarureten yine kadılara verildi.

Böylece kadılar hem geleneksel şer'iye mahkemelerinde hem de yeni nizamiye mahkemelerinde görev yapar oldular. Bu devirde ayrıca kadıların durumu iyileştirilmeye çalışılarak rütbe ve dereceleri belirlendi. Bu mesleğe ehil kimselerden imtihanla tayin yapılması, o zamana kadar belirli sürelerle tayin edilen kadıların artık geçerli bir sebep olmaksızın azledilmemesi, önceleri mahkeme hasılatıyla geçinen kadılara artık diğer memurlarla beraber maaş bağlanması, kadıların görev yerlerine ancak zorunlu durumlarda ve ehil kimselerden naib gönderebilmesi gibi yeni esaslar getirildi.

Bu arada 1854'te Muallimhane-i Nüvvab adıyla (sonradan Mekteb-i Nüvvab, daha sonra da Medrese-i Kudat) bir hukuk okulu açılarak kadıların buradan mezun olması şartı aranmaya başlandı. Kadıların verdikleri kararların temyizen incelenmesi için Huzur Mürafaalarının yerine 1862 yılında Meşihat'te Meclis-i Tedkikat-ı Şer'iyye kurularak, temyiz edilen şer'î mahkeme hükümlerinin şeklî incelemesi Fetvahane'nin İlâmat Odası'nda, maddî incelemesi de bu yeni mecliste yapılmaya başlandı. İkinci Meşrutiyet'ten sonra kadıların statüleri yeniden hukukî düzenlemeye konu oldu. 1917 yılında şer'iye mahkemeleri Meşihat'ten alınarak Adliye Nezareti'ne bağlandı. Böylece kabineden de çıkartılan şeyhülislâm eskiden olduğu gibi sadece fetva fonksiyonuyla sınırlandırıldı.

Ancak şer'iye mahkemelerini kaldırma, ilmiye sınıfının nüfuzunu kırma ve hukuku laikleştirme yolunda bir teşebbüs olarak görülen bu durum üç sene sürebildi. İttihad ve Terakki Fırkası düştükten sonra hemen eski duruma dönüldü. Politik maksatlarla yapıldığı için bütün bu düzenlemeler beklenen neticeyi sağlayamadı; bilakis ilmiye sınıfının giderek aslî görevlerinden uzaklaşmasına ve politize olmasına sebebiyet verdi. Cumhuriyetten sonra laik hukuk sistemine geçilmiş ve dolayısıyla artık kendilerine ihtiyaç duyulmayan şer'iye mahkemeleri bütünüyle kaldırılmıştır.

 

4. İmtiyazlı Vilâyetlerdeki Reformlar

 

Adliye reformları, ülkenin her tarafında yeknesak bir şekilde yapılamamıştır. İstanbul adliyesi -başşehir olması itibariyle- diğer vilâyetlerden az çok farklılık taşırdı. 1870 ve 1871 tarihli nizamnamelerle payitahtın mahkemeler teşkilatı düzenlenmiş, 1872 yılında da bu teşkilat ufak tefek farklılıklarla ülke çapında yaygınlaştırılmıştır. Öte yandan Lübnan, Girit, Yemen gibi imtiyazlı vilâyetlerde adliye teşkilatı bölgenin sosyal ve etnik özellikleri dikkate alınarak düzenlendiği gibi, merkezle bağı iyice zayıflamış olan Mısır gibi vilâyetlerde adliye reformları mahallî otoritelerce, ancak merkezle aynı paralelde gerçekleştirilmiştir. 1861'de Lübnan ve 1867'de Girit'te çıkan etnik kaynaklı isyanlar bastırıldıktan sonra burada Müslüman ve gayrimüslim halkın eşit sayıda yer aldığı mahkemeler teşkil edilmişti. Bu mahkemeler sonraları ülkenin her yerinde kurulan nizamiye mahkemelerine örnek teşkil etmiştir. Mısır'da 1875'te karma mahkemeler kurulmuş, 1883 yılında da nizamiye mahkemelerine paralel biçimde ehliyet mahkemeleri kurularak şer'iye mahkemelerinde sadece şahıs, aile ve miras hukukuna dair davalara bakma yetkisi kalmıştır. Ayrıca şer'iye mahkemeleri için de bidayet, istinaf ve temyiz dereceleri getirilmiştir.12 Yemen'in Zeydîlerin hâkim olduğu kuzey mıntıkasında nizamiye mahkemeleri kaldırılarak bunların görevleri eskiden olduğu gibi şer'iye mahkemelerine verilmiş, İkinci Meşrutiyet'ten sonra bu mezhepten de kadılar tayin edilmeye başlanmıştır. Böylece Osmanlı Devleti'nde ilk defa sünnî olmayan bir mezhebin hukuk görüşlerinin uygulanmasına imkân verilmiş oluyordu. İmtiyazlı vilâyetlerdeki adliye reformları hep birtakım zaruretler altında gerçekleştirilmiş, bunlar sonradan ülke genelinde kurulan adlî sisteme öncülük teşkil etmiş veya bu sistemle paralellik göstermiştir.

 

5. Özel Mahkemeler


A.Cemaat Mahkemeleri

 

Zimmîler, yani gayrimüslim teb'a, Tanzimat Devri'nde de eskiden olduğu gibi ahval-i şahsiyye denilen şahıs, aile ve miras davalarını kendi ruhanî temsilcileri huzuruna götürebilirdi. Bu mahkemelerin kararları kesindi ve Osmanlı icra makamlarınca yerine getirilirdi. Bununla beraber zimmîler, bu sahadaki davalarını bile muntazam kanun yolu usulüne tâbi bulunan ve masrafı daha düşük Osmanlı mahkemelerine götürmeyi tercih ederlerdi.13 Osmanlı ülkesinde devletçe tanınmış olarak tüm Ortodoksların bağlı bulunduğu Rum, Gregoryen Ermeni, Musevi, Latin, Katolik Ermeni ve Protestan cemaatleri mevcuttu. Tanzimat'tan sonra 1856 Islahat Fermanı ile gayrimüslimlerin durumunda ıslahat yapılacağı vaadi doğrultusunda yeniden düzenlenen millet sistemiyle otonomileri teyid edilen ve imtiyazları genişletilen her cemaatin temsilciliklerinde ruhanî ve cismanî işlerine bakan birer meclis kuruldu.

Bunlar söz konusu davalara bakmaya başladı. Ancak cemaatlerle hükümet arasında bu adlî imtiyazın sınırı hakkında zaman zaman hayli sürtüşmeler yaşanmıştır. Osmanlı hükümeti malî yönü bulunan ve kamu düzeni bakımından önemli bazı durumlarda gayrimüslimlerin davalarına müdahale etmek lüzumunu hissetmiştir. Söz gelişi varisler arasında yetimlerin de bulunduğu tereke taksimine ve ayrıca gayrimenkule dair her türlü davalarda Osmanlı mahkemeleri yetkili görülmüştür.

1917 tarihli Hukuk-ı Aile Kararnamesi ile cemaat mahkemeleri tümüyle kaldırılarak görevleri şer'iyye mahkemelerine verilmişse de büyük tepkilerin doğması üzerine 1919 yılında eski duruma dönülmüştür. Lozan Antlaşması ile cemaat mahkemeleri kaldırılmış, ancak cemaatlerin hukukî imtiyazlarının süreceği kabul edilmişti. Türk hükümeti Batı hukukunu toptan iktibas edince cemaatler bu imtiyazlarından vazgeçmişlerdir.



B.Konsolosluk Mahkemeleri


İki tarafın da ecnebi olduğu davalar eskiden olduğu gibi konsolosluk mahkemelerinde görülmekteydi. Aynı ecnebi devlet teb'ası olmayanlar arasındaki davalara bu devlet temsilciliklerince seçilmiş bir komisyon bakardı. Konsolosluk mahkemelerinin kararlarına karşı bağlı bulunduğu ülke mahkemelerinde itirazda bulunulabilirdi. Ancak bunlar genellikle parayı verenin haklı çıktığı mahkemeler olarak görülmüştür.14





C.İdare Mahkemeleri

 

Bu devirde idarî yargı da Fransız örneğine göre düzenlenmişti. Klasik dönemde gerek Divan-ı Hümayun ve taşralarda paşa divanları, gerekse kadılar halkın idareden şikâyetlerine bakmaktaydı. Tanzimat'ın ilk devresinde merkez ve taşrada kurulan meclisler gerek memur yargılaması ve gerekse idare ile şahıslar arasındaki davalara bakılması için görevlendirilmiştir. 1864 yılından sonra tam anlamıyla idarî rejime geçilerek taşralardaki idare meclisleri bu davalara bakmış, merkezdeki Şürâ-yı Devlet de kurulduğu 1868 yılından itibaren bunların kararlarına karşı bir temyiz mercii olmuştur. Bu merciin başkanı aynı zamanda kabinenin de üyesiydi. İdare ile şahıslar arasındaki ihtilafların çözümü işi Birinci Meşrutiyet'ten sonra bir ara genel mahkemelere (nizamiye mahkemelerine) verilmiş, idare mahkemelerinde yalnızca memur muhakemesi işi kalmıştır. Şürâ-yı Devlet, Cumhuriyet'ten sonra Danıştay adını almıştır15.




D.Askerî Mahkemeler

 

Eskiden ordu mensuplarının davalarına yine ordu mensupları tarafından özel kanunları uyarınca bakılır ve hükümler yine burada yerine getirilirdi. Tanzimat Dönemi'nde Fransız örneğine göre yeni askerî ceza kanunları çıkarılmış, bununla ilgili davalara bidayeten bakma görevi divan-ı harplere, bunların kararlarını temyizen inceleme görevi de sonradan divan-ı temyiz adını alan divan-ı tecessüse verilmiştir.16

 

Sonuç

 

Tanzimat Devri'nde teşebbüs edilen ıslahatlar gerek malî imkânsızlıklar, gerekse iç ve dış tepkiler sebebiyle ileri götürülememiş, umulan hedeflere ne yazık ki tam anlamıyla varmak mümkün olamamıştır. Bu devirde adliye sahasında yapılan ıslahat, diğerlerinde de olduğu gibi kimseyi memnun edememiştir. Müslüman teb'a bunları geleneksel düzenden uzaklaşma olarak kabul etmiş, hükümete karşı bağlılık ve emniyeti azalmıştır. Yüzyıllardır hiç değilse teorik olarak birinci sınıf statüde bulunan Müslümanlar gayrimüslimlerin kendileriyle aynı seviyeye getirilmesini haysiyet kırıcı bulmuşlardır.

Baskılarıyla hükümeti ıslahata iten yabancı devletler yapılanları yeterli görmemiş, baskılarını giderek arttırmışlardır. Avrupa'nın baskısına sebep ve dolayısıyla ıslahata konu olan gayrimüslim teb'a ise asla tatmin olmamış, bütün ıslahatların göz boyamadan ibaret ve göstermelik olduğuna kanaat getirmişler; öte yandan Müslümanların hakimiyeti yerine kendi ruhanî liderlerinin veya mahallî temsilcilerinin zorbaca tahakkümüne düşmüşlerdir.


Doğrusunu söylemek gerekirse, Babıâli de bu işi savsaklamaya büyük gayret sarf etmiş, ıslahat konusunda isteksiz davranmıştır. Hukuk ve özellikle adliye sahasında radikal reformlar yapmakla geleneksel düzen ve dinî kuralların haleldar edileceğinden korkulmuş, ulema ve kamuoyunun tepkisinden çekinilmiştir. Ayrıca reformlar konusunda Babıâli ile Saray arasında da çoğu zaman bir ahenk olmamıştır. Biraz da bu sebeplerden ülkede yargı konusunda bir düalite doğmuş, hangi davanın hangi mercide görüleceğini anlamaktan hâkimler bile âciz kalmışlardır. Adliye ıslahatının semere vermesi için gereken yeterli sayıda eleman hiçbir zaman bulunamamış, vaktiyle ilmiye sınıfına girmek için çok kimse yarışırken, mahkemelerde hâkimlik yapmak üzere çok az hukukçu yetişir olmuştur.

Müslüman hâkimler medrese mezunu, hukuk öğrenimi görmüş kimseler olmasına karşılık, gidebilecekleri bir hukuk okulu bulunmadığı için gayrimüslimlerden -bilhassa ilk zamanlar- hukuk nosyonundan mahrum, hatta okur -yazar bile olmayanları sırf azınlık kontenjanını doldurma amacıyla nizamî mahkemelere üye olarak katılmışlardır. Burada çoğunluk hep Müslümanlarda kaldığı için (üçte iki oranında) gayrimüslim üyelerin varlığı gerçekten göstermelik olmuştur.

Yetişmiş eleman azlığı sebebiyle nizamiye mahkemelerine hâkim olarak kadılar, ilmiye sınıfı mensupları getirilmiş, hatta çoğu beldede kadılar hem şer'iyye ve hem de nizamiye mahkemelerinde davalara bakmışlardır. Böylece ıslahatçılar ulemanın nüfuzunu kıralım derken, arttırıvermişlerdir. Öte yandan gayrimüslimlerin şahitliklerinin kabulü konusunda da mahkemeler oldukça isteksiz davranmış, hatta işi bilerek savsaklamışlardır. Bir ecnebi ile yerli arasındaki ihtilaflara bakan karma mahkemelerde ecnebi üyeler de yer aldığından bu durum, çoğu zaman bunların tâbiyetinde bulundukları devletlerin mahkemelere ve yargılama safahatına müdahelesine yol açmıştır. Kimi zaman yabancı devletler Osmanlı mahkemelerinin yabancı unsurlu ceza davalarında tercüman hazır bulunduğu halde münhasıran yetkili olmalarını kabule yanaşmamışlardır. Gayrimüslim teb'a, ecnebilere tanınan imtiyazlardan yararlanmak için yabancı devletlerin tâbiyetine girmeye başlamıştır.

Ancak şurası unutulmamalıdır ki, değişmenin bedeli olduğu gibi, değişmemenin de bir bedeli vardı. İnsanların ve toplumların başlangıçta çoğu zaman değişime karşı tepki göstermeleri, yaradılışlarındaki tutuculuktan kaynaklanır. Yerleşik inançlar ve gelenekler, yeniliklere- olumlu da olsalar -hüsnü kabul göstermeyi engeller. Bu tabiî bir tepkidir. Osmanlı toplumunda da böyle olmuştur. Bütün bunlarla beraber, Tanzimat Devri adlî reformları yabancı baskının eseri oluşuna, düalitesine, ciddî bir çalışmanın ürünü olmayışına, taklitçi niteliğine rağmen devlet müesseselerini bir süre daha ayakta tutarak çözülmeyi geciktirmiş, bu alanda Cumhuriyet sonrası reformlara da temel teşkil etmiştir.

 

DİPNOTLAR

1                İlber Ortaylı: İmparatorluğun En Uzun Yüzyılı, 3.b, İst. 1995, 19, 131, 161-162.

2                Sabit: Usul-i Muhakeme-i Hukukiye, İst. 1302, 159-160; Ahmed Cevdet Paşa: Tezâkir: 1­12, 62-63.

3                Ed. Engelhardt: Tanzimat, Trc. A. Düz, İst. 1975, 87-88, 94; Roderic Davison: Osmanlı İmparatorluğu'nda Reform, Trc: O. Akınhay, İst. 1997, I/62, 139; Stanley Lane Poole: Lord Stratford Canning'in Türkiye Anıları, Trc: C. Yücel, Ank. 1988, 84; Cavit Baysun: "Mustafa Reşit Paşa", Tanzimat I, İst. 1940, 731-734; Reşat Kaynar: Mustafa Reşit Paşa ve Tanzimat, Ank. 1991, 83 vd; Ahmed Cevdet Paşa: Tezâkir, 1-12, 26, 70-74.

4                Ortaylı, İmparatorluğun En Uzun Yüzyılı, 159.

5                Halil Cemaleddin/Herand Asador: Ecânibin Memâlik-i Osmaniyyede Hâiz Bulundukları İmtiyazât-ı Adliyye, İst. 1331, 70-79.

6                Cemaleddin/Asador, 430 vd.

7                İlber Ortaylı: Tanzimattan Sonra Mahalli İdareler, Ank.1974, 13-31; Musa Çadırcı: "Osmanlı İmparatorluğunda Eyalet ve Sancaklarda Meclislerin Oluşumu", Yusuf Hikmet Bayur Armağanı, Ank. 1985, 257-277; Stanford Shaw: "Local Administrations in the Tanzimat"; 150. Yılında

Tanzimat, Ank. 1992, 33-49.

8                Mehmet Seyitdanlıoğlu: Tanzimat Döneminde Meclis-i Vâlâ-yı Ahkâm-ı Adliye, Ank. 1994,118-121.

9                "Meclis-i tahkik hakkında karargir olan nizamname", Gülhane Hattı Hümayunu ve Onu Takiben Neşrolunan Kavanin ve Nizamat, İstanbul Üniversitesi Kütüphanesi 3236 numaralı yazma.

10            Abdurrahman Adil: Mahkeme-i Temyiz, Kostantiniye 1312, 23 vd; Recai Seçkin: Yargıtay, Ank. 1967, 58-59.

11            Takvim-i Vekâyi': no: 164, tarih: 1 Safer 1254.

12            Subhi Mahmasani: el-Evdau't-Teşriiyye fi'l-Düveli'l-Arabiyye, Beyrut 1962, 227 vd.

13            Cabirzade Mehmed Şevki: Ta'yin-i Merci, İst. 1322, 225; Gülnihal Bozkurt: Gayrimüslim Osmanlı Vatandaşlarının Hukuki Durumu, Ank. 1989, 14, 23; Bilal Eryılmaz: Osmanlı Devleti'nde gayrimüslim Teb'anın Yönetimi, İst. 1990, 41

14            Cemaleddin/Asador, 161 vd.

15            İbrahim Hakkı Paşa: Hukuk-ı İdare, İst. 1328, 258 vd; M. Şevki, 267, 280 vd; İ. Hakkı Göreli: Devlet Şurası, Ank. 1953, 13 vd; Rüştü Aral: "Yargı Yönünden Danıştyın Gelişimi", Yüzyıl Boyunca Danıştay, Ank. 1986, 231 vd.

16            Hüseyin Avni: Askeri Ceza Kanunu Şerhi, Neşreden: Mihran, 88 vd; M. Hilmi Özarpat: Askeri Ceza Yargılama Usulü Hukuku, Ank. 1950, 15 vd; Vasfi Raşid Seviğ: Askeri Adalet, Birinci kısım, Ank. 1955, 60 vd.

Paylaş |                      Yorum Yaz - Arşiv     
4140 kez okundu

Yorumlar

Henüz yorum yapılmamış. İlk yorumu yapmak için tıklayın