• Anasayfa
  • https://www.facebook.com/tarihtarihcemiyeti/
  • https://twitter.com/ttcemiyeti
I. Dünya Savaşı ve Türkiye / Prof. Dr. Cezmi Eraslan

Birinci Dünya Savaşı, Batı için Türklerin Rumeli'ye ayak bastığı tarihten itibaren başlayan Şark Meselesi'nin halli için nihai adım mahiyetindedir. Viyana önlerine kadar önlenemeyen Türk ilerleyişinin burada gerçekleştirilen güç birliği sayesinde durdurulabilmesi, Avrupa devletlerinin zihninde doğu probleminin halli için ittifakın önemini en açık bir biçimde ortaya koymuştu. Ancak Osmanlı klasik döneminin de bitişini işaretleyen XVII. asırla birlikte başlayan duraklama ve geri çekilme döneminde ise Avrupalı devletlerin pastadan alacakları pay konusunda anlaşamamaları söz konusu hesabın görülmesinin uzamasında etkili olmuştur. Kendi aralarında, alacakları paylar konusunda kabaca da olsa anlaştıkları zaman Osmanlı yöneticilerinin işbirliği tekliflerini, kendileri için ne kadar olumlu şartlar da içerse dikkate almamışlar ve nihai darbeyi vurmakta tereddüt etmemişlerdi. Osmanlı Devleti'nin adeta kaçınılmaz bir adım atarak girdikleri savaşın ayrıntılarına girmeden önce savaşa nasıl gidildiğini, tarafların nasıl oluştuğunu kısaca ele almak savaşın safhalarını anlamada yardımcı olacaktır.

 

1. Tarafların Oluşması

 

Avrupa'da Alman birliğinin kurulmasından sonra başlayan ve Almanya Başbakanı Prens Bismark'ın gözetiminde devam eden denge grupları süreci Alman İmparatoru I. Wİlhelm'in 1888'de ölümüyle yerine geçen II. Wilhelm'in, dış siyaseti Bismark'ın elinden alarak emperyalist bir yön vermesi ile sona ermiştir. Gereğinden fazla önem verildiğine inandığı Rusya ile anlaşmayı yenilemeyen II. Wilhelm, sömürgecilik faaliyetlerinin hayat sahası olarak Osmanlı Devleti'ni görmüştür. Osmanlı Devleti'ne yaptığı ziyaretlerle (1889 ve 1898'de iki defa) buradaki nüfuzunu güçlendirmiştir. Öte yandan Alman endüstri ürünleri İngiltere'nin sanayi hegemonyasını tehdit etmeye başlamış, Almanya, 1890'larda dünyanın en çok üreten dördüncü ülkesi hâline gelmiştir.

Kırım Savaşı'ndan sonra bölge siyasetine müdahalede bulunmayan İngiltere bu gelişmelerden endişe duyarak Almanya'nın hareket serbestisini kısıtlamaya yönelik tedbirler almıştır. Doğal müttefikleri ise Almanya'nın yayılmasından aynı şekilde endişe duyan Fransa ile Rusya olmuştur. Fransa da Almanya'ya karşı müttefik bulma çabası içinde Rusya ile 4 Ocak 1894'de ittifak yapmıştır.1 Nitekim 1898'de Fransa ile yaşanan Faşoda krizinde savaşmalarına ramak kalmış iken 8 Nisan 1904 Entente Cordiale anlaşması ile üzerinde menfaatlerinin çatıştığı Fas ve Mısır meselesini halletmişlerdir.2

Sömürge alanları üzerinde İngiliz-Fransız anlaşması sağlandıktan sonra dengelerin kurulmasında son aşama olan İngiliz-Rus ittifakı 1907'de gerçekleşmiştir. Taraflar, İran ve Afganistan üzerindeki nüfuz alanı paylaşmalarını düzene koymuşlardır.3 I. Dünya Savaşı'nda Üçlü İtilaf olarak anılan tarafların anlaşmalarında ortak özellik birbirlerinin rızası olmadan yeni oluşumlara girişmemektir. Ancak İngiltere ve Rusya Balkanlar ve Osmanlı Devleti toprakları üzerindeki kesin kararı sonraya bırakmalarına rağmen İngiltere, Rusya'yı Osmanlı Devleti karşısında serbest bırakmayı prensipte kabul etmiştir. Bu bağlaşmalara güvenerek Avusturya ve Rusya, Balkanlar üzerinde faaliyetlerini yoğunlaştırırken Almanya da, Bağdat demiryolu projesi ile İngiltere ve Rusya'nın menfaatlerini doğrudan tehdit eder bir konuma gelmiştir.

Avusturya-Macaristan İmparatorluğu, topraklarında yaşayan önemli sayıda Slav asıllı vatandaşları dolayısıyla Rusya'nın Panslavizm politikasını hem kendi birliği hem de Balkanlar'daki nüfuz mücadelesi için hayati bir tehdit olarak görmüştür. Üstelik Sırbistan da Balkan savaşlarından daha kuvvetli bir halde çıkmıştır.

İtalya bir yandan Akdeniz'de yayılmak isterken, diğer yandan Avusturya idaresinde kalan topraklarını kurtarmayı düşünmektedir. Bu yüzden gizlice Fransa ile de anlaşmıştır. Nitekim savaşa 1915'te İtilaf devletleri safında girmiştir.

Rusya'ya gelince, Alman Pangermanizmi'nin kendi faaliyet sahası olan Güneydoğu Avrupa'yı etkilemesini, Panislavizm politikasına karşı bir engel olarak görmüştür. Balkanlar'daki rakibi Avusturya'yı parçalayarak bölgedeki bütün Slavları kendi idaresinde birleştirmek istemiştir. Ayrıca yoğun insan gücünün hatırına kendisini kıramayacak müttefiklerinin yardımı ile İstanbul ve Boğazları elde etmeyi amaçlamıştır.

Grupların askeri durumuna gelince, İtilaf üyelerinin gerek nüfus, gerekse potansiyel askeri gücü açısından müttefiklere kesin bir üstünlüğü olduğu görülmektedir. Almanya ve Avusturya-Macaristan'ın toplam 119 milyon nüfuslarına ve seferber edebildikleri 22 milyon askeri potansiyeline mukabil, sömürgeleri haricinde 260 milyonluk nüfus ve 30 milyon kişilik askeri potansiyele sahip olan İtilaf Devletleri'nde Rusya'nın kalabalık mevcudu kalite yönünden diğerlerinden oldukça aşağıdadır. Subaylar az ve kabiliyetsiz olduktan başka üst kademeler arasındaki uyumsuzluklar askerin temel isteklerini karşılamaktan bile aciz bir durumu ortaya çıkarmıştır. Azınlıkların ayrılık arzuları yanında işçi sınıfının ihtilâlci eğilimleri Rusya'yı tehdit etmektedir.

İngiltere'de ise zorunlu askerlik uygulaması yoktur. 170.000 kişilik daimi ordusunun 100.000'ini Avrupa'ya sevk etmiş, bunu daha sonra sömürgelerden teşkil ettiği birlikler ile takviye etmiştir. Ancak savaşı asıl etkileyecek husus İngiliz donanmasının Alman donanmasından çok daha güçlü olmasıdır. İdarede güçlü bir hükümet vardı, sanayi ve maliyesi de son derece iyiydi.

Fransa ise 1.800.000 kişilik ordusuyla mükemmel bir hafif topçu kuvveti ve eğitimli subay kadrosuna sahiptir. Donanması dünyada dördüncü sıradadır. Avusturya-Macaristan ise sayı ve silah bakımından diğerlerinden geride olmamasına rağmen, ordusunun etnik yapısı bakımından problemlidir. Kısaca savaş başında İtilaf grubunun 260 tümen askerine mukabil İttifakın 156 tümeni mevcuttur.4



2.I. Dünya Savaşı'nın Çıkışı

 

1914 senesine gelindiğinde bloklaşma son haddine gelmiştir. Savaşa bir bahane gerekmektedir. Görünen bahane de 28 Haziran 1914'te Avusturya-Macaristan Veliahdı François Ferdinand ve karısının Saraybosna'yı ziyaretleri sırasında suikasta uğrayarak Gabriel Prençip adlı bir Sırp tarafından öldürülmeleri olmuştur. Avusturya 23 Temmuzda çok ağır şartlarla dolu bir ültimatom gönderdiği Sırbistan'a Almanya'nın da onayı ile 28 Temmuz 1914'te savaş ilan etmiştir.5

Aslında Almanya ve Rusya, müttefiklerini daha önce çeşitli sebeplerle engellemişlerdir. Fakat bu sefer taraflar meseleyi halletmede kesin kararlıydılar. Almanya, Rusya ve Fransa karşısında iki cephede savaşmak zorunda kalacaktır. Ancak buna hazırlıklıdır ve planını buna göre yapmıştır. Fransa 6 haftada yenilecek, bu süre zarfında Avusturya, Rusya'yı oyalayacaktı. Coğrafi konumu ile Rusya'nın geç hazırlanıp toparlanacağı düşünülmüştür.

Temmuzda Rusya seferberlik ilan etmiştir. Almanya seferberliği durdurması için ültimatom vermişse de etkili olamayınca, 1 Ağustosta Rusya'ya savaş açmıştır. Bu esnada Fransa da seferberlik ilan etmiştir. Almanya, Fransa'ya Belçika üzerinden saldırmayı planladığı için Belçika'ya, bütün zararlarını ödeyeceğini ve toprak bütünlüğünü koruyacağını garanti ederek geçiş izni istemiştir. İngiltere'nin tek taraflı, yükümlülük getirmeyen garantisine güvenen Belçika ret cevabı verince Almanya 3 Ağustos'ta Belçika'ya ve 4 Ağustos'ta İngiltere taahhüdünü tutarak Almanya'ya savaş açmışlardır. Çatışmalar başlangıçta bir Avrupa savaşı gibiyse de Osmanlı Devleti'nin de katılımı ile bir dünya savaşı halini almıştır.




3.Savaş Öncesi Osmanlı Devleti'nin İttifak Arayışları

 

Arap tebaası üzerinde büyük etki yapan Trablusgarb ve sonra da Balkan savaşlarında müttefik bildiği Almanya'dan somut hiçbir yardım göremeyen Osmanlı yönetimi dış siyasette yeni yardımcılar aramağa karar vermiştir. İttihatçılar Almanya'nın ilgisini aşırı iktisadi bulduklarından Rusya'nın da emellerini frenlemek üzere İngiltere ve Fransa ile ittifak etmenin alt yapısını hazırlamaya çalışmışlardır. Bunun için bir yandan hükümetler nezdinde görüşmeler yapılırken ticari, iktisadi imtiyazlar da verilmeye başlanmıştır. İngiltere ile problemli konuları halletmek ve bir ittifaka zemin hazırlamak amacı ile Hakkı Paşa Londra'ya müzakereye gönderilmiştir.

Müzakerelerde, Basra körfezi ve Güney Arabistan'da karşılıklı nüfuz bölgeleri belirlenmiştir. Fırat ve Dicle'de nehir taşımacılığı imtiyazı İngiliz şirketlere verildiği gibi, Bağdat ve Basra mahalli tren inşa imtiyazı da İngilizlere verilmiştir. Ayrıca, bitmekte olan imtiyaz süreleri uzatılmış, Trabzon ve Samsun limanlarının yapımları, İngilizlere verilmiştir. Daha da mühim olanı Bağdat demiryolunun Bağdat-Basra kısmı inşasına İngiltere de dahil edilmiştir. Bu arada deniz kuvvetlerinin ıslahı bir İngiliz askeri heyetine havale edilmiş tersanelerin inşa ve genişletme işleri de bu devlete verilmiştir. İngiliz gemi ve silah fabrikalarına yüklü paralar ödenerek silahlar ısmarlanmıştır. Bunlara karşılık, İngiltere iktisadi kapitülasyonlardan -diğer devletler de onaylarsa- vazgeçmeyi ve Bağdat demiryolunun Basra'ya uzatılmasına itirazını geri alacaktır.6


Diğer yandan Balkan Savaşları sırasında edinilen borçların tasfiyesi ve yeni borçlar için Maliye Nazırı Cavid Bey Fransa'da faaliyettedir. Ancak asıl işi, iktisadi kapütilasyonlardan kurtulmak için hükümeti razı ederek siyasi yakınlaşma ortamı yaratmaya çalışmaktır. Bu çerçevede Suriye'deki ulaşım işlerinin düzeltilmesi, yeni tren ve liman imtiyazları yanında, Sivas-Samsun, Erzincan-Harput-Diyarbakır arası 1500 km'lik demiryolu inşaatı imtiyazı Fransızlara verilmiş ve 35 milyon altın borç alınmıştır.7

Fransa borç vermekle birlikte, kapitülasyonlardan vazgeçmeye, ancak diğerleri de vazgeçerse razı olacağını belirtmiştir. Fransız silah fabrikalarına çeşitli boyutlarda toplar ve 6 savaş gemisi ile 2 denizaltı siparişi de yapılmıştır. 10.000 km.'lik karayolu inşası verilen Fransızlardan pek çok mühendis bayındırlık bakanlığı hizmetine alınmıştır. Böyle bir tavır bu devletler nezdinde Osmanlı Devleti'nin de bir müttefik olabileceğini göstermesi açısından önemlidir.

Bütün bu hazırlıklara rağmen, Fransa, Osmanlı yöneticilerinin 1914 yılı başlarında İstanbul'daki maslahatgüzarları vasıtasıyla Anadolu'ya bitişik adaların Osmanlı idaresi altında kalması şartı ekseninde yaptıkları teklifleri değerlendirmeye bile almamıştır. 1914 Haziranı ortalarında Cemal Paşa vasıtasıyla yaptıkları ittifak teklifini ise, "Rusya'nın muvafakat etmesi" şartına bağlamıştır. Fransa Dışişleri Bakanı'nın, işlerinin çokluğunu bahane ederek kendisiyle görüşmemesi üzerine Cemal Paşa, Dışişleri Bakanlığı Siyasi Büro şefi Margenie ile yaptığı mülakattan sonra, "Fransa bizim Rusya'nın pençesinden kurtulamayacağımız kanaatindedir. Ve bize her ne mukabilinde olursa olsun muavenet etmek istemiyor" demiştir.8

İngiltere ile daha Trablusgarp savaşı sırasında İtalya'ya ve Boğazlar konusundaki istekleri dolayısıyla Rusya'ya karşı yapılmak istenen ittifak teklifi önce gayrı resmi olarak eski Maliye Bakanı Cavit Bey'in bir mektubu ile iletilmiş, ardından Londra büyükelçisi Tevfik Paşa tarafından resmen gündeme getirilmişti. 12 Haziran 1913 tarihinde yinelenen teklif öncekilerde olduğu gibi büyük devletlerin işbirliği gerekçe gösterilerek reddedilmiştir.9

Son bir çare olarak 1914 Mayısı'nda Rus Çarı yaz tatili için Kırım'a geldiğinde Talat Paşa ziyaretine giderek ittifak teklifinde bulunmuştur. Durum Rusların gururunu okşamıştır. Söz konusu teklifi İttihat ve Terakki içinde bir grubun Türkiye'nin Alman hakimiyetine girmesi tehlikesine karşı Rusya ile yakınlaşma isteği olarak değerlendirmekle birlikte, 10 İstanbul ve Boğazları ele geçirmek hususunda müttefiklerini razı etmiş olan Rusya, Alman askeri heyetlerinin Türkiye'de olmalarını bahane ederek işbirliğine yanaşmamıştır.

Osmanlı hükümetinin Rusya tehlikesine karşı müttefik bulma çabalarını en iyi tanımlayacak örnekler İttihatçıların Balkan devletleri ile yakınlaşma çabaları çerçevesinde görülmüştür. Almanların desteğiyle girişilen ve Yunanistan ile Adaların Osmanlı Devleti'nin hakimiyetinin tanınması esasına dayanan görüşmeler neticesiz kalmıştır. Almanya'nın desteklediği bu girişimin diğer müttefik Avusturya'nın muhalefetine maruz kalması aynı saftaki devletler arasında bile çıkar çatışmalarının had safhada olduğunun açık bir göstergesidir. Diğer taraftan Avusturya'nın desteklediği, Bulgaristan ittifakı görüşmeleri de Avusturya veliahdının öldürülmesine kadar sürmesine rağmen olumlu sonuçlanmamıştır.11 Aslında bilhassa Balkan Savaşları yenilgilerinden sonra hiçbir devlet Osmanlı Devleti'ni dikkate değer askeri bir güç olarak görmemiştir. Hatta savaş çıkana kadar Almanya da aynı görüşü paylaşmıştır.

Osmanlı Devleti'nin ittifaklara kabul edilmemesinin asıl önemli sebebi, çıkması beklenen umumi bir savaşta paylaşılması düşünülen pasta olarak görülmesidir. İngiltere ve Fransa Osmanlı'yı savaşta müttefik değil, taşınacak bir yük olarak değerlendirirken, müttefikler Rusya'yı kızdırmak istememişlerdir. Almanya'ya karşı Rusya'nın geniş insan kaynaklarını kullanabilme ümidiyle Boğazlar ve İstanbul üzerindeki isteklerini kabul etmişlerdir. Aksi halde Rusya'nın Almanya safına kayması bile söz konusuydu.

 

4. Şartların Zorladığı İttifak:

 

Türkiye-Almanya

 

Bütün bu olumsuzluklar iktidardaki İttihat ve Terakki hükümeti'nin Alman sempatizanı olan üyelerini Almanya'ya yanaştırmıştır. İttifak görüşmelerinde öncülüğü Avusturya'nın İstanbul'daki büyükelçisi Marquis Pallavviçini yapmıştır. Almanların İstanbul'daki büyük elçisi von Wangenheim Osmanlı Devleti'nin askeri ve ekonomik aczini ileri sürerek bu çabalara karşı çıkarken Türkiye ile iplerin tamamen koparılmamasını da göz önüne almaktaydı. İtilaf devletlerinin işbirliğine yanaşmamaları karşısında kopmak üzere olan fırtınada tamamen yalnız kalmaktan çekinen Osmanlı yöneticileri de gayri resmi olarak Almanya ve Avusturya'ya aynı zamanda 22 Temmuz 1914'te ittifak teklif etmek durumunda kalmışlardı.12 Görüşmeler başlamış, ancak Almanya'da da Osmanlı Devleti ile ittifak edip etmemek hususunda tereddütler olmuştur. Bir kısım yetkililer Osmanlı'nın müttefik vazifesi göremeyeceğini, ilk aşamada Kafkaslar'dan gelmesi muhtemel olan Rus taarruzuna karşı Osmanlı'nın hemen dağılıp yardım isteyeceğini ileri sürmüşlerdir. Diğerleri ise, Boğazlara sahip ve Hint yolunu tehdit edebilecek konumu ile Osmanlı Devleti'nin Almanya'nın durumunu güçlendireceğini savunmuşlardır. Neticede İmparator II. Wilhelm'in de desteği ile ikinci fikir ağır basmış, 24 Temmuz'da İstanbul'daki Büyükelçi'ye: "İmparatorun Türkiye'nin ittifak kabiliyetinden şüphelenmesine rağmen, halihazırda faydalı sebeplerden dolayı Türkiye'nin Üçlü ittifak'a eğiliminden faydalanılması fikrinde olduğunu", dolayısıyla ittifak görüşmelerine başlaması yolunda talimat verilmişti. II. Wilhelm, Türkiye'nin Üçlü İttifak içinde bir himaye arıyorsa Romanya ve Bulgaristan ile birleşmek için ciddi surette çaba göstermesini, Avusturya'nın emrine amade olması gerektiğini, Almanya'nın ise artan sorumlulukları üzerine almayacağını bildiriyordu. Osmanlı Sadrazamının ittifak teklifi ise 28 Temmuz'da "Rusya'ya karşı tedafüi ve tecavüzi bir ittifak isteği" olarak Alman tarafına iletilmişti. Alman tarafı Türkiye'nin savaşta Rusya'ya karşı ciddi surette harekete geçebileceğinden emin olmadan anlaşmayı imzalamama kararında son sözü Türkiye'deki Alman askeri heyetinin başkanı Liman von Sanders'e bırakmış görünüyordu. Burada hemen Türkiye'nin Rusya'ya karşı bir savunma ittifakı arayışına karşın Almanya'nın Rusya'ya karşı bir saldırı beklentisi içinde olduğunun altını çizmek durumundayız.


Nihayet 2 Ağustos 1914'te Almanya ile ittifak anlaşması imzalandı. Almanya'nın Rusya'ya savaş ilân ettikten sonra Osmanlı'yı müttefik olarak kabul etmesine dikkat çekerek mukavelenin şartlarını özetleyelim:

 

Taraflar, Avusturya-Sırbistan ihtilafında mutlak tarafsızlıklarını koruyacaklardır.

 

Rusya bu anlaşmazlığa askeri müdahalede bulunur da Almanya Avusturya'ya yardım etmek durumunda kalır, savaş çıkarsa Osmanlı Devleti de savaşa girecektir.

Savaşta Alman askeri heyetleri Osmanlı Devleti'nin emrinde çalışacak ve bunlar Osmanlı ordusunun genel sevk ve idaresinde fiili nüfuz sahibi olacaklardır.

Almanya gerektiği zaman Osmanlı İmparatorluğu'nu silah gücü ile korumayı taahhüt etmiştir.13 Anlaşma imzalandığı andan itibaren geçerli olup, 1918 sonuna kadar yürürlükte kalacaktır. Baron von Wangenheim ile Said Halim Paşa'nın imzaladığı bu anlaşma taraflardan birince vaktinden evvel feshedilmez ise 5 yıl daha yürürlükte kalacak ve her iki tarafın rızası söz konusu olduğunda ilan edilecekti.

Osmanlı Devleti, aynı gün genel seferberliğin yanı sıra moratoryum ilan etmiş, Meclis-i Mebusan'ı tatil etmiş, ancak savaşa hemen girmemiştir. Yöneticiler anlaşmanın savunma işbirliği anlaşması olduğunu savunurken, Alman Genelkurmayı mümkün olur olmaz Türkiye'nin savaşa girmesini istemiştir. Alman genelkurmay başkanı Moltke, hiçbir kayda tabi olmadan hareket etmek durumunda olduklarını, Türkiye ile anlaşmanın; Hindistan, Mısır ve Kafkasya'da "İslam âleminin taassubunu son raddeye kadar tahrik etmek imkanını vereceğini" bekliyordu.14 Buna mukabil, İngiltere, Fransa ve Rusya, Osmanlı Devleti'ne tarafsız kalmasını, böylelikle toprak bütünlüğünün korunacağını garanti edeceklerini bildirmişlerdir. Ancak bunlar sözlü ve ayrı ayrı yapılan bildirimler olup, hiçbiri resmi mahiyette değildi. Daha önce sayısız kereler sözler verilip tutulmadığı için Osmanlı yönetimi de bunlara pek aldırmamıştır. Hükümet, meclisi, muhalefeti önlemek için Kasıma kadar tatil ederken, basına da sıkı bir sansür uygulamasına başlamıştır. Buna mukabil 2 Ağustos'ta İngiltere, parası ödenerek İngiliz tersanelerine sipariş edilmiş olan Reşadiye ve Sultan Osman adlı iki savaş gemisine el koymuştur.

 

5. Alman İttifakından Sonra İttifak Arayışları

 

Bu arada Enver Paşa'nın, 5 Ağustosta Ruslara İstanbul'daki askeri ataşe General Leontiyef aracılığıyla bir teklifte bulunduğu görülmektedir. Osmanlı seferberliğinin Rusya'ya karşı olmadığı, Osmanlı Devleti'nin henüz kimseyle ittifak yapmadığı bildirilerek karşılıklı çıkarları gözeten bir işbirliği önerilmiştir. Buna göre, Kafkaslar'daki Osmanlı 9 ve 11. Kolorduları geri çekilecek, Balkan devletleri Rusya'ya savaş açarsa onlara karşı kullanılmak üzere Osmanlı Devleti Rusya'ya bir ordu tahsis edecek, Alman askerî heyetini topraklarından çıkaracaktır. Bunlara karşılık Osmanlı yönetimi, meridyen hattına kadar Trakya'dan arazi ve Adalar Denizi'ndeki adalarını istemiştir. Ayrıca Rusya ile 10 senelik bir savunma işbirliği anlaşması yapacaktır.15 İstanbul'daki Büyükelçinin hemen ittifak yapılması ısrarına karşın gelişmeleri Bulgaristan'ın konumunu netleştirmesine bağlayan Rus hükümeti Osmanlı yönetimini oyalayarak zaman kazanmak yolunu seçmiş, neticede bu teklifler de kabul edilmemiştir. Osmanlı Devleti'nin Alman savaş gemileri Göben ve Breslau'yu donanmasına katarak güçlenmesi Rusları olduğu kadar müttefiklerini de endişelendirmiş olmakla beraber kararlarını etkilememiştir.

Nitekim, 20-22 Ağustosta Cemal Paşa İngilizlere yeniden anlaşma önerdiğinde, aldığı cevap, "Osmanlı Devleti'nin harbe girmesini istemiyoruz, sizden istediğimiz kat'i bîtaraflıktır. Gerekirse toprak bütünlüğünüz için müşterek bir senet verebiliriz" olmuştur.16 Durum açıktır. Herhangi bir ittifaka girmeyecek Osmanlı Devleti'ni, Almanya'yı yendikten sonra istedikleri gibi paylaşacaklardı. Ancak, Osmanlı'nın Almanya safında savaşa girmesinden endişelendikleri için oyalama taktiği ile elden geldiğince tarafsızlık durumunu devam ettirmeye çalışmışlardır.

Her ne kadar Osmanlı yönetimi ve bilhassa savaşa taraftar olmayan Sadrazam Said Halim Paşa, Maliye Nazırı Cavid Bey ve diğer üyeler yapılan anlaşmanın savunma amaçlı olduğunu iddia etseler de, Almanya'nın hemen ertesi günü Osmanlı Devleti'ni savaşa sokacak zemini hazırlamaya başladığı görülmüştür. Nitekim daha 3 Ağustos'ta Fransa'ya ve sömürgelerine karşı faaliyet için Akdeniz'de bulunan Goben ve Breslau zırhlılarına hemen İstanbul'a gitmeleri emri verilmiştir. Ancak onların hareketlerini takip eden İngiliz donanması da peşlerine düşmüştür. Mesina Limanı'nda kömür ikmali yapan gemiler 6 Ağustos'ta İngiliz gemilerinin kuşatmasını yararak Çanakkale'ye yönelmişlerdir. İngilizlerin peşinden geldiği gemiler önce İzmir'e 10 Ağustos'ta da Çanakkale'ye geldiler. Gemiler, Hükümetin bilgisi haricinde, Harbiye Nazırı Enver Paşa'nın özel izni ile boğazlardan geçmişlerdir. Takip eden İngilizlerin 4 saat sonra boğaza geldiği göz önüne alındığında maksadın kısmen yönlendirme olduğu anlaşılmaktadır. İngilizlerin Almanlarınkilerden hiç de aşağı kalitede olmayan gemileri ile avlarını kaçırmaları Osmanlı donanmasının güçlenerek boğazları tek başına Ruslara bırakmamalarını sağlamak düşüncesinden de kaynaklanmış olmalıdır. Diğer taraftan Alman donanmasının iki güçlü gemiden mahrum kalacak olması da İngiliz deniz kuvvetleri için bir avantaj teşkil edecektir.17

İtilaf devletleri tarafsızlık anlaşmalarına göre bu gemilerin 24 saat zarfında Türk karasularından çıkarılmasını, ya da hemen silahlarından arındırılması gerektiğini bildirerek Osmanlı hükümetini protesto etmişlerdir. Hükümet, Halil (Menteşe) Beyin teklifi üzerine gemileri satın alma yoluna gitmiştir.18

Bu esnada Alman büyükelçisi Baron Von Wangenheim'in Osmanlı yöneticilerini Rusya ile anlaşmakla tehdit ettiği dikkat çekmiştir. Hükümet, yerli basında gemilerin, İngilizlerin el koyduğu gemilerin yerine Almanya'dan gönderildiği propagandasını yapmıştır. Kamuoyunu Almanya lehinde etkilemeye yarayan bu hadise Osmanlı hazinesine 5 milyon altına mal olmuştur. Aslında gemilerin komutanı Amiral Suşon'un görevi bir oldu bitti'ye getirip Osmanlı yönetimini savaşa sokmaktır.

 

6. Türkiye'nin Savaşa Girmesi


Almanya'nın Osmanlı Devleti'ni bir an önce savaşa sokmak için uğraşmasının ardında beklediği yararları, a-Kafkas cephesine Rus kuvvetlerinin önemli bir kısmını çekerek Almanya ve Avusturya'nın doğu ordularının yükünü hafifletmek, b- Süveyş kanalını kapamak veya hiç olmazsa orada büyük miktarda İngiliz gücünü meşgul etmek, c- Osmanlı hilafetinin manevi gücünü kullanarak İngiliz, Fransız sömürge Müslümanlarını ayaklandırmak ve Rusya'da Müslümanları harekete geçirmek olarak sayabiliriz.

Gerçekten de Almanya askeri güç olarak Osmanlı'yı müttefik almakta tereddüt içindeydi. Asıl kullanılmak istenen dinî nüfuzdur. Almanya bunu asrın başında Çin'deki isyanda da kullanmayı denemiştir. Hıristiyan sömürgeci saldırganlara karşı Müslümanları isyana kışkırtarak Osmanlı halifesinin manevi nüfuzu ile milyonlarca müttefik kazanmak istemiştir. 19 Alman İmparatoru, daha 30 Temmuz 1914'te "Türkiye ve Hindistan'daki konsoloslarımız, adamlarımız, bütün İslam alemini bu dükkancı, menfur, yalancı, vicdansız İngiltere'ye karşı vahşi bir ayaklanmaya kışkırtmalı" diyerek bu husustaki beklentisini dile getirmiştir. Alman Genelkurmay Başkanı Moltke ise, "Hindistan, Mısır ve Kafkasya'daki ihtilalci kışkırtmaların son derece önemli" olduğuna dikkat çekmektedir.20 Savaş süresince gerek Kafkaslarda gerek Türkistan'da bu yolda faaliyetlerde bulunulduğunu biliyoruz. Ancak başarı derecesi gelişmeleri etkilemeğe yeterli olamamıştır.

Bütün dünya, hatta müttefik olunan devletler bunları planlarken, Osmanlı yönetimi itilaf devletleri ile işbirliği girişimlerinin sonuçsuz kalması üzerine başka çıkar yol kalmadığını düşünmüştür. Bekledikleri menfaat ise, Rusya'nın Almanya ve Avusturya ile savaşmasından istifade ile Kafkaslar'da hakimiyet kurmak, Karadeniz'de üstünlük elde etmek olarak İngiliz kaynaklarına geçmiştir. Ülke yönetimini iyileştirmek, ticaret ve sanayiyi geliştirip korumak, demiryollarını genişletmek, kısaca yaşayabilmek ve varlığını korumak için öteden beri imkanlar aradıklarının altını çizen Talat Paşa, Sadrazam Said Halim Paşa'nın Almanya ile ittifak görüşmelerini haber verdiği sırada Enver Paşa, Halil Beyin de kendisiyle bu fikirleri paylaştığını belirtmektedir.21

Türk halkının genel düşünceleri de şu şekilde ifade olunabilir: Ülkede savaşın Türklük ve Müslümanlık için büyük bir fırsat olduğu düşünülmüştür. Onuru zedelenmiş, maddî, manevi açılardan tükenmiş, ezilmiş olan devlet, Rumeli'yi elden çıkarmış, Doğuda kontrolü kaybetmek üzeredir. Başlayan savaştan, eğer büyük devletler yenilerek, yıpranarak çıkarlarsa Osmanlı Devleti için yeniden hayatiyet kazanma, soluklanma dönemi başlayacaktır. Buna mukabil bu düşünceleri çok pasif bulanlar ve savaşı Osmanlı'nın eski haşmetine kavuşmak için fırsat telakki edenler de vardır. Almanya'nın savaşı kısa sürede kazanacağına kesin gözüyle bakan bu insanlara göre, Rusya'nın yenilgisi ile Kafkaslar Türk hakimiyeti altına girecekti. Kara kuvvetleri çok az olan (toplam 170.000 kişi) İngiltere'nin, Osmanlı Devleti'ne çok zarar veremeyeceği, hatta Mısır'ı bile koruyamayacağı düşünülmüştür.

Yine bu arada cihad ilânı yapıldığında sömürgeleşmiş dünya Müslümanlarının ayaklanarak İngiltere, Fransa ve Rusya'yı meşgul edeceklerini düşünenler hiç de az değildir. Bu son husus, bilhassa II. Abdülhamid döneminde halifeliğe verilen büyük değer dolayısıyla bütün İslâm alemiyle kurulu gönül bağına güvenilerek gündeme getirilmiştir. Ancak unutulan şu husus çok önemlidir. Abdülhamid Han'dan sonra Osmanlı hükümetleri bu mesele ile hemen hiç ilgilenmemişlerdir. İçte ise artan Arap huzursuzluklarına karşı bir iki ayrıcalık vermekten başka bir şey yapmamışlardır. Halbuki bu savaş sırasında halifeliğin gücünü kısıtlamak için İngiltere gerekli hazırlığını yapmıştır. Sömürgelerden gelen Müslüman askerlere "dinsiz İttihatçıların elinde hapis olan Halifeyi kurtarmak için savaşacakları" telkinini yapan İngiltere başından beri bu müesseseden en çok istifade eden devlet olmuştur.

Bu esnada Osmanlı-Alman ittifakının gerçek yüzünü ortaya koyan gelişmeler de olmuştur. İktidara geldikleri günden beri devamlı olarak kapitülasyonları kaldırma çabası içinde olan İttihat ve Terakki hükümeti 8 Eylül 1914'te tek taraflı olarak 1 Ekim 1914'ten itibaren geçerli olmak üzere kapitülasyonları kaldırma kararını almış ve bunu 9 Eylül'de ilân etmiştir. Bu kararın bütün sömürgeci devletler tarafından şiddetli itirazlara maruz kalması yanında en fazla itirazın Almanya ve Avusturya'dan gelmesi son derece düşündürücüdür.22 Devletler, milletlerarası önemli ittifaklarla aynı kadere bağlanmış olsalar bile kendi çıkarlarını ortaklarının aleyhinde sürdürme bencilliği içerisinde olmuşlardır. Almanya'nın savaşı kazanması halinde Osmanlı topraklarının bu defa da Almanya'nın ihtiraslarına ve saldırılarına sahne olacağı düşüncesi bu aşamada daha da kuvvetlenmiştir.

Öte yandan, Almanya ve Avusturya yöneticileri Osmanlı Devleti'nin bir an önce savaşa girmesi için baskı yapmışlardır. İtilaf devletleri ise kesin bir güvence vermemekle beraber İmparatorluktaki Alman subayların çıkarılmasında ısrar etmişlerdir. Müttefikler bu arada ilk başarısızlıklara da uğramaya başlamışlardır. Almanya, Ağustos sonu ve Eylül başında parlak başarılar kazandıktan sonra "6 haftada yerle bir edeceklerini" planladıkları Fransa'ya Marne Savaşı'nda yenilmiştir. Avusturya-Macaristan'ın da Galiçya'da Ruslara yenilmesi üzerine Almanya iki cephede savaşmak zorunda kalmıştır ki, bu, çeyrek asır önce Bismarck'ın gerçekleşmesinden korktuğu bir olaydır.

Son gelişmeler üzerine artan Alman baskısına karşı Osmanlı hükümeti mali durumunun bozukluğunu bahane etmiştir. 11 Ekim 1914'te gerekli yardımı yapacağını vaat eden Almanya'ya mukabele olarak, hükümet İstanbul'daki Alman askeri heyetinin başı Liman Von Sanders'e ordu komutanlığı, Yavuz ve Midilli (Goben ve Breslav) gemilerinin komutanı Alman Amirali Suşon'a donanma komutanlığı görevleri verilmiştir. Donanma eğitimi için birkaç gemi ile Karadeniz'e çıkma izni verilen Amiral'e bu yetmemiş, bütün donanmanın Karadeniz'e çıkarılması için talepte bulunan Alman komutana savaşa girmeye yol açacak bir saldırıda bulunabilir endişesi ile izin verilmemiştir. Osmanlı Genelkurmay karargahındaki Türk subayların bir bölümü en erken bir yıl sonra harbe girilebileceğinin savunurlarken, Osmanlı ordusundaki Alman subaylar da savaşa vakit geçirilmeden girilmesi fikrine taraftar toplamak için propaganda yapmışlardır. Ayrıca Rusya'nın Avusturya'yı yenmesinden evvel savaşa girilmezse İstanbul'un tehlikeye gireceği, Almanya'nın tek başına Osmanlı'yı koruyamayacağı fikri yayılmak istenmiştir. Ancak Almanların Marne Savaşı'nı kaybetmeleri Osmanlı genelkurmayını endişelendirmiştir. Eksikliklerin tamamlanması için bir yıl daha beklenmesini tavsiye eden askerler arasında M. Kemal, Sofya'da bulunan Fethi Bey'e savaşı kazanmanın imkansızlığını belirtmiş, hükümete de en azından bir yıl beklenmesini önermiştir.



Bu esnada Türkiye'nin maddi ve askeri isteklerinin karşılanması savaşa girme şartına bağlanınca, 11Ekim'de Enver, Talat ve Cemal Paşalar'ın anlaşması söz konusu olmuştur. Enver Paşa "Türk filosu Karadeniz'de zorla hakimiyet kazanmalıdır. Rus filosunu arayınız ve nerede bulursanız harp ilan edilmeksizin hücum ediniz" şeklindeki emri 22 Ekim'de yazmış ve 24 Ekim'de Amiral Soşon'a vermiştir. 27 Ekim 1914'te tekrar Karadeniz'e çıkan filo 29 Ekim'de Sivastopol, Odesa, Kefe, Novorosisk liman ve şehirlerini topa tutarak buralardaki iki Rus ve bir Fransız gemisini batırmıştır.23 Olay Padişah ve hükümet başkanıyla üyeleri arasında şaşkınlık yaratmıştır. Zira yukarıda işaret edilen üçlünün dışında kimsenin haberi yoktur, onları da yerinde bulmak mümkün değildir. Sadrazam ve Hariciye Nazırı Said Halim Paşa derhal Rusya'ya müracaatla olayın sebebini Rusların İstanbul Boğazı'na mayın döşemeleri olarak tespit etmiş, barışı korumak için hemen bir tahkikat komisyonunu görevlendirmek istemiştir.

Ancak uzun süredir aradıklarını fırsatı bulan İtilaf devletleri bunu kaçırmamışlardır. Rusya fiilen 31 Ekim'de Doğu Bayezid'in kuzeyinden sınırı geçmiştir. İngilizler de ertesi gün (1 Kasım 1914) Akabe'yi bombalamışlardır. İngilizler Basra Körfezi'nden nehirler boyunca asker çıkarıp harekâta girişmişlerdi. 3 Kasım'da Rusya, 5 Kasım'da Fransa ve İngiltere savaş ilan etmişlerdir. Osmanlı Devleti'nin karşı savaş ilanı ise 11 Kasım 1914'te yapılmıştır.

Padişah V. Mehmed Reşad savaş ilânından 3 gün sonra 14 Kasım 1914'te "Cihad-ı Ekber" ilan etmiştir.24 Ordu ve donanmaya hitaben yazılan hatt-ı hümayunda Padişah, öncelikle savaşın Rusların saldırmasıyla başladığını, bunu İngiltere ve Fransa'nın düşmanca tavırlarının izlediğini belirterek milyonlarca Müslümanı zalim idareleri altında inleten bu üç devlete karşı meşru menfaatleri müdafaa için silaha sarılmak zorunda kaldıklarını anlatmaktaydı. Padişah, askerlerden "Dinimize ve vatanımıza kasteden düşmanlara açtığımız bu mübarek gaza ve cihat yolunda bir an azim ve sebattan, fedakarlıktan ayrılmamalarını" istiyordu. Devletin ve cihada davet edilen "300 milyon Müslüman halkın hayat ve bekası onların muzafferiyetine" bağlıydı. Başarıyla savaşmalıydı ki, "din ve devlet düşmanı bir daha mukaddes topraklarımıza ayak basmaya, Kâbe'yi ve Peygamberimizin nurlu kabrini kapsayan mübarek Hicaz topraklarının huzurunu bozmaya cüret edemesin"di. Askerlere moral vermek için, "dünyanın en cesur ve muhteşem iki ordusu ile silah arkadaşlığı ettikleri" de hatırlatılıyordu.

Başkumandan vekili sıfatıyla Enver Paşa'nın Orduya beyannamesi çok daha fazla dini heyecanları tahrike yönelik bir mahiyet taşıyordu. Osmanlı ordusunun "dünyanın en sebatlı, fedakar askeri" olduğunun altını çizen Paşa, askere "hepimiz düşünmeliyiz ki, başlarımızın üzerinde Peygamberimizin ve sahabe-i güzin efendilerimizin ruhları uçuyor. Şanlı babalarımız başlarımızın ucunda bizim ne yapacağımıza bakıyor" sözleriyle onların dini hislerini etkilemeye çalışıyordu.25

Cihad fetvasında da İslam ve İslam ülkeleri aleyhine ortaya çıkan düşman hücumuna karşı Müslümanların can ve malları ile cihada başvurmalarının farz-ı ayn olduğu vurgulanıyordu. Cihada karşı gelen Müslümanların günahkar olacaklarının ihtar edildiği fetvada, İngiltere, Fransa, Rusya, Sırbistan, Karadağ ve müttefiklerinin hakimiyet ve esaretleri altında bulunan Müslümanları bu devletlere karşı ayaklandırmak, bu devletlerin Müslüman tebaasından toplayacakları askerleri de Osmanlı Devleti ve müttefikleri Almanya ve Avusturya-Macaristan'a karşı harp etmekten vazgeçirmek amaçları hedeflenmiştir. Ancak İslam aleminin genel durumu ortadaydı. Bununla birlikte çağrıya uyarak İran dahil Türkistan ve Afganistan'dan gelen çok az sayıda mücahit neticeye elbette ki tesir edememiştir.

Buna mukabil İngiliz Hindistan İşleri Bakanı Lord Crove, Mezopotamya'daki stratejik ve iktisadi menfaatleri temin için çok çalışmıştır. Arapların psikolojik olarak hazırlandığını belirtmiş ve ani bir hareketle Basra körfezinin işgalini teklif etmiştir. Halbuki Hindistan Müslümanlarından emin olamayan İngiliz hükümeti ihtiyatlı davranmıştır. Ancak 23 Ekim 1914'te Abadan adasındaki petrol kuyularını korumak, bölgedeki Arapları kışkırtmak üzere harekete geçmişlerdir. Arap yarımadasındaki sülalelere istikbalde tahtlar, bağımsız devletler vaat ederek kendilerine bağlamıştır. Mesela 23 Ekim 1914'te İngiltere, Arapların bağımsızlığını tanıyıp desteklemeyi, İskenderun, Mersin ve Şam'ı da içine alacak olan Büyük Arap Krallığını Şerif Hüseyin'e vaat etmiştir (Mısırdaki İngiliz Yüksek Komiseri Mac Mahon vasıtasıyla). Savaş ilanından sonra da bu çalışmalar devam ettirilmiştir. 3 Kasım 1914'te Kuveyt'in bağımsızlığını tanıyan İngiltere, 26 Ocak 1915'te İbn Suud, 3 Kasım 1916'da Katar Şeyhi ile anlaşarak Arapların hemen tamamını kontrol altına almıştır.

 

7. Savaşta Cepheler

 

Osmanlı orduları çoğu zaman müttefiklerinin yükünü hafifletmek amacıyla kullanılmışsa da mevcut imkanlarla en iyisini yapmağa çalışmışlar, ancak komuta mevkilerini işgal eden şahısların hayalci, plânsız, programsız yönlendirmeleri ile çoğu zaman boşuna canlarını vermişlerdir. II. Meşrutiyet Dönemi'nde tecrübesizlikleri yüzünden yönetimi yüzlerine gözlerine bulaştıran İttihatçıların aynı özellikleri savaş sırasındaki yönetimde de görülmüş, maalesef acısını Türk milleti çekmek durumunda kalmıştır.

 

A. Osmanlı Ordusunun Genel Durumu

 

Savaşın cephelerine geçmeden önce ordunun durumu hakkında bilgi vermekte yarar vardır. Zira İtalya ile Trablusgarp savaşında Çanakkale'den dışarı çıkamayan donanma ve sadece gönüllüleri özendiren genelkurmay ile dikkat çeken askeri yetersizlik, Balkan savaşları sırasında birlikler arasında iletişimsizlik, alakasızlık, siyasi çekişmeler ve yetersiz eğitimden dolayı hem dünya kamuoyunda hem de Türkiye'de hayal kırıklığı yaratmıştı. Enver Paşa'nın 3 Ocak 1914'te Harbiye Nazırlığı sırasında ordunun subay kadrosunda giriştiği tasfiye mevcut yapıyı önemli ölçüde değiştirmişti. Büyük çoğunluğu, Balkan Savaşlarında yetersizliği ortaya çıkmış, yaşlı, alaylı 1000'den fazla subayı emekli eden Enver Paşa, bu suretle ordunun sevk ve idare kadrosunu esaslı surette gençleştirmişti. Donanmanın modernize edilmesi İngiliz Amiral Limpus komutasında bir İngiliz Deniz Heyetine verilmiş, Almanlar için ordu ayrılmıştı.26 Askeri başarı için disiplini öne çıkaran Paşa, askeri tatbikat, manevra ve atış konularında en üst düzeyde olan yetersizlikleri gidermek amacıyla hummalı bir çalışma başlatmıştı. Alman askeri heyetinin de katkılarıyla zamana karşı yarışırcasına düzenlemeler yapılmıştır. Ordunun silah, araç, gereç ve donanım bakımından aşikar olan yetersizliği Alman silah fabrikalarına yapılan siparişlerle giderilmeye çalışılırken, subayların bireysel donanımlarını arttırmak için kolordu karargahlarında çeşitli dil kursları açılmaya başlandı.

Alt seviyedeki askerin durumu için Alman Askeri Heyeti'ne mensup subayların raporlarında ilginç gözlemler vardır. Karargahta kurmay görevi yapan Alman Albay von Kressenstein: "Türk ordusunun erleri haddızatında mükemmeldi. Tab'an birçok askeri meziyete sahip olan Anadolulu, mükemmel cesur, kanaatkâr, gözüpek, dayanıklı, itaatli, mütevekkil, ve sadık bir asker"diyordu.

Bununla birlikte ülkenin genel durumu ile alakalı eksiklikleri de dikkat çekiciydi: "Türk halkının çoğu ve dolayısıyla askerleri iyi beslenmemişti. Bundan dolayıdır ki, vücutça iş görme kabiliyetleri ve hastalıklara mukavemeti, bir kuzey memleketlisine nazaran çok daha azdı".27 Eğitim olarak yetersiz olan erlerin, okuma yazma bilmemelerinin karar verme ve hızla uygulamaya geçmede noksanlık yarattığının altını çizen Alman Albay, bu eksikliğin kuvvet, gayret ve cesaret sahibi takım ve bölük komutanlarına ihtiyaç gösterdiğini, kısaca astsubay kadrosunun niteliklerinin belirleyici olacağını tespit etmektedir. Bu kadronun Balkan Savaşlarındaki kayıplar ve sistemin yanlışlığı yüzünden son derece yetersiz oluşunun son derece cesur askerlere rağmen taarruzlarda başarısız kalmanın zeminini oluşturduğuna dikkat çekmektedir. Von Kressenstein, subay kadrosunun siyasetle uğraşmasına hiçbir şekilde engel olunamadığını gözlemleyerek ordunun bu amansız hastalığının devam ettiğini bildirmekteydi. Ordunun yiyecek ve giyecek ihtiyacı ve bunların sefer halinde nakliyesi bakımından durum iç açıcı olmaktan çok uzak görünmektedir. Askeri malzeme konusunda kendi imkanları ve mevcudu ile uzun sürecek bir savaşı kaldıramayacak durumdaydı. Askerin yiyeceği bakımından da en iyimser tahminle üç aylık erzak stokunun olduğu ordu komutanlıkları arasındaki yazışmalardan anlaşılmaktadır.28

 

B. Alman Askeri Heyeti

 

Bu arada Almanya'dan gelen askeri heyetin durumuna da açıklık getirmek gereklidir. Balkan Savaşlarındaki yenilgi, savaşlar sırasında Türkiye'de görevli olan Alman subayların da başarısız oldukları düşüncesini kuvvetlendirdiği için Almanlar yeni bir askeri yardım istendiğinde bütün Osmanlı Genelkurmayını düzenleyecek, subayları eğitecek, kimseden emir almayacak bir konumun generallerine sağlanmasını istemişlerdi. Osmanlı Sadrazamının son otuz yılda daima Alman ekolünce eğitildiği için orduyu Alman subaylara bırakmak fikri çerçevesinde:29 "kıta ve karargah tecrübesi bulunan, kolordu kurmay başkanlığı yapmış, en seçkin bir askeri kabiliyet, tuttuğunu koparacak sağlam bir karakter sahibi" bir general istenmişti. Bu istek Tümgeneral Liman von Sanders ile karşılanmış, General, birinci ferik (mareşal) olarak beş yıllığına, Türk ordusunda Reform Komisyonu'nun başkanlığını yapmak üzere karargahı İstanbul'da, birlikleri İstanbul ve civarında bulunan 1. Kolordu komutanlığına ve Yüksek Askeri Şura Üyeliği'ne atanmıştır.30

General Liman von Sanders, Türk hizmetindeki bütün Alman subaylarının doğrudan doğruya amiri olacak ve Türkiye'nin her yerinde denetlemeler yapabilecekti. Kabul etmediği hiçbir yabancı subay Türk Ordusuna alınmayacaktı. Atış okulları, talimgahlar ve gösteri birlikleri de dahil olmak üzere bütün askeri eğitim ve öğretim kurumları emrine verilecekti. Yüksek Askeri Şura üyesi olarak üst düzey Türk subaylarının yükseltilmelerinde oy kullanacaktı. Yüksek rütbeli subayların değiştirilmelerinde onun rızası aranacaktı.

Bütün yetkilerine karşın heyet başkanı ve Alman büyükelçisi arasında bir çekişmenin daha ilk günden başladığı bilinmektedir. Büyükelçi, generalin diplomatik kabiliyetsizliğini itiraf ederken emri altındaki isimler tarafından da "kendine güvenli ve gururlu, hararetli ve öfkeli, kuruntulu ve alıngan" olarak niteleniyordu.31 Liman Paşa da Türkiye'deki beş yılında düşmanlar kadar kendi etkinliğini azaltmaya çalışanlarla da uğraşmak zorunda kaldığını iddia etmekteydi. Harbiye Nazırı olduktan sonra Enver Paşa ile sürtüşmeleri kadar fiilen 1. Ordu komutanlığını da yapmak istemesi hükümetini Rusya ve İngiltere karşısında zor durumda bırakmıştı. Bütün bunlara karşın Alman yönetimi Osmanlı Devleti ile ittifak yapmak hususunu subaylarının eğitip organize etmeye çalıştıkları Türk ordusunun Rusya karşısındaki hareket kabiliyetine bağlı olarak Liman Paşa'nın kararına bağlamak gibi bir yaklaşım göstermişti.32 Savaş döneminde de devam eden Alman subayları arasındaki çekişmeler, Liman von Sanders'in, Gelibolu'da oluşturulan 5. ordu kumandanlığına tayini, yerine resmi görevi olarak görünmese de Mareşal von der Goltz'un getirilmesine yol açmıştır. Sanders buradaki görevinde Almanya'dan sağladığı az sayıdaki eğitimli istihkam birliği (200 kişi) ile askeri malzeme yardımıyla daha verimli çalışırken Türk subayları ile daha uyumlu bir görüntü vermiştir.

Mart 1917'de Bağdat'ın İngilizlerce işgali üzerine Almanların eski Genelkurmay Başkanı von Falkenhayn'ın komutasında Yıldırım Orduları Grubu oluşturulmuş, Bağdat ve Güney Irak'ın geri alınması çabalarında karargahın tamamen Alman subaylarından oluşturulması Türk makamları arasında hoşnutsuzluk yaratmıştı. Zira Türk Genelkurmayı'ndan tamamen bağımsız hareket etmekteydiler. Ancak hemen belirtelim ki, Alman komutanların Türk askerinin özelliklerini bilmemeleri taarruz ve savunma savaşları başta olmak üzere genel başarısızlıklarında önemli rol oynamıştır.33

Von Falkenhayn'ın yerine Filistin cephesi komutanlığına getirilen Liman von Sanders'in Yıldırım Orduları Grubu karargahını neredeyse tamamen Türk subaylarından oluşturması ve cepheye yakın bir yere kurdurması, onun Türkiye yılları boyunca Türk askerini tanımada oldukça gelişme gösterdiğinin de bir kanıtı olmalıdır.34 Türkiye'deki Alman askeri heyetinin faaliyetleri, Mondros Mütarekesi'nin imzalandığı tarih itibarıyla mukaveleleri feshedilerek bitirilmiştir. Türk Ordusunda kurmay başkanlık görevinden, ordular grubu ve ordu komutanlığına kadar çeşitli derecelerde aktif ve Alman siyasi askeri ve ekonomik çıkarlarını en üst düzeyde gerçekleştirmek üzere faaliyet gösteren heyetin alınan sonuçtan da o oranda sorumlu olduğu son kurmay başkanı General von Seeckt'in ifadesiyle sabit olmalıdır: "Genelkurmay başkanı olarak çöküşte suç ortağının bir Mehmet ya da Mustafa olmasını, ama General von Seeckt olmamasını ne kadar isterdim. Fakat bunlar bizim askeri bencilliğimizin bedelidir".35

 

C. Kafkasya Cephesi


1878 Berlin Kongresi kararları ile Kars'ı alan Ruslar mütemadiyen bölgeye yatırım yapmış, Sarıkamış'a kadar demiryolu getirmişlerdir. Almanya'nın Bağdat demiryolunu üstlenmesini, Osmanlı Devleti tarafından Doğu Anadolu'ya yol yapılmaması kaydıyla kabul etmiş olan Rusya, bölgedeki her askeri harekette ulaşım üstünlüğünü daha işin başında eline almıştır.36

Kafkas savaşları 1 Kasım 1914'te Rus saldırılarıyla başlamıştır. Ancak bölgedeki Osmanlı orduları bunu başarıyla durdurmuş ve karşı harekata geçmişlerdir. Rusların bölgedeki kuvvetlerinin çok fazla olmaması başkomutan vekili Enver Paşa'ya Kafkaslar'ı zaptetme ümidini vermiştir. Bunda Alman subayların telkinlerinin de rolü olmuştur. Kafkasya'yı alarak Orta Asya Türk dünyası ile doğrudan temasa geçmek ve hatta Hindistan'a kadar ilerlemek gibi stratejik ancak devletin imkanlarına nispetle hayalci düşüncelerle Boğazlar ve Trakya'da tutulması gereken kuvvetlerin bir kısmı bu cepheye kaydırılmıştır. Aralık ortasında Trabzon üzerinden Erzurum'a gelen Enver Paşa derhal taarruz edilmesini istediğinde, askerin yazlık kıyafetleriyle, yolların kardan kapalı olduğu bir sırada taarruza kaldırılmasını saçma bulup ilkbaharı beklemeyi savunan III. Ordu Komutanı Hasan İzzet Paşa'nın istifasını 9 ve 10. kolordu komutanlarının istifaları izlemiştir. Liman von Sanders'in de desteklediği bu plana uygun olarak 90.000 kişiyi taarruza kaldıran Enver Paşa idaresindeki ordu 27 Aralık'ta Ruslar tarafından durdurulmuştur. Kışa karşı hiçbir hazırlığı olmayan askerin 60.000'den çoğu soğuktan donarak ölmüştür. Yine de 29 Aralık'ta Sarıkamış kuşatılmıştır. Ancak askerin yetersiz sayıya inmesi kuşatmadan netice alınmasını engellemiş ve Enver Paşa 2 Ocak 1915'te cepheyi terk etmiştir. Cepheden geriye ise çoğu hastalıklı 12.000 asker dönebilmiştir.37 İleri harekâta girişen Rus ordusu, Ardahan ve Oltu'yu işgal ederken savaşın başından itibaren tüm kayıpları 12.000 kişi olmuştur. Ruslar ilkbaharda Van, Muş ve Bitlis'i işgal etmişlerdir. Bölgedeki askerlere Karadeniz'deki Rus donanması yüzünden denizden de takviye gönderilememiştir.

1916 baharında yeniden saldırıya geçen Ruslar denizden Doğu Karadeniz'e çıkardıkları bir kolordu ile Erzurum, Erzincan ve Temmuz ayında Trabzon'u işgal etmişlerdir. Diğer taraftan Mustafa Kemal Paşa komutasındaki 16. Kolordu birlikleri 6 Ağustos'ta Rusların 4. Kolordusunu yenerek Muş'u, bir gün sonra da Bitlis'i kurtarmışlardır. 1917 senesi Mart'ında Rusya'da ihtilâlin patlak vermesi üzerine Rusya savaştan çekilmiş, kendi iç meseleleri ile uğraşmaya dalmıştı. Rusların yerini alan Ermenilerin katliâm tehditlerine mukabil 1918 Martı'nda Kâzım Karabekir Paşa'nın kumandasındaki Kafkas kolorduları tarafından Erzincan ve Erzurum kurtarılmıştır (12 mart 1918).38 3 Mart 1918 Brest-Litovsk anlaşması ile Osmanlı Devleti doğuda Rus işgali altındaki bölgeyi kurtarmıştır.39 93 Harbi'nden bu yana Rus işgalinde bulunan Kars, Ardahan ve Batum'u geri almakla yetinmedi. Kafkasya içlerinde ilerleyerek geçici bir süre için de olsa Bakü'yü alan Osmanlı ordusu Hazar kıyılarına ulaşmıştır. İdaredeki başarısızlığın yanı sıra bölgede yeterli alt yapının (ikmal ve ulaşım) olmayışı bu cephede son derece sıkıntılara sebep olmuştur.

 

D. Kanal Cephesi

 

İngilizlerin asker, mühimmat ve malzeme sevkiyatında can damarı vazifesi gören Süveyş Kanalı harekâtı bu damarı kesip, çıkarılacak isyanla Mısır'ı geri almak hedeflerine yönelik olmuştur. Geri plânda ise İngiltere'yi Orta Doğu'da Osmanlı ile uğraştırarak etkisini azaltmak isteyen Alman Genelkurmayı'nın telkinleri vardır. Ancak harekât plânının hayalî olması Alman general Liman von Sanders'e bile ters gelerek itirazına sebep olmuştu.40

Cephe komutanlığı, Suriye ve Filistin'deki 4. Ordu Komutanı sıfatıyla Cemal Paşa'ya verilmiştir. Öneminden dolayı İngilizlerin 100.000'i Mısır'da olmak üzere yaklaşık 150.000 kişilik kuvvet yığdıkları bölgeye 35.000 kişilik kuvvetle gelen Cemal Paşa, yaklaşık 300 km'lik Sina çölü kısmını bir haftada yaya olarak geçmiş ve 2-3 Şubat 1915'te Kanal'a gelmiştir. Her türlü malzemeyi beraberinde getirmeye mecbur kalan askerin en fazla iki günlük yiyeceği vardır. Aynı gece taarruz edilmiş ise de tamamen 25. fırka askerlerinden oluşan gücün 600 kişilik bir kısmı kanalı geçebilmiş, sonra da şehit veya esir edilmişler, diğerleri kanalda hayatlarını yitirmişlerdir. 3 Şubat gecesi orduya geri çekilme emri verilmiştir. Çanakkale cephesinde çarpışmaların şiddetlenmesi üzerine 4. ordu'nun bir kısım birlikleri de buradan alınarak taarruz ileri bir tarihe ertelenmiştir.41

Mevcut sıkıntılar ve Hicaz demiryollarının orduların ikmal malzemelerini nakildeki yetersizliği dolayısıyla kanala ikinci defa ancak 1916 yılının 16 Temmuzunda saldırı yapılmıştır. Pek çok sayıda Alman'ın da iştirakiyle yapılan bu savaşta askerin 1/4'ünü kaybedip açlık, susuzluk ve cephanesizlik sebebiyle geri çekilmek mecburiyeti hasıl olmuştur. Bundan sonra 4-5 Ağustos'ta Romani ve Katya bölgelerinde İngilizlerle yeniden karşı karşıya gelinmiştir. Ancak sonuç yine aynı olmuştur. Bu çatışma 'Mısır'ın Fethi' hülyasının son tezahürü olarak değerlendirilmektedir. General Ali Fuad Erden'in ifadesiyle "bir kumar oyunu gibi, Romani küçük ölçüde Sarıkamış'tır. Sarıkamış macerasının ikinci cildidir".42 Aslında ilk saldırıdan sonraki çabaların İngilizleri rahatsız etmek ve kuvvetlerini bölmekten başka bir amaca hizmet etmediği, dolayısıyla Alman savaş plânlarına uygun olarak gerçekleştirildiği aşikardır. Nitekim bunu Enver ve Cemal Paşalar arasındaki yazışmalar da göstermiştir.43

Bu başarısızlıklardan sonra da Osmanlı Genelkurmayı İngilizlere mukavemet edemeyeceğini anladığı Sina yarımadasını boşaltmakta ağır davranmış, İngilizler 21 Aralık 1916'da El Ariş'e girmiş, iki gün sonra 35 km uzaklıktaki Maktaba'ya düzenledikleri bir baskınla da bölgede bırakılan Osmanlı askerlerinden 1600 kadarını esir etmişlerdi. Aynı şekilde Refah'da da bir Osmanlı birliği İngilizler karşısında 2000 kayıp vermişti.

Bu başarısızlıklar üzerine cepheyi teftiş eden Enver Paşa'nın emriyle Türk askeri, Gazze-Birüssebi' hattına çekilmiştir. Elde ettiği başarılardan aldığı cesaretle Kudüs'ün işgalini hedefleyen İngilizler 26 Mart 1917'de yarı sayılarındaki Türk birliğine saldırmış ancak büyük kayıplar vererek geri çekilmek zorunda kalmışlardı. Bununla birlikte Mart 1917'de Bağdat'ı ele geçirmiş olmanın yüreklendirdiği İngilizler, Gazze'de Türk birliklerine ikinci saldırıyı 17-20 Nisan tarihleri arasında gerçekleştirmişlerdi. Türk birlikleri karşısında tekrar yenilgiye uğrayan cephe komutanı mareşal Robertson'a İngiliz Genelkurmayı takviye vermeyerek onu cezalandırmıştır. Ancak 30.000 kişilik birlikleri burada tutmuş olmakla Türk Genelkurmayı da eleştirilmiştir. Zira Gazze müdafaasının Türk savaş planlarının bütünü içerisindeki yeri o kadar belirleyici önemde değildi.44


Bağdat'ın İngilizlerin eline düşmesi Osmanlı Genelkurmayı'nda bilhassa Enver Paşa'da büyük rahatsızlık yaratmış, tarihi, stratejik ve manevi önemi dolayısıyla geri alınması için harekete geçmiştir. Enver Paşa'nın Alman genel karargahından bir ordular grubu kurmaylığının ve yardımcı bir birliğin gönderilmesi isteğine bölge üzerindeki projeleri dolayısıyla Almanların da olumlu yaklaşması Yıldırım Ordular Grubu'nun kurulması ve General von Falkenhayn'ın gelmesiyle sonuçlanmıştır. Tamamen Almanlardan oluşan karargahı ile Yıldırım Ordular grubu bütünüyle Alman menfaatlerinin; Filistin ve Suriye'de bir Alman nüfuz ve himaye sisteminin oluşturulması, için kurulmuştu. Gerçekten de karargahtaki Alman subaylar Irak, Suriye ve Filistin bölgesindeki Arap kabileleri arasında bilhassa para kuvvetiyle Alman nüfuzunu yaymakta son derece başarılı olmaktaydılar. Karargahta yer alan çok az sayıda ve pasif görevlerdeki Türk subaylarının raporlarına göre Alman subaylarının en etkili olanlarından biri Türkiye'ye II. Dünya savaşı sırasında elçi olarak gelecek olan von Papen idi.45

Almanların söz konusu faaliyetlerini Genelkurmaya bildirerek kontrol altına alınması için uyaran Yedinci Ordu kumandanı Mirliva Mustafa Kemal Paşa, 20 ve 24 Eylül 1917'de gönderdiği raporlarda; yöre halkının hükümetten ne derece uzaklaştığını, Türk ordusunun gerek sayı gerekse askeri durumunun savaşın başına nispetle oldukça zayıfladığını, İngilizlerin Sina ve Hicaz'da son derece kuvvetli bir şekilde son darbeyi vurmak için beklediği bir sırada Bağdat'ın geri alınmasının maddeten dahi mümkün olmadığını anlatarak Osmanlı Genelkurmayı'nı uyarmıştır. Bununla birlikte herşeyin bitmiş sayılamayacağını, bundan sonra mutlaka savunma savaşları yaparak, iç idareyi gerek asayiş, gerekse ticari ve iktisadi durumu düzeltmeye gayret edip suiistimali asgariye indirerek sağlam bir zemin hazırlamak gerektiğini izah etmiştir.46 Ordular grubu komutanlığı ve kurmaylığının tamamen Almanların eline bırakılmasını kabul edemeyen Mustafa Kemal, isyanını "Hayat ve memat mesailinde olsun ita-yı karar hakkından mahrum bulunduğumuzu zannetmiyorum" sözleriyle dile getirmekteydi. Paşa, dahili ve siyasi komutanın mutlaka bir Osmanlı paşasında olup Falkenhayn ve Alman subayların onun emrinde çalışması gerektiğinde ısrarlıydı. Nihayetinde orduların savaş durumu alması hususunda da Alman generalin tercihlerine sebeplerini ortaya koyarak karşı çıkan Mustafa Kemal Paşa, eğer uyarıları dikkate alınmaz ise sorumlu olmamak için istifa edeceğini bildirmiştir. Beklediği neticeyi alamadığı için istifa eden Mustafa Kemal Paşa'nın yerine Mirliva Fevzi Paşa tayin edilmiştir.

İngilizlerin Kudüs'ü Noel hediyesi olarak verebilmek amacıyla her türlü para, malzeme ve asker desteğini yaptıkları General Allenby'nin 31 Ekim'de başlattığı saldırıda ilk hedef Birüssebi olmuş, çok üstün kuvvetlerle şehri alan İngilizler 1 Kasım gecesi Gazze'ye de saldırmışlardı. Savaş başladığında Halep'te olan Ordular Grubu komutanı Falkenhayn, 5 Kasım'da Kudüs'e gelmişti. Ancak İngilizlerin 6 Kasım'da Osmanlı merkez cephesini Tellüşşeria'da yarması üzerine 8 Kasım'da Osmanlı geri çekilişi başlamıştır. Mevzi karşı saldırılarla İngiliz ilerlemesini durdurmak isteyen Falkenhayn, biraz zaman kazanmış, İngilizlerin Kudüs önlerine gelmesi yaklaşık bir ayı bulmuştur. Osmanlı ordusu Kudüs 9 Aralık'ta boşaltırken İngiliz komutanı Allenby şehre iki gün sonra girmiştir. Bu başarısızlıktan sonra Şubat 1918'de Falkenhayn geri alınmış yerine Liman von Sanders getirilmiştir.47 Şubat ve Mart 1918'de İngilizlerin Şeria'nın doğusuna geçerek yaptıkları saldırılarla Filistin cephesini tutan Türk askerlerini iki ateş arasında bırakma teşebbüsleri başarısız olurken sınırlı sayıdaki askerleri ile İngilizleri püskürten Fevzi (Çakmak) Paşa'nın ön plana çıktığı dikkat çekmektedir.

Yıldırım Orduları askerlerinin durumu nispeten sakin geçen yaz aylarında daha da bozulmuştur. Silah ve cephaneleriyle kaçan askerler, bölgenin ürünlerinin İngilizlere satılıyor olması, merkezden yeterince iaşe ve mali destek gelmemesi gibi nedenlerle orduda açlık tehlikesi söz konusu olacak seviyeye çıkmıştır. Hükümetin Suriye ve Filistin'in sivil idaresini Liman von Sanders'e devretme teklifi Osmanlı yöneticilerinin aczini gösterirken, Alman komutan askeri işlerinin çokluğu sebebi ile bu teklifi kabul etmemiştir. Öte yandan Almanya buraya gönderdiği birliklerin önemli bir kısmını cephe komutanının muhalefetine rağmen geri çekerek Kafkas cephesindeki menfaatleri doğrultusunda kullanmış, kalan az sayıdaki birliklerin kullanımı için de müdahalede bulunmaktan çekinmemiştir.

Buna mukabil İngilizler bölgeye, her bakımdan çok daha az yıpranmış, her türlü ihtiyaçları karşılanan, birlikleri yığmaya devam ederek Türk kuvvetlerinin üç katı bir üstünlüğe erişmişlerdi. Nihayet 16-17 Eylül'de Yıldırım Orduları komutasını şaşırtarak kuvvetlerini farklı istikametlerde dağıtmasını sağlayacak, Şeria'nın doğusundaki Arapların desteğinde, demiryolu merkezlerine mevzii İngiliz saldırıları ile son adım atıldı. Hemen arkasından 17 Eylül gecesi, Nablus'taki 7. Ordu karargahına bir saldırı başlatan İngilizler, 19 Eylül'de 8. Ordu karargahına hava kuvvetlerinin desteğinde yapılan ve iki gün içinde önemli bir kısmını devre dışı bırakan hücumlarla Osmanlı Ordularının geri çekilme imkanlarını da ortadan kaldırmaya yönelmişti.

Bu saldırılar sırasında ordunun haberleşme hatları tamamıyla tahrip edildiği için Nasıriye'deki Yıldırım Orduları karargahı ile bağlı ordular komutanlıkları arasındaki iletişim tamamen kesilmiş, Nasıriye'ye kadar giren İngiliz süvarilerinin elinden Grup komutanı Liman von Sanders bile güçlükle kurtulmuş, ancak binlerce asker şehit, bir o kadarı esir olmuştu.48 7. Ordu kumandanı Mustafa Kemal Paşa, ordusunu mümkün mertebe geri çekerek İngiliz saldırılarından korumaya çalışırken, İngilizler o zamana kadar saldırmadıkları 4. Orduyu takibe başlamışlardır. Araplar demiryolları, başta olmak üzere bütün iletişim vasıtalarını tahribe yönelik saldırılara devam ederken, cephe komutanı Liman von Sanders, sonuna kadar direnme düşüncesi ile ordunun bir bütün halinde geri çekilerek kendini toplaması ve yeniden düzenlenmesini mümkün kılacak kararı vermemekte direniyordu. Kendi kuvvetlerini kurtaran Mustafa Kemal Paşa ise mevcut kuvvetlerin bir bütün halinde çekilip tek cephe teşkil edilmesinin yanısıra Arapların başındaki Şerif Faysal ile siyasi ve askeri konularda anlaşarak düşman cephesini bölme teklifini Harbiye Nazırı Enver Paşa'ya bildirmişti.

Son olarak Şam'ın müdafaa edilmesini isteyen Liman Paşa, Mustafa Kemal'in kuvvetlerini de burada bıraktırarak onu dağılmış askerleri toplayarak bir birlik oluşturmakla görevlendirmişti. Ancak istiklal beklentisi içindeki Arapların büyük bir Osmanlı düşmanlığı içerisinde oldukları Şam, 30 Eylül'de İngilizlerin eline düşmüştür. Rayak'da Liman Paşa ile görüşen Mustafa Kemal, onu, elde kalan birliklerin düşmanla temastan kaçınarak daha kuzeye çekilmesi gerektiğine, savaşa devam etmenin son kuvvet kalıntılarının da kaybedilmesi olduğuna ikna eder. Burada Liman Paşa'nın cevabı çok manidardır: "Karar budur, fakat ben nihayet bir ecnebiyim. Bu kararı veremem, ancak memleketin sahipleri verebilir". Bundan sonra komuta insiyatifini ele alan Mustafa Kemal Paşa, Halep'te topladığı kuvvetleriyle İngilizlerle çarpışır, onları daha kuzeyde Katma'da 26 Ekim'de püskürterek Antakya'yı emniyet altına almıştır.49 30 Ekim'deki Mütarekenin şartları gereği Liman Paşa'nın ayrılması ile de 31 Ekim'de Yıldırım Ordular Grup kumandanlığına atanmıştır.

Çarpışmaların genel seyrine bakıldığında gerek sayı, gerek silah, donanım ve iaşe, gerekse yönetim bakımından kendisinden kat kat üstün düşman kuvvetleriyle karşılaşan Türk orduları, kendi ülkelerinin çıkarlarını öne çıkararak çalışan Alman heyeti mensuplarının komutasında büyük ölçüde heder olmuş, yine kendi subaylarının gayreti ile asgari ölçüde varlığını kurtarabilmişlerdi.



E.Irak Cephesi

 

İngilizlerin daha savaş başlamadan asker yığmaya başladığı cephe, Hint deniz yolunun güvenliğini sağlama ve petrol potansiyeli bakımlarından önemlidir. İngilizler buradan hareketle müttefikleri Rusya ile birleşme ümidi taşımışlardır. Bölgede daha ziyade Arap kabilelerine ve ilân edilen cihada güvenilerek az sayıda Türk askeri (8.000 kişi) bulundurulmuştur. Ancak İngilizler de Araplarla anlaşmışlardır. 22 Kasım 1914'de Basra'yı aldıktan sonra ileri harekâta geçerek 9 Aralık'ta Kurna'yı ele geçiren İngilizlere karşı Türk kumandanlarda doğru dürüst bir bölge haritasının bile bulunamayışı çok düşündürücü bir durumdur.50 Burada Yarbay Süleyman Askeri Beyin ön plâna çıkıp mahalli gönüllü kuvvetlerle bir şeyler yapmaya çabaladığı görülmektedir. İngilizlere karşı başlangıçta mevzii başarılar kazanan Osmanlı kuvvetleri 14 Nisan'dan başlamak üzere art arda yenilmeye başlamışlardır. İngilizler 21 Mayıs'ta Amara, 25 Temmuz'da Nasıriye ve 28 Eylül'de Kutü'l Ammara'yı almışlardır. 22 Kasımda Selmân-ı Pâk muharebelerinde büyük bir başarı gösteren Osmanlı kuvvetleri Kutü'l-Ammara'da İngiliz kuvvetlerini kuşatmışlardır.51

Eylül 1915'te Kutü'l-Ammare'ye yerleşmiş olan İngiliz kuvvetleri 29 Nisan 1916'da komutanları Thowsend ile birlikte teslim olmuşlardır. Ancak hiçbir şekilde İngiliz faaliyetleri durmak bilmemiştir. Bağdat üzerine yürümek için sürekli asker ve mühimmat yığmak ile meşgul olan İngilizler Şattü'l-Arab'ı kullanarak 13 Aralık 1916'da ileri harekata başlamışlardır. 11 Mart 1917'de Bağdat'ı ele geçirmek suretiyle de cephenin en etkili sonucunu almışlardır. 1917 yılı içerisinde başka ciddi saldırıda bulunmayan İngilizler, 30 Ekim'de mütarekenin imzalanmasından sonra 8 Kasım'da Musul'u işgal etmişlerdir.

Kafkaslar'da soğuktan kırılan Türk askeri, Irak cephesinde sıcak, kolera ve açlıktan kırılmışlardır. İlaç ve cephane yokluğu kuvvetlerin azmini kırarken İngiliz altınlarına ve bağımsızlık vaadlerine kanan pek çok Arap kabilesinin hesapta olmayan saf değiştirmeleri cephenin kaderini tayin eden faktör olmuştur.52



F.Savaşın Dönüm Noktası:Çanakkale Savaşları

 

Çanakkale cephesinin açılması daha savaştan önce İngiliz bahriyesince düşünülen bir husustur. Hedef, Çanakkale'den hareketle İstanbul alınacak, Osmanlı savaş dışı bırakılacaktır. Boğazlardan geçişin sağlanmasıyla İngiliz ve Fransızlar sosyal karışıklıklar içerisindeki müttefikleri Rusya'ya daha çabuk ve kolay bir şekilde askeri yardım ve malzeme akışını gerçekleştireceklerdir.

Rusya'nın ekonomisindeki daralma dış dünyaya ulaşmasının sağlanmasıyla giderilmiş olacaktır. Ayrıca böyle bir cephede elde edilecek başarılar hâlen tarafsızlıklarını korumakta devam eden Balkan devletlerini İtilaf devletleri safına çekebilecektir. Bunlara ilaveten bu cephede çarpışmaların başlaması Kafkaslarda Rusları zorlayan Türk birliklerinin buraya kaydırılmasını gerektirecek, Rusya'nın yükünü hafifletecektir.

 

1. Deniz Savaşları

 

Balkan Savaşlarından perişan bir vaziyette çıkan Türk ordusunun mukavemet gösteremeyeceğini, Boğazlardan kolayca geçecek donanmanın Osmanlı Devleti'ni ilk hamlede saf dışı bırakacağını düşünen İngiltere'nin Bahriye Nazırı (Denizcilik Bakanı) W. Churchill, İstanbul'u teslim alacağını düşünmüştür. Teorik olarak haksız da değildir. Silah ve cephane açısından çok zor durumda olan Türk ordusu henüz Almanlardan askeri malzeme yardımı da alamamıştır. İstanbul'un alınmasıyla iki ateş arasında bırakılacak Almanya'nın kolayca pes edeceği ve savaşın bitirileceği ümitleri kuvvetlidir. Kısaca Çanakkale Cephesi I. Dünya Savaşı içinde Osmanlı ve savaşın kaderi açısından en önemli noktadır.

İngiliz Savaş Bakanı Lord Kitchener Çanakkale'yi geçmede kara kuvvetlerine ihtiyaç kalmayacağı hesabıyla, İngiliz-Fransız Filosu'nu Şubat 1915'te Limni adasının Mondros limanında toplamıştır. Savaş 19 Şubat 1915'te İtilaf donanmalarının Kumkale ve Seddü'l-Bahr tabyalarını uzun menzilli toplarla dövmesiyle başlamıştır.53 İngiliz ve Fransız donanmasının en güçlü savaş gemilerine karşı, Türkler tabyalardaki yetersiz sayıda ağır toplar ve obüs bataryaları ile mücadele vermişlerdir. Saldırgan donanmaya nispetle daha kısa menzilli ağır topların cephanesi Osmanlı Devleti'nde yapılamadığı gibi, Almanya'dan da savaş dolayısıyla nakledilememiştir. Mayın sayısı yetersiz olup kafi miktarda kullanılamamıştır. En kötüsü ise hükümetin İngiltere ile ittifak etme umuduyla daha önce donanmanın ve limanların düzenlenmesinin İngilizlere verilmiş olmasıdır. Amiral Limpus idaresindeki İngiliz Heyeti'nin sağladığı çok özel bilgiler sayesinde İngilizler devletin savunma ve savaş düzeni ile ortaya koyabileceği imkanları bilmektedirler. İtilaf devletleri, Boğazları ele geçirince İstanbul'un paylaşılmasının gündeme geleceğini, bunun da İtalya ve Bulgaristan başta olmak üzere tarafsızların paylaşmada yer almak için kendi yanlarında savaşa katılacağını düşünmüşlerdir. Bu düşüncelerle 17 Mart'a kadar bombardıman aralıklarla sürmüştür. 18 Mart sabahı Fransızlar Anadolu yakasını, İngilizler Rumeli yakasını dövmeye devamla Boğazdan geçmek için hareket etmişlerdir. Bir gece önce Nusret mayın gemisiyle Boğaza mayın döşeyen Osmanlı askeri, yaklaşık 7 saat süren bu bombardımana metanetle karşı koymuştur.54 İngiliz ve Fransız savaş gemileri uzun menzilli toplarıyla tabyaları dağıttığını düşünerek Türk toplarının atış menziline girdikten sonra neye uğradığını şaşırmışlardır. Türk askerinin en zor şartlarda bile neler yapabileceğinin mucizevi bir örneğine şahit olmuşlardır.


Fransızların, Bouvet, Gaulois, Charlemagne, Suffren, gibi, Donanma bakımından en büyük deniz gücü halindeki İngilizlerin, Albion, Queen Elizabeth, Agamemnon, Prince George, Lord Nelson, Ocean, Triumph (Zafer), Inflexible (bükülmez), İrresistable (karşı konulmaz) Vengeance (intikam) gibi asalet ve güçlerinin simgesi gemilerle yaptıkları nihai saldırı deniz savaşlarının da sonunu getirecekti. Gerçekten de 18 Mart 1915 akşamına kadar devam eden çarpışmalar İngiliz ve Fransızların Boğazları geçemeyeceğini göstermiştir.

Toplam 19 savaş gemisi, üç kruvazör, birçok torpido, tahrip ve taşıt gemilerinden oluşan filodan Bouvet, Ocean ve İrresistable sulara gömülmüş, diğerleri uzun süre savaşamayacak kadar onarıma muhtaç yaralar almışlardır.55 Boğazın iki yanındaki Türk tabyalarında çok sayıda asker şehid olmuş, topların çoğu hasardan kullanılamayacak hale gelmiş, tabyalarda çıkan yangınlar büyük zarar vermişlerdi.





2.Kara Savaşları

 

Ancak, İtilaf devletleri geri çekilme akıllılığını göstermişlerdir. Bu sefer karadan harekete geçip Gelibolu'nun işgaline karar vermişlerdir. Mısır'dan tümenler getirip Limni ve İmroz adalarına yığınak yapmışlardır. Nisan 1915 başında 100.000 kişilik bir kuvvet toplanmıştır. 25 Nisan 1915'teki çıkarma ile kara savaşları başlamıştır. Anadolu yakasına yapılan çıkarma püskürtülmüştür. Bunun üzerine daha güçlü olarak Seddü'l-Bahr kıyılarına çıkmışlardır. 28 Nisan I. Kitre Savaşı İngilizlere ağır can kaybına yol açmıştır. Mayıs başında yeni asker sevkiyâtı devam etmiştir.

6 Mayıs'taki II. Kitre Savaşı 50.000 kişilik İngiliz-Fransız ordusuyla yapılmıştır. Türkler büyük gayretler ve kahramanlıklar yaratarak başarılı olmuşlardır. İtilaf devletleri bunun üzerine Gelibolu'ya asker sevk etmişlerdir. Yaklaşık 8 aylık Çanakkale Savaşlarında Türk askeri, cesur, akıllı ve atak bir komutanın idaresinde neler yapmağa gücünün yeteceğini göstermiştir. Bilhassa Anafartalar Savaşı'nda (7-8 Ağustos 1915) Yarbay olan Mustafa Kemal Bey'in askere "taarruzu değil ölmeyi emretmesi" savaşın kaderini etkilemiştir. Churchill'in anılarında "kaderin adamı" olarak tanımladığı M. Kemal, Conkbayırı ve Kocaçimen'de ilerleyen Anzak kolordusunu geri çekilmeye zorlayarak istila edilen noktaları kurtarmıştır. 19. tümen ve 57. alayı merkezden emir beklemeden kendi inisiyatifi ile cepheye süren Mustafa Kemal, Çanakkale Cephesi'nin düşmesini engellemiş, Boğazları kurtarmıştır. Cephedeki savaşlar İngilizlerin 19/20 Aralık 1915'te Arıburnu ve Anafartaları, 8/9 Ocak gecesi Seddü'l-Bahr bölgelerini boşaltmasıyla sona ermiştir.56




3.Çanakkale Savaşlarının Sonuçları

 

I. Dünya Savaşı'nda Türk ordusunun destanımsı mücadelesine sahne olan Çanakkale savaşları şehit ve yaralı yaklaşık 200.000 civarında vatan evladının kaybedilmesiyle kazanılmıştır. İngiliz ve Fransızların mukabil kayıpları da bu civardadır.57 İtilaf devletleri cepheye sürdüğü askerlerin çok büyük bölümünü sömürgelerden getirdiği için kayıplardan pek etkilenmemiştir. Ancak Osmanlı Devleti bu kayıplarını telafi edememiştir. Bunun en büyük etkisini ise Türkiye Cumhuriyeti'nin kuruluşunda görmüştür. Zira Çanakkale'deki kayıpların pek çoğu yüksek öğrenim görmüş, kalifiye insanlardır.58

Cumhuriyet'in ilk yıllarında yetişmiş eleman sıkıntısı had safhaya ulaşmıştır. Çanakkale Savaşları'nın olumlu neticeleri arasında ise Mustafa Kemal'i Türk ve dünya kamuoyuna tanıtması ve daha sonra gerçekleşecek Türk İstiklal harbinde moral destek sağlamasını sayabiliriz.

Diğer taraftan Çanakkale'de uğradıkları yenilgi İtilaf devletlerine çok pahalıya mal olmuştur. Savaş sırasında Almanya ve Avusturya Sırpları ezmiştir. İtilafçıların hayal kırıklığı yaratması Bulgaristan'ı II. Balkan Savaşı'nda kaybettiği büyük Bulgaristan'ı kurmak emeli ile müttefikler safına dahil etmiştir. 6 Eylül'de ittifaka dahil olan Bulgaristan 12 Ekim'de Sırbistan'a savaş ilan etmiştir. Savaşın uzaması ve Rusların yardım alamaması Rusya'daki sefalet ve açlığı arttırmış ve İhtilâlin zeminini hazırlamıştır. Müttefikler Rus buğdayından istifade edememişlerdir. İngiltere bilhassa sömürgelerinde büyük nüfuz kaybına uğrarken, uzayan savaşla 1.600.000'den fazla insan kaybına maruz kalmıştır. Fransa'nın kaybı da ondan az değildir.

 

G. Cephelerin Genişlemesi

 

1915 yılı tarafların ellerini güçlendirmek amacıyla cephelere yeni devletler, dolayısıyla taze güçler ilave etme çabaları içinde geçmiştir. Bu çerçevede her kesim yayılma amaçları doğrultusunda düşmanının daha fazla askerini başka cephelere kaydırmasını sağlayacak devletlere bol vaatlerde bulunarak saflarını sıklaştırmanın yolunu aramıştır. Bu cümleden olarak İtalya'nın İtilaf ve üçlü ittifak devletleriyle uzun süren görüşmeler yaptıktan sonra, İtilaf devletlerinde karar kılmış, 26 Nisan 1915'deki Londra Antlaşması ile Adriyatik'te İtalyan hakları tanınmış, 12 ada ve Anadolu'nun paylaşılmasında Antalya yöresi İtalya'ya pay edilmiştir. Ayrıca, Trablus ve Eritre'de, genişlemesine de izin verilecektir. Bunlara mukabil bir ay zarfında İtalya savaşa girecektir.59 Nitekim 20 Mayıs'ta İtalya Avusturya'ya savaş açmıştır. Ağustos'ta ise Almanya ve Osmanlı Devleti'ne savaş ilanında bulunmuştur.

Balkanlar'daki kuvvet dengesinde önemli bir yeri olan Bulgaristan da, 6 Eylül de Almanya ve Avusturya ile bir ay içinde savaşa girmek koşulu ile Sırbistan hakimiyetindeki Makedonya topraklarının tamamını, Romanya ve Yunanistan itilaf safında yer alırsa Dobruca ve Yunan hakimiyetindeki Makedonya topraklarını almak üzere anlaşmıştır.60 Bulgaristan, 12 Ekim 1915'te Sırbistan'a savaş ilan ederek mücadeleye dahil olmuştur.

Ahalisi Romen olan toprakları sınırları içine almak için müsait fırsat kollayan Romanya da bu savaşta 17 Ağustos'ta İtilaf devletleri ile anlaşmış, Bukovina, Banat ve Transilvanya'yı onların yardımı ile almayı hedeflemiştir. 28 Ağustos 1916'da Avusturya'ya saldırarak savaşa giren Romanya çabuk bir başarı elde edememiştir.61

Balkanlar'da ve Batı Anadolu'daki yayılma hesaplarından dolayı fırsat kollayan Yunanistan'da Başbakan Venizelos, derhal itilaf devletleri safında savaşa girerek yayılma emellerini gerçekleştirmek hırsı İtilaf devletlerince de hoş karşılanmıştır. İzmir ve civarı Yunanistan'a teklif edilmiş ve İtilaf devletlerinin de baskısıyla gerçekleşen iktidar değişikliğinden sonra 26 Haziran 1917'de Yunanistan savaşa katılmıştır.62


1. Dengeleri Değiştiren Hamle: Amerika Birleşik Devletleri'nin Savaşa Katılması

 

Birleşik Devletler'in savaşa dahil olarak Rusya'nın bıraktığı boşluğu doldurması büyük oranda Almanya ile İngiltere arasındaki denizlerde hakimiyet mücadelesinin dolaylı bir sonucudur. 1915 yılı içinde batırılan İngiliz gemilerinde Amerikan vatandaşlarının da hayatlarını kaybetmeleri üzerine Amerika, Almanya'yı uyarmıştır. 1916'da Almanların batırdığı bir Fransız gemisinde Amerikan vatandaşlarının da ölmesi ilişkileri iyice gerginleştirmiştir. 1917 yılının Mart ayı içerisinde iki Amerikan ticaret gemisinin Alman denizaltılarınca batırılması üzerine Amerikan kongresinin 2 Nisan 1917 tarihli oturumunda aldığı bir kararla Amerika Almanya'ya savaş açmıştır.63 Müttefiklerine yardım amacıyla da derhal Avrupa'ya askeri destek vermeye başlamıştır.

 

H. I. Dünya Savaşı Sırasında Osmanlı Devleti'ni Paylaşma Planları

 

I.   Rusya'nın Emellerinin İtilaf Devletlerince Kabulü-İstanbul Anlaşması

 

Rusya, geleneksel politikası olan Boğazlar ve İstanbul'u ele geçirmek ve Akdeniz'e açılmak üzere, Osmanlı Devleti'nin savaşa fiilen girmesinden sonra faaliyetlerini hızlandırmıştır. İngiltere ve Fransa'nın donanmalarının Çanakkale yolu ile İstanbul'u işgal etmesi plânını uygulamaya koydukları esnada, devre dışı kalmak istemeyen Rusya'nın, 4 Mart 1915'te müttefiklerine notalar verdiği görülmüştür. Rusya, İstanbul'u, Boğazları, Marmara Denizi'nin batı kıyılarını, Midye-Enez hattına kadar Trakya'nın güneyini, İstanbul Boğazı'nın doğusu ile Sakarya ile İzmit arası bölgeyi ve Marmara adalarını istemiş, İmroz ve Bozcaada hakkında da son sözü söylemeyi plânlamıştır. İngiltere ve Fransa böyle bir baskıyı hoş karşılamamışlardır. Ancak ortak amaca hizmetlerinin bir karşılığı olarak karşı da çıkmamışlardır. İngiltere, 12 Mart, Fransa 10 Nisan 1915'te Rus isteklerini kabul ettiklerini bildirmişlerdir.64 Dolayısıyla Rusya da müttefiklerinin Yakın ve Orta Doğu'daki hakimiyetlerini kabul etmiştir.

 

2. Anadolu'nun ve Orta Doğu'nun Paylaşılması: Sykes-Picot Anlaşması

 

İngiltere'nin Orta Doğu planlarını konu alan ilk düzenleme İngilizlerin Mısır'daki Yüksek Komiseri Mac Mahon ile Hicaz bölgesine hakim Şerif Hüseyin'in oğlu Abdullah arasında 23 Ekim 1914 tarihinde65 yapılmışsa da Orta doğunun İngiltere ve Fransa arasında paylaşımını belirleyen ve bölgenin kaderi üzerinde kalıcı etkiler bırakan Sykes-Picot anlaşması olmuştur. Bu anlaşma İngiltere'nin Osmanlı Devleti'ni Müslüman emirlerin isyanları ile zor durumda bırakma stratejisine dayanmaktadır. Hicaz Emiri Hüseyin'in bütün Arap yarımadası, Suriye ve Irak'ı içine alan bir devlet kurmasını, Lübnan'ı hariç bırakarak destekleyen İngiltere, Necd Emiri İbn Suud ile de Kuveyt hariç Basra körfezinin güney kıyılarını kapsayan bir bağımsızlık anlaşması yapmıştır. Buna mukabil bölgede İngiltere'yi yalnız bırakmak istemeyen Fransa'nın paylaşımda yer alma ısrarı da artmıştır. 9­16 Mayıs 1916 da gerçekleştirilen uzlaşmaya göre Bağdat-Basra arasındaki Dicle-Fırat nehirleri bölgesi İngiltere'nin, Beyrut dahil Suriye'nin bütün kıyı bölgesi, Adana, Mersin Fransa'nın olacaktır.66 Fransa adına Georges Picot, İngiltere adına Sir Mark Sykes'in imza koydukları anlaşma onların adı ile anılmıştır. Şerif Hüseyin 1916 Haziranında Osmanlı Devleti'ne isyan ederek savaş ilan etmiştir. 1916 Ekimi'nde ise Arabistan krallığını açıklamıştır. İngiltere de buna diplomatik destek vermiştir. Araplar İngilizlerin bu manevralarını ancak Bolşeviklerin ihtilâl sonrasında Çarlık diplomasisinin gizli belgelerini açıklamaları ile öğrenebileceklerdir. İngiltere'nin Orta Doğu'da Osmanlı Devleti'ni tamamen dışlayıp savaş sırasında ve sonrasında kontrol etme çabalarının sonuncusunu Dışişleri bakanının Balfour'un Siyonistler ile ilgili bir deklarasyonu oluşturmuştur. 2 Kasım 1917 tarihinde yayınlanan bildiride İngiliz hükümeti İngiltere ve Amerika'daki Siyonist liderlere Filistin'de milli bir devlet kurmaları için ellerinden gelen yardımı esirgemeyecekleri sözünü vermiştir.67



3.İtalya'nın Devreye Girişi-St. Jean de Maurienne Anlaşması

 

İngiltere ve Fransa, İstanbul üzerinde Rusya'nın hakimiyetini tanıdıkları sırada İtalya'ya da savaşa girmesi hâlinde Antalya'yı vermeyi taahhüt etmişlerdir. Daha önce imzalanan 26 Nisan 1915 tarihli Londra anlaşması ile İtalya Oniki Adalar ve Trablus üzerinde serbest bırakılmıştır. Rusya'da ihtilâl çıkması üzerine müttefiklerini sıkıştıran İtalya, isteklerinin hepsini kapsayan bir anlaşma istemiştir.

Nitekim 19-21 Nisan 1917'de St. Jean de Maurienne'de anlaşma sağlanmıştır. İtalya'nın 1916 yılında İngiliz-Fransız ve Ruslar arasındaki paylaşımı kabul etmesine karşılık Mersin hariç Antalya, Konya, Aydın ve İzmir'in İtalya'ya verilmesi kabul edilmiştir.68 Ancak İngiltere ve Fransa'ya İzmir'de, İtalya'ya, Mersin, İskenderun, Hayfa ve Akka'da serbest liman kurma hakkı tanıyan bu anlaşmanın yürürlüğe girmesi için Rusya'nın tasdiki gerekecekti.




4.Savaşta Ermeni Tehciri

 

Osmanlı Devleti'nin toprakları içerisinde yaşayan herkese sağladığı hoşgörü ve emniyet ortamında bilhassa sanat ve ticaretle uğraşarak ekonomik durumlarını düzelten Ermeniler Tanzimat Fermanı ile başlayan yeni dönemde devletin hemen her kademesinde başarı ve sadakatle hizmet görmüşler ve "tebaa-i sadıka" (sadık vatandaş) olarak adlandırılmışlardır. Ancak Fransız İhtilâlinin en önemli ürünü olan milliyetçilik fikri bir kısmı yurtdışında eğitim görmüş Ermeniler arasında da yayılmıştır. Hınçak, Taşnaksutyun ve Ramgavar adlı komitelerle Ermeniler, bağımsızlık için uluslararası yardım temin ederek gayelerine ulaşmada her yolu denemişlerdir.69 Bu çerçevede Türk askeri kılığına girerek kendi vatandaşlarını katletmekten ve Avrupa kamuoyunun Hıristiyan hassasiyetini istismar etmekten de çekinmemişlerdir. İngiliz ve Rusların Anadolu toprakları üzerindeki emellerinin gerçekleştirilmesinde kullanabilecekleri düşüncesi ile destek verdikleri bu terör grupları kendi halkının rahat ve huzurunu söz konusu devletlerin emperyalist emellerine alet etmişlerdir. İlk olarak 1877-1878 savaşı sırasında Rusların Yeşilköy (Ayastefanos) antlaşmasına koydukları iki madde ile milletlerarası platforma getirilen Ermeni konusu Berlin Antlaşması ile Rusya'nın tekelinden çıkarılmıştır. İngilizler de Rusların Basra körfezine inmesinde bir engel olarak Ermenilerin hâmiliğine soyunmuşlardır. Bundan sonra çeşitli vesilelerle Ermeni olayları gündeme gelmiştir.


II. Abdülhamid' in "Ölürüm de Doğu Anadolu'yu devletten ayırmaya yol açacak bir gelişmeye izin vermem" şeklindeki yaklaşımı çeşitli teşebbüslere rağmen Ermenilerin maksatlarına ulaşmalarına engel olmuştur.70 II. Abdülhamid' i devirmek yolunda her düşünce ve grupla işbirliğinden çekinmeyen ve bu arada Ermeni ve Yahudilerle de beraber çalıştıkları bilinen İttihat ve Terakki yönetimi, ayrılıkçı faaliyetlere karşı 1909'dan itibaren çeşitli yasalar çıkarmak yoluna gitmiştir.71 Ancak büyük devletlerin baskıları neticesi Rus ve Alman telkinleri ile Doğu Anadolu'nun iki yabancı genel müfettiş idaresine bırakılması programı kabul edilmişken I. Dünya Savaşı'nın çıkması bu faaliyeti engellemiştir.

Ancak, savaş, Ermenilere istedikleri fırsatın çıkmasına yol açmıştır. Rusya'nın da teşviki ile dört bir yanda savaşa giden orduların boş bıraktığı Doğu Anadolu'da Müslümanlara saldırmaya başlamışlardır. Türk köylerini yakıp ahaliyi öldürmeğe devam eden Ermeniler, 1915 Şubatı'nda Süleymanlı (Zeytun) kasabasını işgal ile Müslüman soykırımında bulunmuşlardır.72 1915 yılının Nisan ve Mayıs aylarında, yani Çanakkale'de çetin savaşlar yapılırken Ermeni çeteleri Rusların öncülüğünde Van ve çevresini işgal edip geçici bir Ermeni hükümeti kurmuşlardır. Sivas bölgesinde yaklaşık 30.000 Ermeni Ruslarla savaşan Türk askerlerine arkadan saldırmak için hazırlanmışlardır. 22 Nisan 1915 tarihli bir telgrafla İçişleri bakanını uyaran Sivas valisi Ermeni tehdidinin büyüklüğüne dikkat çekmiştir. Yaklaşık 15.000 Ermeni gönüllü olarak Rus ordusuna katılmış, bir o kadarı da Türk sınırları içinde saldırı düzenlemişlerdir. Rusların Osmanlı Devleti'nden alacakları yerleri Ermenilere bırakacağına dair sözler verdiğini de haber alan Türk hükümeti tedbir almak zorunda kalmıştır. Bu süreç, Osmanlı Harbiye Nazırı ve Başkomutan vekili Enver Paşanın Dahiliye Nazırı Talat Paşa'ya gönderdiği 2 Mayıs 1915 tarihli gizli bir telgrafla hız kazanmıştır. Van vilayetinde isyan eden Ermenilere karşı, Rusların 20 Nisan 1915'te kendi sınırları içindeki Müslüman halkı cepheye sürmelerini gören Enver Paşa "ya, Osmanlı ordusu aleyhinde hareket halindeki Ermenileri Rus hududuna sürmek ya da Ermenileri Anadolu içlerinde çeşitli yerlere dağıtmak" şıklarından birini uygulamak gerektiğini belirtmiştir.73

İç güvenliği sağlamak ve cephelerde çarpışan Türk askerlerinin güvenliğini sağlamak için 27 Mayıs 1915 tarihli "Geçici Kanun"u çıkartan hükümet, Çanakkale Savaşı'nın en yoğun günlerinde devletin "yurt savunması, asayişin korunması ve hükümetin emirlerine karşı koyma, direnme veya silahlı tecavüzde bulunarak ayaklananlara karşı silah kullanma; silahla direnenleri de imha etme yetkisini ordu, kolordu, tümen ve mevki komutanlarına vermekte tereddüt etmemiştir. Ayrıca savaş esnasında casusluk ve bu tip ihanetlerde bulunan köy ve kasaba halklarını ayrı veya toplu surette başka yerlere gönderme yetkisi de komutanlara tanındı.

Burada devletin herhangi bir grubu kast etmediği ve savaş esnasında ordusunun ve insanlarının emniyetini korumayı amaçladığı dikkat çekmektedir. "Sevk ve İskân Kanunu" adını taşıyan bu kanun, "Tehcir Kanunu" adıyla da bilinmektedir.

Dahiliye Nezareti'nin 23 Mayıs tarihinde Erzurum Valiliği'ne gönderdiği bir emirde Urfa, Musul ve Deyrizor'a göç ettirilmesi istenen Ermenilerin "mallarını, canlarını korumak ve yol boyunca ve konaklamaları esnasında kollayarak iaşe ve ikmallerini sağlamak sorumluluğu"nun valilere ait olduğu bildirilmiştir. 30 Mayıs 1915 tarihli ve aynı konulu bir diğer kanun, göç ettirileceklerin geride kalan malları ile ilgili dir. Buna göre, göçe tabi olanlar, taşınabilir mallarını ve eşyalarını beraberlerinde götürebilecekler veya arkalarından gönderilecektir. Taşınmaz malları ise açık arttırma yolu ile satılıp bedelleri kendilerine verilecektir. Taşınma işlemi için her türlü güvenlik önlemleri alındığı gibi maddi durumları ile orantılı olarak yeni yerleşme bölgelerinde emlâk ve arazi verilmesi, çiftçi olanlara tohum, sanatkârlara meslekleri ile ilgili alet-edavâtın temini de kararlaştırılmıştır. Söz konusu işlerin düzen içinde gerçekleştirilebilmesi için yeni memur alınması ve geçici komisyonlar teşkil edilerek faaliyet gösterilmesi kabul edilmiştir.

Hükümetin göçe tabi tuttuğu Ermenileri gerek nakil sırasında gerekse konaklama yerlerinde taciz etmeye çalışacakların divan-ı harbe verileceğini, ayrıca göç edenlerle doğrudan temasta olan devlet memurlarından görevini suiistimal edenlerin de hemen işten alınarak mahkemeye sevk edilmelerini kararlaştırması olayın insani boyutunu ortaya koymuştur.

Ermenilerin ayrılıkçı ve Müslümanları katletmeye yönelik terör olaylarını durdurmaları yolunda Osmanlı Hükümeti tarafından ileri sürülen istekleri reddetmeleri üzerine 24 Nisan 1915'te derneklerinin kapatılması, evrakına el konup yöneticilerinin tutuklanması (2345 kişi) olayını74 katliâm günü olarak her yıl kutlamaları, olayların, tarihin saptırılmasından başka bir şey değildir.

Bu çerçevede 703.000'e yakın insan yerlerinden alınıp Suriye bölgesinde yeniden iskân edilmiştir. Ermeniler ve onları kullanan Batılı devletler bu göç sırasında Türklerin Ermenilerin yarısından fazlasını katlettikleri iddiasını ortaya atmışlardır. Daha sonra bu rakam 1,5 milyona kadar yükseltilmiştir. Halbuki bu yıllarda Türk topraklarında yaşayan Ermenilerin toplam sayısı en iyimser verilere göre 1.300.000'dir.75

Bu göç sırasında gerek askeri, gerekse ekonomik bir takım imkansızlıklar, zor iklim ve taşıma şartları ve salgın hastalıklar nedeniyle çok sayıda insan ölmüştür. Ordunun savaşta olması dolayısıyla jandarmaya havale edilen göç kafilelerinin emniyetinin sağlanması, mevcut asker kaçakları ve Kürt çeteleri sebebiyle çok zor şartlar altında gerçekleştirilebilmiştir. Ayrıca ölümlerin bir kısmı da, Ermeni çetelerinin bu göç kafilelerine saldırarak girdikleri çatışmalarda olmuştur.76

Savaş başından sonucuna kadar Ermeni kaybı 200.000 civarında hesaplanmaktadır. Türk hükümeti kendi ordusunun harekatında gerekli tedbir ve teçhizatı alamadığı için sadece Sarıkamış'ta 80.000 civarında asker kaybetmiş, memleket dahilinde salgın hastalıkları önleyememiştir. Devletin Müslüman vatandaşları da sıhhi, ekonomik ve emniyet bakımından son derece sıkıntı çekmiştir. Bu durumda Ermenilere çok ihtimamlı bir davranış beklemek hatalı olacaktır.

Bu arada Osmanlı hükümetinin gerek göç ettirilen insanlara kötü davranan gerekse kafilelere saldırılarda bulunanları ele geçirmeğe gayret gösterdiğini biliyoruz. Söz konusu gerekçe ile Sıkıyönetim Mahkemelerinde yargılanan yaklaşık 1400 kişiden bir kısmı idam, diğerleri çeşitli cezalarla cezalandırılmışlardır. İstanbul'u işgalden sonra batılı devletler de bütün gayretlerine rağmen böyle bir katliâmı belgeleyememişlerdir. Halbuki Ruslarla beraber hareket eden Ermenilerin 1914-19 döneminde bir milyondan fazla Türkü öldürdükleri kaynaklarla sabittir.77


I. Hicaz Cephesi

 

I. Dünya Savaşı'nda Türk halkının vicdanında en derin etkileri yaratan cephelerden birisi de Hicaz cephesidir. II. Abdülhamid'in büyük etkinlik kazandırdığı Halifelik müessesesini bilhassa Araplar arasında tesirsiz kılmak isteğiyle İngilizler, 1880'lerden bu yana Halifeliğin Arapların hakkı olduğu, onların Osmanlı'dan ayrı kendi himayesinde kurulacak devletlerini destekleyeceklerini telkin etmişlerdir.78

Bu propagandaların yanı sıra bilhassa XX. yüzyıl başlarında Osmanlı yönetiminin kendileriyle pek fazla ilgilenmemesine ilaveten Trablusgarp ve Balkan Savaşları'nda devletin itibarını azaltan yenilgilere uğraması Araplarda harekete geçmenin tam zamanı olduğu kanısını uyandırmıştır. Bu yüzden bu cephenin mücadeleleri, İngilizlerin kışkırttığı âsi kabile şeflerine ve Mekke Şerifine karşı yapılan savaşlardan oluşmaktadır.

Osmanlı yönetiminin ilân ettiği "cihad" büyük ümitler beslenmesine rağmen ancak İbn-i Reşid (Şammar), Yemen'de Seyyid Yahya ve Libya'da Senusîler arasında ilgi görmüştür. Şerif Hüseyin (Hicaz), Seyyid İdris (Asir), İbn Suud (Şammar) kendilerini çeşitli vesilelerle İngilizler'le birlikte hareket etmeye hazırlamışlardır. Mekke Şerifi Hüseyin savaş başladığında Osmanlı Devleti'ne bağlı kalacağını ilan etmiş olmasına rağmen, 10 Temmuz 1916 tarihli bildirisi ile Osmanlı Devleti'ne başkaldırdığını açıkça ilân etmiştir.

Bu sırada bölgede toplam dört Osmanlı tümeni (Hicaz'da 22. Piyade, Asir'de 21. Piyade, San'a da 40. Piyade, Yemen'de 39. Piyade tümenleri ile 7. Kolordu karargâhı ve Medine'de muhafız komutanlığı) vardır.79 Şerif'in daha önce Medine, Cidde, Mekke ve Taif'e saldırılarda bulunulmasıyla yaratılan fiili savaş durumu (9-12 Haziran 1916) karşısında Temmuz sonu ve Ağustos ortalarına kadar alınan tedbirler başarılı olmuştur. Ancak Şerif Hüseyin Güney Hicaz'da yardımsız kalan Cidde'yi 16 Haziran, Mekke'yi 9 Temmuz ve Taif'i de 22 Eylül 1916'de ele geçirmiştir.80 Bu başarıda önemli ölçüde İngiliz desteği olmakla birlikte Yanbu'da Türk askerleri kuvvetli müdafaada bulunmuşlardır. İngilizler bölgedeki Türk varlığının tek ulaşım vasıtası olan Hicaz demiryolunu kesmek amacıyla Fransızlarla birlikte Araplara destek vermişlerdir.81

İngiliz donanmasının 23 Ocak 1917'de başlattığı bombardıman sonucu, 26 Ocak 1917'de Vech liman şehri, 6 Temmuz 1917'de Akabe üssü Arapların kontrolüne geçmiştir.82 Bilhassa meşhur İngiliz ajanı Lawrence'in yönetiminde Maan-Medine demiryoluna yapılan tecavüzler, Medine Muhafızı Fahreddin Paşa'nın, muhteşem müdafaasını çökertmeye kafi gelmemiştir. Hükümet Medine'nin boşaltılmasına karar vermişse de Fahreddin Paşa, az sayıdaki askeri ile Medine'yi savunmaya devam etmiştir. İsyancıların kuşattığı kalede hiçbir yerden yardım alamayan şehir halkından kalanlar ile Paşa'nın askerleri arasında açlık ve hastalıklar baş gösterdi. Kuşatma altına düşmeden önce tahliye emri veren Osmanlı hükümetine, "Medine Kalesi'nden Türk Bayrağını ben kendi ellerimle indiremem, eğer mutlaka tahliye edecekseniz buraya başka bir kumandan gönderin" cevabını veren Fahreddin Paşa İslam'ın bu mukaddes merkezini terk etmek istemediği için vakit kazanmaya çalışıyordu. Zira savaş şartlarında İstanbul'dan yeni bir komutanın gönderilmesi uzun zamana ihtiyaç gösteren bir işti. Diğer taraftan o Medine'yi Araplara veya İngilizlere terk etmektense Peygamber'in mezarını kendisiyle birlikte havaya uçurmayı göze aldığını çevresindekilere duyuruyordu.83 Bu arada bölgedeki Osmanlı askerleri uğranılan yenilgilerden sonra tamamen çekilmiş, mağlubiyeti kabul eden hükümet Mondros Mütarekesi'ni imzalamak zorunda kalmıştı. Kuşatma altında, çevre ile bağlantısı kesilmiş bir haldeki Fahreddin Paşa, telsiz haberleşmesi vasıtasıyla olup bitenlerden haberdar olmasına karşın yukarıda izah ettiğimiz anlayışı çerçevesinde kendisine ulaşma çabalarına karşılık vermemekte direniyordu. İngilizlerin mütareke şartlarını bildirerek şehri boşaltma isteklerine cevap vermediği gibi İstanbul'dan gönderilen askeri ve sivil habercileri de hükümsüz addetti. Yiyecek ve cephanesinin bitmesi üzerine kendi subaylarının da baskısı karşısında teslim olmaya razı olan Paşa, Peygamberin kabri civarındaki bir medreseye yerleşerek Şehirden ayrılmamış, dolayısıyla emaneti teslim etmemiş oluyordu. Nihayet vekilinin de baskısıyla 10 Ocak 1919'da işgalcilere teslim olan Fahreddin Paşa, 13 Ocak'ta; Mondros Mütarekesi'nden 72 gün sonra Arap isyancıların Medine'ye girmelerine izin vermişti.84

Arapların gerek para gerekse bağımsızlık vaatleri ile 400 yıl içinde yaşadıkları Osmanlı Devleti'ne karşı savaşmaları elbette son derece üzücü bir olaydır. Ancak XIX. asrın ikinci yarısından itibaren gittikçe kuvvetlenen Arap milliyetçiliği ve Hıristiyan Arapların ayrılıkçı faaliyetlerinin bu gelişmede önemli bir rol oynadığını da söylemek mümkündür.85

 

İ. Türk Askeri Avrupa Cephelerinde

 

Ayrıca, Türk askerinin bu savaşta sadece kendi topraklarını savunmak amacıyla savaşmadıklarına, zor durumdaki müttefiklerine yardım için de cepheye sürüldüklerine işaret etmeliyiz. Bu cepheler Galiçya ve Romanya cepheleridir.

  1. Galiçya Cephesi

 

Rusların 1916 ortalarına kadar Verdün'deki Alman kuvvetlerine yaptıkları taarruzlar, büyük sıkıntılar yaratmıştır. Almanların isteği üzerine, 19. ve 20. kolordulardan oluşturulan XV. Türk kolordusu 535 Subay ve 32.018 er mevcuduyla bölgeye gönderilmiştir. 22 Ağustos 1916'da Güney ordusu safında yer almıştır.86 En tehlikeli çarpışmalarda müttefiklerimiz tarafından acımasızca en ileri saflara sürülen birliğimizin mevcudu kısa sürede 12.000'e inmiştir. Çarpışmalarda gösterdiği olağanüstü gayret ve başarılardan ötürü Alman İmparatoru ve Genelkurmayı tarafından çeşitli kereler takdir ve tebrik edilen Türk kolordusu 6 Eylül'de bir geri çekilme manevrası esnasında da ağır kayıp vermiştir. Rus ihtilâlinin de çıkması üzerine 11 Eylül 1917'de yurda dönmüştür.


2.Dobruca Cephesi

 

Romanya savaşın başından itibaren koruduğu tarafsızlığını 27 Ağustos 1916'da bozarak İtilaf devletlerine katılıp Avusturya-Macaristan sınırına saldırmıştır. Transilvanya'nın büyük bir bölümünü işgal ile Galiçya cephesinin gerisini tehdit etmeye başlamıştır. Buna mukabil Alman, Avusturya, Bulgar ve Osmanlı birliklerinden oluşup general Falkenhayn'ın komuta edeceği bir ordu teşkiline karar verilmiştir. 15. ve 25. tümenlerden oluşan 6. kolordu 1916 Eylülü başında Dobruca'daki müttefik karargahına gönderilmiştir.87

Hareketin tamamlanması üzerine burada son derece başarılı savunma savaşları yapan Türk kolordusundan 1917 Aralık'ında 25. tümen, 1918 Haziran'ında ise 15. tümen geri getirilmiştir. Bu arada Bulgaristan'ın savaşa girip Sırbistan'a taarruz etmesi üzerine Yunanistan üzerinden İtilaf devletlerinin destek vermesine mukabil Almanların isteği üzerine 20. kolordunun Bulgarların emrinde savunma vazifeleri yaptığını da belirtmekte yarar vardır.

Osmanlı Devleti çaresiz kaldığı Trablusgarp savaşı ve ağır yenilgilere uğradığı Balkan Savaşı'ndan sonra I. Dünya Savaşı'nda umulanın çok üzerinde bir başarı göstermiş, hele Çanakkale zaferleri ile İtilaf güçlerini tek başına durdurma başarısını göstermiştir. Bu başarı İtilaf kuvvetlerine ağır silah ve insan kaybına mâl olurken tabii kaynakları en bol olan müttefikleri Rusya'nın devreden çıkmasını hazırlamış olmakla ayrıca önem kazanmıştır. Tek başına da olsa her cephede başarı gösterememesi ise askerin yetersizliğinden ziyade yönetici konumunda iyi niyetli ancak tecrübesiz ve hayalperest komutanların olmasından dolayıdır.

Osmanlı kumanda heyeti memleket menfaatlerini Almanya'nın başarısından sonraki safhada değerlendirme hatasına düşerek askerî hareketleri (Sarıkamış, I ve II. Kanal harekâtı gibi) gereksiz yerlerde yaparak hem ordunun hem de halkın maneviyatını sarsacak, başarı hâlinde bile memlekete önemli katkı sağlamayacak yerlere harcamışlardır.

Osmanlı yönetiminin gerçekten de Almanya'nın Marne muharebelerinde mağlubiyetinden sonra adeta etrafını görüp olayları değerlendiremez bir hâlde savaşa girmesi mevcut devletlerarası politika anlayışında ne kadar geri bir durumda olduğunu göstermiştir. Hem artık kaybetmeye başlayan tarafı tutmak hem de kendi kuvvetini onun emrettiği şekilde harcama yolunu seçmek, hiçbir şekilde akıl kârı bir davranış olmamıştır. Halbuki savaş sürecine dahil olan devletler I. Dünya Savaşı'nı daha fazla pay kapabilecekleri bir kumar masası olarak görüp, her türlü pazarlığı ve olayların gelişimini gördükten sonra son kozlarını oynamışlardır.

 

J. Dünya Savaşı'nın Sonu

 

A. Rusya'nın Savaştan Çekilmesi ve Brest-Litovsk Antlaşması

 

Rusya'da mevcut sosyal ve ekonomik dengesizliklerin hızla artış göstermesi, müttefiklerinin de Çanakkale'de Türk savunmasını geçemeyerek ekonomik yardım ulaştıramaması halkın gıda sıkıntısını had safhaya ulaştırmıştır. 8 Mart 1917'de başlayan halk gösterileri işçilerin de grev ve yürüyüşlerle destek vermesi üzerine büyük bir şehir ayaklanmasına dönüşmüştür. Hükümet güçleri ile işçi örgütleri ve halk yığınları arasında kanlı çarpışmalar görülmüştür. Nihayet Bolşevikler 7 Kasım 1917'de bir hükümet darbesi ile iktidarı ele geçirmişlerdir. İlk iş olarak savaştan çekilmek için muhataplarına mütareke teklif eden yeni yönetim Çarlık döneminde imzalanan gizli anlaşmaların da hepsini açıklamıştır.


Rusya'da Bolşevik hükümetin ilk sözü ve icraatı barış üzerine olmuştur. 22 Aralık'ta başlayan barış görüşmelerinde Almanya'nın yanı sıra, Avusturya-Macaristan, Bulgaristan ve Osmanlı Devleti temsil edilmiştir. Tarafların karşılıklı beklenti ve hesapları ise barışı geciktirmiştir. Nihayet 3 Mart 1918'de Brest-Litovsk Barışı imzalanmıştır.88 Buna göre, Rusya; Polonya, Litvanya ve Estonya'dan çekilerek buraların kaderini Merkezi devletlerin inisiyatifine bırakacaktır. Ukrayna'nın bağımsızlığını da tanıyan Rusya bütün Doğu Anadolu'dan çekilecek, Kars, Ardahan ve Batum'u Osmanlı Devleti'ne geri verecektir. Bu anlaşma gerek Almanya ve gerekse Osmanlı Devleti için savaştaki en önemli başarılar arasındadır. Ancak arkası getirilememiştir.

I. Dünya Savaşı'nın beklenilenden uzun, masraflı ve yıkıcı bir halde cereyan etmesi her iki tarafı da yormuş, kamuoylarında ciddi sıkıntılara yol açmıştır. Her iki taraf da mevzii başarılar kazanmış, ancak nihai netice alınamamıştır. Savaşı kaybeden ittifak devletlerinin rakiplerinden barış isterken vesile addettikleri prensipleri Amerika'nın Cumhurbaşkanı Woodrow Wilson, her iki tarafın genel çıkarlarını da gözettiği iddiasıyla belirlemiş ve bunları 8 Ocak 1918 tarihinde Kongrede yaptığı konuşmada 14 madde hâlinde açıklamıştır.89

Ana hatları ile 1- Barış anlaşmaları ve diplomasisinde açıklık hâkim olacak, 2- Ülkelerin karasuları dışında kalan denizlerde tam serbesti hâkim olacak, 3- Ekonomik engellemeler mümkün olduğunca kaldırılacak, 4- Ülkelerin silahsızlanmalarını sağlayacak yeterli garantiler getirilecek, 5 -Sömürgelerdeki problemler halkın ve sömürgeci devletlerin menfaatleri eşit olarak gözetilmek suretiyle, tam bir tarafsızlık ile halledilecek, 6- Rusya topraklarındaki bütün işgal güçleri çekilecek, devletler Rusya'nın milli gelişmesine imkan sağlayacak, 7- Belçika' ya tam bağımsızlığı geri verilecek, 8- İşgal edilmiş bütün Fransız toprakları boşaltılarak bu devlete karşı daha önce yapılan hatalar (Alsace-Lorainne) düzeltilecek, 9- İtalya'nın sınırları milliyet esasına göre düzeltilecek, 10- Avusturya-Macaristan halklarına muhtariyet altında gelişme imkânları sağlanacak, 11- Romanya, Sırbistan ve Karadağ toprakları boşaltılarak Sırbistan'a denize çıkma imkanı verilecek, Balkan devletlerinin münasebetleri milliyetler prensibine göre düzenlenecek, 12- Osmanlı Devleti'nin, Türk olan kısımlarında egemenliği sağlanacak, Türk olmayan milletlere muhtar gelişme imkanı verilecek, Çanakkale Boğazı devamlı statüde milletlerarası trafiğe açık olacak ve milletlerarası kontrol altında tutulacak, 13- Polonya'nın bağımsızlığı sağlanacak. 14-Büyük, küçük bütün devletlerin egemenlik ve toprak bütünlüklerini karşılıklı olarak garanti altına alacak bir Milletler Cemiyeti kurulacaktır.

Wilson prensiplerinin Türkler ile ilgili 12. Maddesi de Türkiye'de savaştan çıkmanın yollarından biri olarak görülmüş ve hatta "Wilson Prensipleri Cemiyeti" adlı bir cemiyet kurularak A.B.D kamuoyunun dikkati çekilmeye çalışılmıştır.

 

B. Osmanlı Devleti'nin Ateşkes İmzalaması

 

Osmanlı Devleti bu savaşın başında kimse tarafından ciddi bir müttefik olarak kabul edilmemesine rağmen savaşın uzamasına sebep olan taraf olarak çeşitli cephelerde mevzii başarılar elde etmiştir. Rusya'daki ihtilâl ve Brest-Litovsk Antlaşması ile Doğu Anadolu'yu kurtardığı gibi Kafkaslar'daki karışık durumdan istifade ile Azerbaycan içlerine, Bakü ye ilerleme başarısını göstermiştir. Ancak bilhassa yeraltı kaynakları ve stratejik konumu dolayısıyla savaşa katılan her devletin hayati önem verdiği bu bölgedeki etkinliği uzun süreli olamamıştır. Diğer taraftan Filistin ve Irak cephelerindeki başarısızlıklar üst üste gelmiştir. Amman, Beyrut ve Şam İngilizlerin eline geçerken Yıldırım Orduları Grubu Komutanı Mustafa Kemal Paşa artık Anadolu'yu savunmaya yönelik tedbirler almaya başlamıştır. Bulgaristan'ın ateşkes imzalaması Almanya ile doğrudan ilişkileri kestiği gibi Müttefiklerin İstanbul ve Boğazlar üzerine yürümeye hazırlandığı bir sırada Talat Paşa hükümeti istifa etmiştir. 14 Ekim 1918'de Başbakanlığa getirilen Ahmet İzzet Paşa mevcut bütün diplomatik kanalları kullanarak mütareke yapmayı hedeflemiştir. 18 Ekim'de Kut-ül Ammara'da esir edildikten sonra gözaltında tutulan İngiliz General Townsend'in aracılığı ile görüşmeler başlatılmıştır. Bu sırada Romanya 7 Mayıs 1918, Bulgaristan 29 Eylül 1918'de ise savaştan çekildiğini ilân etmek durumunda kalmıştı. Avusturya Macaristan fiilen dağılmış, Almanya şartsız barış istemişti.

Nihayet Hüseyin Rauf (Orbay) başkanlığındaki Osmanlı heyetinin Mondros'ta, Agamemnon zırhlısında İngilizlerle yaptığı görüşmelerin sonucunda 30 Ekim 1918'de Mondros Ateşkes Anlaşması'nın imzalanması ile Osmanlı Devleti de savaştan çekilmiştir.90

Çok ağır şartlar ihtiva eden Mondros Mütarekesi'yle başlayan süreçte İtilaf devletlerinin dayattığı ağır şartlarla dolu barış anlaşmasını kabul etmeyen ve milli varlığı ile bir bütün olarak verdiği mücadele neticesinde bağımsızlığına kavuşan Türk milletinin bu başarısı düşman işgaline düşen milletlerin bağımsızlık mücadeleleri için de bir örnek teşkil etmiştir.

DİPNOTLAR

1                Armaoğlu, 19. yüzyıl Siyasi Tarihi, s. 397.

2                Armaoğlu, a.g.e., s 441.

3                Armaoğlu, a.g.e., s. 447.

4                Tarafların nüfus, sanayileşme, demir-çelik üretimleri, enerji tüketimleri, ordu, donanma ve silah üretim kapasiteleri gibi savaşın gelişimi ve neticesini doğrudan belirleyebilecek güçlerinin karşılaştırmalı listeleri için bkz. Paul Kennedy, Büyük Güçlerin Yükseliş ve Düşüşleri, Ankara 1990, s. 227-323; Yusuf Hikmet Bayur, a.g.e., 1-10; Pierre Renouvin, Birinci Dünya Savaşı Tarihi (1914­1918) I, (Tercüme Adnan Cemgil), İstanbul 1977, s. 729-730; Haluk Ülman, Birinci Dünya Savaşı'na Giden Yol ve Savaş, Ankara 1973, s. 212.

5                Fahir Armaoğlu, 20. yüzyıl Siyasi Tarihi I (1914-1980), Ankara 1992, s. 102-103.

6                Osmanlı hükümetinin beklentileri ve görüşmelerin teferruatı için bkz. Halil Menteşe'nin Anıları, s. 182-183.

7                Menteşe'nin Anıları, s. 184.

8                Cemal Paşa, Hatıralar, İstanbul 1959, s. 67; Menteşe, s. 184-187.

9                Cemal Akbay, Birinci Dünya Harbi'nde Türk Harbi 1. Cilt Osmanlı İmparatorluğu'nun Siyasi ve Askeri Hazırlıkları ve Harbe Girişi, Genelkurmay Askeri Tarih ve Stratejik Etüt Başkanlığı Yayınları, Ankara 1991, s. 36.

10            Akbay, aynı eser, s. 36.

11            Akbay, aynı eser, s. 37-38.

12            Osmanlı üst düzey yöneticilerinin görüşleri için bkz. Akbay, aynı eser, s. 42.

13            Bayur, Türk İnkılabı Tarihi II/IV, s. 640; Armaoğlu, 20. yy., s. 108.

14            Bayur, Türk İnkılabı Tarihi, II/IV, s. 652.

15            Bayur, Türk İnkılabı Tarihi, III/l, s. 133.

16            Halil Menteşe'nin Anıları, s. 198.

17            Bayur, a.g.e., III/1, s. 75.

18            Menteşe'nin Anıları, s. 189-191.

19            Almanya'nın halifeliğin nüfuzunu kullanmak istemesi hakkında ayrıntılı bilgi için bkz. Cezmi Eraslan, II. Abdülhamid ve İslam Birliği, İstanbul 1992, s. 380-384.

20            Bayur, a.g.e., III/1, s. 318-319.

21            Talat Paşa'nın Anıları, (yayına hazırlayan. Alpay Kabacalı), İstanbul 2000, s. 31-32.

22            Bayur, a.g.e.,       s. 162.

23            Donanma Komutanı Amiral Soushon (Suşon) 'un 29 Ekim 1914 saat 17. 00 sularında çarpışma ile ilgili telgrafı üzerine Başkomutan vekili Enver Paşa'nın aynı gün, "Allahın inayetiyle bayrağımızın şerefini muhafaza edeceğinize eminim. Donanmanın nerede ve ne halde olduğunu bildiriniz" şeklindeki cevabi telgrafı durumu yeterince açıklamaktadır. Bu konudaki yazışmalar ve tartışmalar için bkz. Genelkurmay Harp Tarihi Başkanlığı: Birinci Dünya Harbi'nde Türk Harbi-Osmanlı İmparatorluğu'nun Siyasi ve Askeri Hazırlıkları ve Harbe Giriş, Ankara 1970, s. 85; Bayur, a.g.e., s. 237-238; Jehuda L. Wallach, Bir Askeri Yardımın Anatomisi (Çev. Fahri Çeliker), Ankara 1985, s. 150; Mustafa Balcıoğlu, "Birinci Dünya Savaşı'na Girişimizle İlgili Tartışmalar ve Yeni Belgeler", Tarih ve Toplum, sayı 114, Haziran 1993, s. 20-21.

24            Bayur, a.g.e.,       s. 317-325; Enver Ziya Karal, Osmanlı Tarihi IX, Ankara 1997, s. 490.

25            Padişahın ve Enver Paşa'nın beyannameleri için bkz. Cemal Akbay, aynı eser, s. 262­263.

26            Cemal Paşa, Hatıralar, (yayına hazırlayan, Alpay Kabacalı), İstanbul 2001, s. 88. İngilizlere Donanmanın bir manada komutasının verilmiş olması, Alman askeri heyetinin görevlendirilmesi söz konusu olduğunda Rusya'nın muhalefetine İngilizlerin destek olmamalarını mümkün kılmıştır. Kara ordusu Almanlara, Deniz ordusu İngilizlere verilmiş, Fransızlara da demiryolu imtiyazı ve silah fabrikalarına önemli miktarda sipariş verilerek sağlanacağı düşünülen dengede devletin varlığı muhafaza edilmeye çalışılmıştır.

27            Akbay, aynı eser, s. 128; Alman subayların Türkçe bilmemeleri ise askeri heyetin başarılarını engelleyen bir diğer önemli problem olarak von Kressenstein'ın anılarına yansımaktadır. Bkz. Jehuda L. Wallach, Bir Askeri Yardımın Anatomisi (Çev. Fahri Çeliker), Ankara 1985, s. 184.

28            Genelkurmay ATASE arşivinden naklen Akbay, aynı eser, s. 138.

29            Cemal Paşa, Hatıralar, (yayına hazırlayan, Alpay Kabacalı), İstanbul 2001, s. 89-90.

30            Generalin askeri kariyeri ve politik kabiliyeti bakımından çok da iyi şeyler söylenmemektedir. Vatandaşı ve meslektaşı General von Seeckt, onun "Almanya'da kolordu komutanlığı için uygun görülmemesine karşın Türk ordusunun yeniden teşkili için vazifelendirilmesinin Alman ulusunun dış itibarı için olumsuzluğuna" işaretle, "General Liman'ın ne olduğu, emrinde hizmet edecek iyi kimseleri korkutacak kadar Alman Ordusunda biliniyordu. Onunla, her şeyden habersizler, coşkun kişiler, maceracılar ya da yüksek maaşa tamah edenler gitti" demektedir. Seeckt, "Türkiye'nin 1918 Sonbaharında çöküşünün Nedenleri", Federal Askeri Arşiv, Freiburg, N 247/202c'den naklen, Wallach, aynı eser, s. 121.

31            Von Wangenheim, ve von Kressenstein'in görüşleri için bkz. Wallach, aynı eser, s. 122.

32            Wallach, aynı eser, s. 135.

33            Şubat 1917'de Generalliğe yükseltilen von Kressenstein, Suriye cephesindeki savaşlarda ordunun komutasının Cemal Paşa gibi askerlerini iyi tanıyan bir Türk generalde olması halinde üçüncü Gazze Muharebesinin ve Kudüs'un kaybına neden olan harekatın başka türlü cereyan edeceğini söylemektedir. bkz. Wallach, aynı eser, s. 201. Von Kressenstein, General Falkenhayn'ın "çölün kenarındaki Türk Ordusunu, medeni Avrupa'da bir Alman Ordusunu yönetir gibi yönetti" diyerek vatandaşı olan Alman komutanların cepheden oldukça uzakta, yerel şartları gözetmeden savaşı yönetmelerini eleştirmektedir.

34            Wallach, aynı eser, s. 205.

35            Wallach, Bir Askeri Yardımın, s. 226.

36            Bu Cephede Türk ve Rus ordularının hazırlıkları ve lojistik durumları hakkında geniş malumat için bkz. Genelkurmay ATASE Başkanlığı, Birinci Dünya Harbinde Türk Harbi-Kafkas Cephesi I, Ankara 1993.

37            Kafkas Cephesi I, s. 381-535; Bayur, a.g.e.,       s. 356-375.

38            Söz konusu bölgelerin kurtuluşları sırasındaki askeri harekât için bkz. Kazım Karabekir, Birinci Cihan Harbini Nasıl İdare Ettik III, Erzincan ve Erzurum'un Kurtuluşu, İstanbul 1995; Cezmi Eraslan, "Türkiye'nin Kurtuluşu Ekseninde Erzurum", Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi, XIII/38, Ankara 1997, s. 623-630.

39            Brest-Litovsk Anlaşması hakkında geniş kapsamlı bir araştırma ve değerlendirme için bkz. Selami Kılıç, Brest-Litovsk Müzakereleri ve Barışı, Atatürk Üniversitesi Basılmamış Doktora Tezi, Erzurum 1995.

40            Bayur, a.g.e., III/4, s. 181-182.

41            Genelkurmay ATASE Başkanlığı, Birinci Dünya Harbinde Türk Harbi VI, Hicaz, Asir, Yemen Cepheleri ve Libya Harekatı 1914-1918, Ankara 1978, s. 165.

42            Bayur, a.g.e., s. 313.

43            Bayur, a.g.e., III/3, s. 188.

44            Bayur, a.g.e., s. 356; Savaşların ayrıntıları için bkz. Genelkurmay Askeri Tarih ve Stratejik Etüt Başkanlığı, Birinci Dünya Harbi'nde Türk Harbi IV. cilt 1. Kısım, Sina-Filistin Cephesi, Ankara 1979, s. 521-621.

45            Yarbay Hüseyin Hüsnü Emir Erkiletin raporlarından naklen, Bayur, aynı eser, s. 375.

46            Bayur, aynı eser, s. 400-404.

47            Falkenhayn'ın geri çağrılmasında Mustafa Kemal Paşa'nın ve H. H. Erkilet'in raporlarının etkili olmakla birlikte geç kalındığına dair yorumlar için bkz. Bayur, a.g.e., s. 431; Genelkurmay Askeri Tarih ve Stratejik Etüt Başkanlığı, Birinci Dünya Harbinde Türk Harbi IV. cilt 2. Kısım, Sina-Filistin Cephesi, Ankara 1986, s. 536.

48            Bayur, a.g.e., s. 455.

49      Bayur, a.g.e., s. 463; Genelkurmay Askeri Tarih ve Stratejik Etüt Başkanlığı, Birinci Dünya
Harbinde Türk Harbi IV. cilt 2. Kısım, Sina-Filistin Cephesi, s. 728-734.

50            Genelkurmay ATASE Başkanlığı, Birinci Dünya Harbi'nde Türk Harbi İran-Irak Cephesi Ankara 1979, 102-105.

51            Birinci Cihan Harbi'nde, İran-Irak Cephesi       Ankara 1979, s. 399-421; Bayur, a.g.e., III/1, s. 399.

52            Irak cephesinde Arap aşiretlerinin tavırları için bkz. Cezmi Eraslan, "Irak'ta Türk-İngiliz Rekabeti 1876-1915", İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Tarih Dergisi, Sayı 35, İstanbul 1994, s. 248-249.

53            Genelkurmay ATASE Başkanlığı, Birinci Dünya Harbi'nde, Çanakkale Cephesi Harekatı, V/1, Ankara 1993, s. 115-117; Bayur, Türk İnkılabı Tarihi, I II/2, s. 62.

54            Çanakkale Cephesi, s. 195-208; Bayur, a.g.e., III/2, s. 69.

55            Çanakkale Cephesi, s. 209-212; Bayur, a.g.e., s. 71.

56            Kara savaşları ile ilgili geniş bilgi için bkz. Genelkurmay ATASE Başkanlığı, Birinci Dünya Harbi'nde-Çanakkale Cephesi Harekatı V/3, Ankara 1980; Bayur, a.g.e., III/2, s. 278-386.

57            Çanakkale savaşlarında tarafların kayıpları için kesin olmamakla beraber 200 ila 250 bin arası rakamlar verilmektedir. Türk tarafı için 211 bin toplam zayiata mukabil Müttefiklerin 250 bin civarında bir kayba uğradığı yolundaki tahminler için bkz. Genelkurmay ATASE Başkanlığı, Çanakkale Cephesi Harekatı V/3, s. 499; Türk kaybının biraz daha az, yaklaşık 160 bin (şehit yaralı, tutsak ve kayıp olarak) civarında gösteren bir diğer kaynak M. Larşer, Büyük Harpte Türk Harbi II, İstanbul 1928, s. 137.

58            Kesin rakamlar olmamakla birlikte 100 binden fazla öğretmen, mülkiyeli, tıbbiyeli ve yetişmiş okur yazar yitirildiği hakkında, Çanakkale Cephesi Harekatı V/3, s. 288.

59            Bayur, a.g.e., III/2, s. 273; Armaoğlu, a.g.e., s. 116-117.

60            Bayur, a.g.e., s. 490; Armaoğlu, a.g.e., s. 119.

61            Bayur, a.g.e., III/3, s. 543-549; Armaoğlu, a.g.e., s. 123-124; Birinci Dünya Harbi'nde Türk Harbi II, s. 405.

62            Armaoğlu, a.g.e., s. 134-135; Bayur, a.g.e., III/3, s. 569.

63            Armaoğlu, a.g.e., s. 133; Bayur, a.g.e., III/3, s. 593.

64            Yuluğ Tekin Kurat, Osmanlı İmparatorluğu'nun Paylaşılması, Ankara 1976, s. 11-12; Bayur, a.g.e., s. 510-515; Fahir Armaoğlu, 20. yüzyıl Siyasi Tarihi, s. 114-115.

65            İngiltere'nin Mısır Yüksek Komiseri Mac Mahon ile Abdullah arasındaki görüşmelerin arka planı için bkz. David Fromkin, Barışa Son Veren Barış-Modern Ortadoğu Nasıl Yaratıldı? 1914-1922, (Çeviren: Mehmet Harmancı), İstanbul 1994, s. 68.

66            Y. T. Kurat, a.g.e., s. 12; Bayur, a.g.e., III/2, s. 69; Armaoğlu, a.g.e., s. 125-126; Fromkin, Barışa Son Veren Barış, s. 180-189.

67            Stanford-Ezel Kural Shaw, Ottoman Empire and Modern Turkey II, s. 322; Fromkin, a.g.e., s. 287-297.

68            Kurat, a.g.e., s. 13; Armaoğlu, a.g.e., s. 135; Bayur, a.g.e., III/4, s. 29.

69            Ermeni komiteleri ve faaliyetleri hakkında bkz. Cezmi Eraslan, "Ermeni Komiteleri, Propagandaları ve Osmanlı Devleti'nin Aldığı Tedbirler", Uluslararası Türk-Ermeni İlişkileri Sempozyumu 24-25 Mayıs 2001, Bildiriler, İstanbul 2001, s. 77-106.

70            Cevdet Küçük, Ermeni Meselesinin Ortaya Çıkışı, İstanbul 1984; Esat Uras, Tarihte Ermeniler ve Ermeni Meselesi, İstanbul 1987; Azmi Süslü, Armenians and the 1915 event of Displacement, Ankara 1999.

71            Ermenilerin çeşitli karışıklıklara neden olduktan sonra çoğunlukla Rusya'ya ve diğer ülkelere kaçmaları ve II. Meşrutiyetin ilanından sonra yeniden Osmanlı topraklarına dönmek istemelerinin yarattığı problemler için bkz. Cezmi Eraslan, "Sasun İsyanı Sonrasında Karşılaştığı Sosyal Problemler", Kafkas Araştırmaları II, İstanbul 1996, s. 67-94.

72            Ermenilerin yaptıkları faaliyetlerin orijinal kaynaklara dayalı incelemeleri için bkz. Rus Generali Mayevski, Ermenilerin Yaptıkları Katliamlar (Terc. Azmi Süslü), Ankara 1986; Azmi Süslü, Ruslara Göre Ermenilerin Türklere Yaptıkları Mezalim, Ankara 1987; Azmi Süslü, Ermeniler ve 1915 Tehcir Olayı, Ankara 1990.

73            Cemalettin Taşkıran, "1915 Ermeni Tehciri Sırasında Osmanlı Devletinin Aldığı Tedbirlere Bir Bakış", Beşinci Askeri Tarih Semineri Bildirileri I, Ankara 1996, s. 134.

74            İstanbul'daki bu gelişmeler için bkz. Kamuran Gürün, Ermeni Dosyası, Ankara 1983, s. 211; Süleyman Beyoğlu, "1915 Tehciri ve Soy Kırımı İddiaları", Uluslararası Türk-Ermeni İlişkileri Sempozyumu, 24-25 Mayıs 2001, Bildiriler, İstanbul 2001, s. 173.

75            Azmi Süslü, Ermeniler ve 1915 Tehcir Olayı, Ankara 1990, s. 21-22; aynı konuda bkz. Justin Mc Carthy, Osmanlı Anadolu Topraklarındaki Müslüman ve Azınlık Nüfus, (Çev. İhsan Gürsoy), Ankara 1995.

76            1914-1917 yılları arasında Kafkasya, Batı Avrupa ve Amerika'ya kaçan önemli miktardaki Ermeni de göz önüne alınarak Tehcir olayı esnasındaki kayıplar en yüksek rakamlar olarak 200 bin civarında hesaplanmaktadır: Azmi Süslü, a.g.e., s. 142; Kamuran Gürün, Ermeni Dosyası, Ankara 1983, s. 211-226; Nejat Göyünç, Osmanlı İdaresinde Ermeniler, İstanbul 1983, s. 40-41; Justin Mc Carthy, Ölüm ve Sürgün (terc. Bilge Umar), İstanbul 1999, s. 217-220; Richard Hovannasian, Armenia on the Road to Independence, Berkeley and Los Angeles 1967'den naklen Stanford J. Shaw and Ezel Kural Shaw, History of the Ottoman Empire and Modern Turkey II, Cambridge University Press 1985, s. 314-316.

77            Savaş sırasında Türkiye'de olan yabancı subaylar da asıl mağdurun Türk tarafı olduğuna işaret etmekteler. Osmanlı Ordusu Başkumandanlığı karargahında çalışan Alman General Schellendorf Bronsart'ın 24 Temmuz 1921 tarih ve 342 sayılı Deutsche Allgemeine Zeitung gazetesine verdiği demeç için bkz. Süslü, a.g.e., s. 142.

78            Bu hususta ayrıntılı bilgi için bkz. Cezmi Eraslan, II. Abdülhamid ve İslam Birliği, İstanbul 1992.

79            Bölgedeki silahlı kuvvetlerin yerleri ve lojistik durumları hakkında geniş bilgi için bkz. Birinci Dünya Harbi'nde, Hicaz Yemen Cephesi, s. 84-87.

80            Birinci Dünya Harbinde, s. 229.

81            Bayur, a.g.e., III/3, s. 309.

82            Birinci Dünya Harbinde, a.g.e., s. 841.

83            Süleyman Beyoğlu (Yatak), "Fahreddin Paşa", Diyanet İslam Ansiklopedisi, cilt 12, s. 88.

84            Beyoğlu, aynı makale, s. 88.

85            Zekeriya Kurşun, Yol Ayırımında Türk-Arap İlişkileri, İstanbul 1991.

86            Bayur, a.g.e., III/3, s. 535-536.

87            Bayur, a.g.e., III/3, s. 548-549.

88          Anlaşmanın tam metni, Nihat Erim, Siyasi Tarih Metinleri I, s. 503-517; Selami Kılıç, aynı
tez; Bayur,  a.g.e., III/4, s. 135-139; Armaoğlu, a.g.e., s. 139-140.

89            Armaoğlu, a.g.e., s. 138-139.

90            Anlaşmanın tam metni, İngilizlerin ilk teklifleri ile karşılaştırmalı olarak, Erim, Siyasi Tarih Metinleri I, s. 519-524'te yer almaktadır; ayrıca görüşmeler sırasındaki beklentiler için Rauf Orbay, Cehennem Değirmeni I-II, İstanbul 1993; maddeleri ve uygulanması hakkında: Genelkurmay ATASE Başkanlığı, Türk İstiklal Harbi ve Mondros Mütarekesi ve Tatbikatı I, Ankara 1992; Armaoğlu, 20. yüzyıl, s. 141-142; Bayur, a.g.e., III/4, s. 742-754.

  
4926 kez okundu

Yorumlar

Henüz yorum yapılmamış. İlk yorumu yapmak için tıklayın